Women in SALW Control_ENG.pdf

The South Eastern and Eastern Europe Clearinghouse for the Control of Small Arms and Light Weapons (SEESAC) is a joint initiative of the United Nations Development Programme (UNDP) and the Regional Cooperation Council (RCC) aimed at strengthening national and regional capacities to control and reduce the proliferation and misuse of small arms and light weapons, thus contributing to enhanced stability, security, and development in South Eastern and Eastern Europe. This publication was produced under the regional Support for Enhancing the Fight Against the Illegal Possession, Misuse, and Trafficking of Small Arms and Light Weapons (SALW) in the Western Balkans (IPA/2021/425-067) project funded by the European Commission, Directorate-General for Neighbourhood and Enlargement Negotiations, through the Instrument for Pre-accession Assistance. For further information contact: Head of SEESAC Bulevar Zorana Đinđića 64, 11000 Belgrade, Serbia Tel: +381 11 415 5300 www.seesac.org Disclaimer This publication has been produced with the financial assistance of the European Union. The views expressed herein can in no way be taken to reflect the official opinion of the European Union, the United Nations Development Programme, or the Regional Cooperation Council. The designations employed and the presentation of material in this publication do not imply the expression of any opinion whatsoever on the part of the European Union, the United Nations Development Programme, or the Regional Cooperation Council, concerning the legal status of any country, territory, or area, or of its authorities, or armed groups, or concerning the delimitation of its frontiers or boundaries. Editor: Dragan Božanić, Gender and Research Project Analyst. The support in the development of the report was provided by Jana Ilić, Project Associate. Written by: Kosana Beker, Gender Expert. The publication has also significantly benefited from inputs and comments of the SEESAC team members: Bojana Balon, Juliana Buzi, Jelena Bujaković, Danijela Đurović, Vesna Cipruš, Tatjana Višacki, Majlinda Behrami, and Andreja Marčenko. Copy editing: Irena Žnidaršić-Trbojević Design and layout: Jovana Rakić Place and year of issue: Belgrade 2025 Printing: Circulation: 50 pieces ISBN-978-86-7728-386-5 @ SEESAC 2025. All rights reserved. The acknowledgments We would like to express our gratitude to the Ministries of Interior and the SALW commissions in the Western Balkans for their support and contribution in the implementation of this research, through the provision of quantitative data and the valuable insights shared by their representatives, which were essential in fostering a comprehensive understanding of the status of women in SALW control across the region. CONTENTS LIST OF ACRONYMS 5 EXECUTIVE SUMMARY 7 CHAPTER 1 INTRODUCTION 12 CHAPTER 2 15 RESEARCH METHODOLOGY 15 CHAPTER 3 18 OVERVIEW OF LEGAL AND POLICY FRAMEWORKS RELATED TO GENDER EQUALITY AND SALW CONTROL 18 3.1 United Nations normative frameworks 19 3.2 Regional legal and policy frameworks 26 3.2.1 Council of Europe 26 3.2.2 European Union 27 3.2.3 Western Balkans SALW Control Roadmap 29 3.3 Jurisdictional legal and policy frameworks 30 CHAPTER 4 32 WOMEN’S PARTICIPATION IN SALW CONTROL IN THE WESTERN BALKANS – RESEARCH FINDINGS 32 4.1 Women’s representation 33 4.2 Perception of women’s participation and representation in SALW control and the impact of societal and institutional norms and attitudes 41 4.3 Institutional mechanisms for advancing gender equality 44 4.4 Protection from gender-based discrimination and harassment 48 4.5 Recruitment, career development and retention 49 4.6 Challenges and hindrances 53 CHAPTER 5 56 CONCLUSIONS AND IDENTIFIED MEASURES TO SUPPORT INSTITUTIONS IN ADVANCING WOMEN’S REPRESENTATION AND PARTICIPATION IN SALW CONTROL 56 5.1 Conclusions 57 5.2 Identified measures to support institutions in advancing women’s representation and participation in SALW control 59 ANNEX I: LEGAL AND POLICY FRAMEWORKS IN THE WESTERN BALKANS: A BRIEF OVERVIEW 62 ANNEX II: RESEARCH INSTRUMENTS 70 ANNEX III: REFERENCE LIST 88 Box 1: Freedom from gender-based violence against women and harassment 22 Box 2: Small arms control and gender equality - An overview of international normative frameworks 25 Box 3: Business case for gender equality 31 Box 4: Establishing the Southeast Europe Women Police Officers Network: Research findings 46 Box 5: Situation Analysis in the field of gender equality in the Ministry of Security of Bosnia and Herzegovina 47 Box 6: The Guidelines for Gender-Sensitive Policing 52 5 LIST OF ACRONYMS ATT Arms Trade Treaty BiH Bosnia and Herzegovina CD Council Decision CEDAW Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women CPS Conference of States Parties EU European Union FFP Firearms Focal Point MIA Ministry of Internal Affairs MoI Ministry of Interior MSBiH Ministry of Security of Bosnia and Herzegovina AP Action Plan NGO Nongovernmental Organization OSCE Organization for Security and Co-operation in Europe Programme of Action to Prevent, Combat and Eradicate the Illicit Trade in Small Arms and Light PoA Weapons in All Its Aspects RCC Regional Cooperation Council The Fourth Review Conference of the United Nations Programme of Action to Prevent, Combat, RevCon4 and Eradicate the Illicit Trade of Small and Light Weapons in All Its Aspects SALW Small Arms and Light Weapons SDGs Sustainable Development Goals SEE South East Europe SEEFEN South East Europe Firearms Expert Network SEESAC South Eastern and Eastern Europe Clearinghouse for the Control of Small Arms and Light Weapons UN United Nations UNDP United Nations Development Programme UNSCR United Nations Security Council Resolution WB Western Balkans WPON Women Police Officers Network WPS Women, Peace, and Security Agenda EXECUTIVE SUMMARY 7 EXECUTIVE SUMMARY The importance of women’s full and effective participation in the security sector, including in small arms and light weapons (SALW) control, is being increasingly recognised within the broader efforts to promote sustained peace, security, and gender equality. This recognition is reflected in the growing body of international, regional, and jurisdictional normative frameworks that aim to enhance the gender- responsiveness of SALW control. Governments are also progressively called upon to promote women’s full, equal, meaningful, and effective participation in SALW control and address the persistent barriers to such participation and representation in this field. The Western Balkans (WB) SALW Control Roadmap and SALW control strategies and action plans adopted across the region also prioritise their full participation. To assist the WB jurisdictions in meeting their obligations arising from international, regional, and jurisdictional legal and policy frameworks, SEESAC conducted a regional analysis of women’s professional engagement in SALW control. It aims to offer a comprehensive understanding of current trends, key challenges and evidence-based recommendations to promote a balanced representation and women’s effective participation in SALW control. The research approach taken in this analysis includes a thorough desk research and extensive empirical research. The former involved a review of international, regional, and jurisdictional legal and policy documents, as well as SEESAC’s previous gender analysis on the role of women in the security sector, while the latter consisted of quantitative data collected from relevant institutions through questionnaires and qualitative data from in-depth interviews with women and men involved in SALW control across the WB. The questionnaires aimed to capture detailed information on women’s and men’s representation in SALW control’s key functional areas, relevant policies and internal gender equality and complaint mechanisms, while the interviews provided nuanced insights into their professional experiences, challenges that women face, including societal gender norms, and recommendations for enhancing their participation in SALW control. The analysis documented significant progress at the policy level in the region in enhancing gender- responsive approaches to SALW control. The WB has seen extensive development of legal and policy frameworks related to gender equality and anti-discrimination, establishing solid preconditions for SALW control gender mainstreaming. At the same time, SALW control frameworks increasingly incorporate gender perspectives and prioritise women’s participation. Despite these normative efforts and the existence of internal gender equality mechanisms, policies to combat gender-based discrimination and various good practices, women continue to be underrepresented in SALW control, with men prevailing across all functional areas. Furthermore, there are evident gendered patterns of women’s and men’s representation and participation. In that regard, women’s representation in policy-related areas has notably improved, including in SALW Commissions, legislative reforms and coordination roles linked to implementing the WB SALW Control Roadmap. In 2022, the highest percentage of women in SALW Commissions was observed in Albania (42%), followed by BiH (41.1%), Montenegro (40%), North Macedonia (36.7%), Serbia (25%), and Kosovo1 (11.5%). This marks a notable rise compared to 2016, when women comprised 14 to 29% of the SALW Commission members, with all five commissions in SEE chaired by men. Since their establishment in the region, only once has a woman been the head of the SALW Commission (in Albania). Women’s contribution to SALW control is particularly reflected in the activities related to its legislative aspects, where a more balanced representation of women and men has been documented. For instance, in the regional workshops on harmonising legislation in the field of SALW Control with relevant parts of the EU Acquis, the share of women from 2019 to 2024 was 54.9% compared to 45.1% of men. 1 ] For the United Nations Development Programme, references to Kosovo shall be understood to be in the context of Security Council resolution 1244 (1999). For the European Union, this designation is without prejudice to positions on status and is in line with UNSCR 1244/1999 and the ICJ Opinion on the Kosovo declaration of independence. 8  EXECUTIVE SUMMARY Similar patterns are also evident regarding coordinating the implementation of the Western Balkans SALW Control Roadmap. On average, women accounted for 31% of participants in the regional meetings, and their participation ranged from 17.3% in 2019 to 42.3% in 2022. Conversely, women’s involvement in technical and operational roles remains low, with men’s dominance persisting. Women are notably and insistently underrepresented in key areas like border and criminal police services and technical roles such as stockpile management. In Bosnia and Herzegovina, women make up 9.6% of the border police workforce, while men account for 90.4%. Women hold 7.4% of leadership positions, compared to men at 92.6%. In Serbia, women make up 8.5% of officers, compared to 91.5% men. As for management positions, women hold 6%, compared to 94% of men. In Montenegro, women comprise 9% of operational staff, compared to 91% of men. In North Macedonia, women hold 14% of managerial positions in the border police, with men occupying 86%. Among police officers, women constitute 17%, while men make up 83%. In Kosovo, women account for 22.8% of managerial positions but only 3.3% among operational staff. In Albania, data was provided generally for the police rather than specifically for the border police services. Among the 9,681 employees with a rank in the Albanian Police, 10% are women. Women make up 9% of inspectors, 16% of sub-commissioners, 9.8% of commissioners, 9% of chief commissioners, 11.6% of directors, and 2.5% of first directors. The women’s representation in the criminal police across six jurisdictions follows a similar pattern. The highest share of women among the criminal police officers was recorded in Montenegro, with 29.5%, relative to 70.5% men. In North Macedonia, women account for 20% of criminal police officers and hold 13% of management positions, compared to 80% and 87% of men, respectively. In Serbia, women account for 13.4% of operational and 6.8% of managerial staff. In Albania, 124 of the 313 female employees hold the rank of inspector, with the rest in leadership roles, from sub-commissioner to director. For Kosovo, such data was not available. According to the data provided by the ministries of the interior in Bosnia and Herzegovina, the women’s representation follows the trends identified in other jurisdictions. The share of women among police officers is 11% in Republika Srpska, 8.3% in the Sarajevo Canton, 27.3% in the Bosnian Podrinje Canton, 12.7% in the Tuzla Canton, 15.2% in Canton 10. In the Brčko District, women account for 8.3% of all police officers. A somehow similar pattern is observed regarding women in management positions. In Republika Srpska, women hold 17.3% of managerial positions, 8.3% in Canton 10, 9% in the Tuzla Canton, while there were no women in managerial positions in the Bosnian Podrinje Canton. Regarding Firearm Focal Points (FFPs), in Albania, two out of three persons appointed FFP members are women (66.7%), while in Serbia, the percentage of women is 37.5%. In Kosovo, no women have been appointed FFP members. No data have been provided for North Macedonia and Montenegro, while the FFP has not yet been established in BiH. The share of women is significantly higher when it comes to the professionals working with firearms licence approval for civilians, which might reflect the administrative character of such positions in which women tend to be more represented. In Serbia, women make up 68% of professionals dealing with firearms licence approval. In Albania the share of women is 35.7%, while in Kosovo women account for 20% of those professionals. The analysis documented a systemic division wherein women are directed toward administrative roles, while men prevail in operational tasks and technical positions that have historically been dominated by them. This division reinforces traditional gender roles and limits the opportunity of a balanced contribution and perspective of both women and men. There is a common perception of a “natural division” of roles in which women excel in administrative and analytical tasks while men handle physically demanding fieldwork. This entrenched view affects women’s opportunities in operational roles and reinforces traditional gender norms. Even with legal frameworks supporting gender equality, societal perceptions can undermine their 9 EXECUTIVE SUMMARY implementation and effectiveness, with women facing resistance or doubt from colleagues and supervisors. The gendered view of small arms control as a male domain limits women’s balanced engagement at operational levels despite legal improvements. The analysis indicated that women often opt out of undertaking operational roles due to societal expectations. Women who pioneer in these fields frequently face additional scrutiny in male-dominated environments. They often encounter doubts of their male colleagues regarding their abilities, requiring them to exert extra effort to overcome stereotypes. Women also experience substantial professional challenges balancing work-life responsibilities, especially in operational roles with irregular hours or fieldwork. This dual burden often leads them to seek other professional roles or leave the profession entirely, perpetuating their underrepresentation in critical operational tasks. Despite the women’s low statistical participation in operational roles, many respondents believe their involvement to be adequate, indicating limited awareness of the systemic barriers women face. The dominance of men continues to shape the SALW control landscape, and women’s underrepresentation not only perpetuates traditional gender norms, beliefs and perceptions, but also limits the potential for holistic, inclusive, and innovative approaches to security challenges. Barriers to women’s participation persist, stemming from a complex interplay of institutional and societal gender norms and attitudes. Societal expectations and traditional, deeply entrenched gender roles significantly influence women’s career choices, often steering them away from fields perceived as male- dominated, such as the security sector. As noted, SALW control is frequently seen as a male domain, discouraging women from entering these professions and inhibiting a more enabling environment. Educational structure challenges are also significant, as in some jurisdictions the qualifications required for these roles traditionally have fewer female graduates. Women rarely hold leadership or decision-making positions in SALW commissions, criminal and border police, or other field-based roles. The absence of women leaders means fewer role models and mentors for younger women in the field. It could also hinder the development of policies and practices that sufficiently address women’s perspectives. The analysis findings also show that, despite gender equality laws and anti-discrimination mechanisms, gender-based discrimination and harassment cases are rarely reported in the region. This might be due to insufficient trust in institutional mechanisms, fear of retaliation and the perception that the resolution process is often ineffective and exhausting. To overcome this, it is necessary to foster an environment in which women feel comfortable reporting harassment. Additionally, internal complaint mechanisms, as well as gender equality mechanisms, need strengthening and promotion to be recognised and effectively utilised by employees. Interviews with women and men across the six WB jurisdictions highlight a complex landscape of simultaneous progress and persistent challenges to gender equality. Some interviewees, particularly women who have worked in the security sector for decades, have expressed optimism about the increasing visibility of women in decision-making roles. Others, however, pointed to the slow pace of change in operational areas in which women’s representation remains low. While women are now more likely to be involved in policy-making processes related to SALW, there remains a distinct gap in their representation in technical positions or on the front lines of arms control efforts. These disparities are compounded by limited support for quotas and/or other mechanisms designed to increase women’s participation, with many interviewees suggesting that such measures could lead to tokenism rather than addressing the root causes of underrepresentation. To address the diverse challenges and obstacles to enhancing women’s representation and participation in SALW control and contribute to creating a gender-equal work environment, a comprehensive set of measures has been proposed for institutions in charge of SALW control. 10  EXECUTIVE SUMMARY The measures are particularly aimed at: Fostering enabling and gender-inclusive environments and providing equal opportunities, including education and qualifications in addition to the inclusive environment and policies, Improving record keeping and application of gender analysis by the human resources departments, Implementing targeted recruitment strategies, Capacity building and technical training for women, Awareness raising campaigns, Strengthening leadership and decision-making opportunities, Promoting flexible work arrangements and family-friendly policies, Increasing gender equality mechanisms, and mechanisms against harassment and discrimination, Continuous monitoring and evaluation, Use of gender budgeting to enhance the sustainability of such measures. THE REPORT’S STRUCTURE The report is structured around five chapters: Chapter one briefly introduces the specific Western Balkans context in which the analysis was conducted. Chapter two outlines the main methodological approach taken in the analysis, its scope and purpose. Chapter three provides an overview of legal and policy frameworks relevant to women’s equal representation and participation in SALW control at international, regional, and jurisdiction levels. In this segment, the analysis closely builds on the findings of extensive gender analysis of relevant legislation and policies conducted by SEESAC2 for WB jurisdictions, which is presented in Annex 1. Chapter four brings an overview and analysis of data on women’s representation and participation across different SALW control portfolios at the operational and policy levels. It also outlines key challenges and hindrances to ensuring balanced representation and women’s meaningful participation in SALW control. Finally, chapter five summarises the main conclusions and proposes practical measures for ensuring balanced representation and women’s meaningful participation in SALW control. 2 ] The analysis is available in the SEESAC Knowledge Base. In Serbia, a similar analysis was conducted by UNDP Serbia. For more information see: Stevanović Govedarica, Gordana. 2021. Small Arms And Light Weapons, Gender-Based Violence and Domestic Violence: Analysis of Regulatory Framework and Practice. Belgrade: United Nations Development Programme. 11 CHAPTER 1: INTRODUCTION 12  CHAPTER 1 The research conducted in South East Europe (SEE)3 has extensively documented how prevailing gender norms and roles and unequal power relations between women and men can fuel demand for small arms and shape their misuse patterns. Gender conditions specific risks that women and men face with respect to small arms misuse, including forms and extent of their exposure to armed violence. The widespread availability and misuse of small arms exacerbate the existing gender inequalities, which is most evident in the context of violence against women. Gender also shapes the policy-making process and implementation of SALW control measures, which often take place in male-dominated institutional settings in which women have been traditionally underrepresented. SEESAC’s previous research documented women’s insufficient representation in SALW control. Such underrepresentation and women’s insufficient participation in SALW control has had an impact on the policy outcomes, thus hindering the opportunity for more gender-responsive solutions. Following the research and building on an extensive evidence base, SEESAC, in cooperation with SALW commissions in the region, undertook a comprehensive set of activities to reverse these trends and address identified challenges by bringing the gender perspective to the core of policymaking. The holistic approach taken is based on four interconnected pillars: a) continued capacity building of institutions in charge of arms control to mainstream gender in their work; b) data collection and analysis; c) increasing women’s participation in arms control policymaking and implementation; and d) raising awareness about links between gender and small arms.4 In 2021, SEESAC also conducted a large-scale gender analysis of small arms control legislation and policies in the WB5 to assess and enhance their gender-responsiveness. It documented noticeable efforts across the region to ensure that the gender perspective is adequately mainstreamed in SALW control policies. This is evident in the strengthened consensus on the gender perspective’s importance for SALW control, increased institutional capacities, gender mainstreaming, and enhanced gender-responsiveness of SALW legal and policy frameworks, particularly in strategies and action plans adopted in the WB, which also envisaged measures to increase women’s participation. In this regard, the specific focus of the efforts taken was on capacity-building initiatives, increasing women’s expertise in a field traditionally dominated by men, as well as fostering an enabling institutional environment. This aligns fully with SEESAC’s long-standing commitment to promoting women’s involvement in the security sector, both within law enforcement agencies and ministries of defence and armed forces. Since 2009, SEESAC has been working on implementing the Women, Peace, and Security (WPS) Agenda in the SEE through facilitating regional cooperation among relevant security institutions. This has contributed to strengthened gender equality mechanisms, establishment of the women police officers network, combating gender-based discrimination, implementation of evidence-based policies, and enhanced gender-responsive leadership. These initiatives have also facilitated women’s inclusion in the security sector and enhanced the security institutions’ capacities to recognise and respond to the distinct security threats that women and girls face, particularly their capacity to address and prevent gender- based violence. In this context, enhancing women’s representation and participation has been central to SEESAC’s approach to SALW control. The inclusion of women in SALW decision-making processes ensures addressing their specific needs and perspectives, which can improve community safety and resilience. Moreover, diverse representation in SALW control can challenge gender stereotypes and promote gender equality by positioning women as active stakeholders and leaders in peace and security matters, facilitating more equitable and effective solutions and achieving sustainable peace and security outcomes for all. Thus, the involvement of women in SALW control could enhance the effectiveness of these initiatives and contribute to broader societal changes toward gender inclusivity and equity. 3 ] Božanić, Dragan. 2016. Gender and SALW in South East Europe, Main concerns and policy response. Belgrade: SEESAC. 4 ] Božanić, Dragan. 2022. Small Arms Control – The Case for Gender Mainstreaming. Belgrade: United Nations Development Programme. 5 ] SEESAC Gender and SALW knowledge base https://www.seesac.org/Gender-and-SALW/ 13 CHAPTER 1 Despite recent advancements in the region, women continue to be insufficiently represented in SALW control. Similar patterns have also been observed globally, documenting persistent barriers to women’s participation, as well as the continuous impact of gender inequality.6 To address these challenges, a growing body of international and regional standards puts measures in place to ensure women’s full and effective participation in SALW control. There is a general consensus that promoting such participation in the security sector must fundamentally be based on gender equality and recognising women’s human right to have equal access to all roles and responsibilities in this field.7 To further support authorities in the WB to fulfil commitments stemming from international, regional, and jurisdictional legal and policy frameworks, SEESAC initiated a regional analysis of women’s participation in SALW control. It aims to provide an in-depth understanding of current prevailing trends and key challenges and evidence-based measures to contribute to a more balanced representation and women’s effective participation in SALW control. The key findings from the 2021 gender analysis of legislation conducted by SEESAC served as a building block for this analysis. 6 ] Hessmann Dalaqua, Egeland and Graff Hugo. 2019. Still behind the curve. Gender Balance in Arms Control, Non-Proliferation and Disarmament Diplomacy. Geneva, Switzerland: UNIDIR. 7 ] UNODA. 2022. Training Manual On Gender-Mainstreaming Small Arms Control. New York, NY: UNODA. 14 CHAPTER 2: RESEARCH METHODOLOGY 15 CHAPTER 2 ANALYSIS PURPOSE AND SCOPE This analysis aims to contribute to increased representation and women’s full and effective participation in SALW control in the WB. The main research questions are as follows: What are the current state and key trends of women’s and men’s representation and participation in SALW control in the WB, at the policy and operational levels? Are there legal and policy frameworks and institutional mechanisms in place to ensure balanced representation and participation in SALW control? Are there any legislative obstacles or gaps that hinder women’s participation in SALW control? What are the main challenges and hindrances to women’s balanced participation in SALW control, including aspects such as recruitment, promotion and retention? Do societal or institutional norms and attitudes hinder women’s participation in SALW control? If so, how do they manifest and impact women’s roles? What is the way to achieve a more balanced and effective representation of women and men in SALW control in the WB? The analysis specifically seeks to: increase awareness about the prevailing patterns and trends related to the participation of women and men across different functional areas of SALW control at the operational and policy levels, determine key challenges and hindrances in gender-balanced SALW control, provide evidence-based measures that will be the basis for stakeholders to foster dialogue and take steps to ensure a balanced representation of men and women in SALW control across the WB region. METHODOLOGICAL APPROACH The research methods applied in this analysis encompass: 1. Desk research: Firstly, this included an overview of international, regional, and jurisdictional legal and policy documents relevant to the women’s participation in all spheres of public life and, particularly, to their participation in SALW control. Secondly, the desk research builds upon SEESAC’s gender analysis of SALW control legislation and policies and SEESAC’s research on the position of women in the security sector, including in law enforcement agencies and armed forces. 2. Empirical research, which included quantitative (data collection through bespoke questionnaires for relevant institutions) and qualitative (in-depth interviews with men and women involved in SALW control) research methods. Data collection through questionnaires for relevant institutions aimed to provide information on the current state of affairs regarding women’s and men’s representation and participation in SALW control. The questionnaires were distributed to the MoIs in each jurisdiction, and 2022 data requested, inter alia, on the women’s representation in all critical functional areas of SALW control, both policy and operational. Due to their leading role in SALW control, data was 16  CHAPTER 2 collected on SALW commissions, criminal police, border police, physical security and stockpile management units, as well as firearms focal points. Furthermore, the questionnaire aimed to capture information on gender equality mechanisms, gender-based discrimination and sexual harassment, policies on protection against them, internal complaint mechanisms, recruitment policies, career development, and measures to ensure the work-life balance. Furthermore, to complement the analysis, SEESAC’s data on women’s and men’s participation in training, similar capacity-building activities, and other relevant events in the field of SALW control have also been included. In addition, 42 in-depth interviews were conducted in all WB jurisdictions, involving 34 women and 8 men. In-depth interviews provided an insight into the existing patterns of women’s participation in SALW control in the WB. In-depth interviews are a qualitative research method that aims to explore an interviewee’s point of view, experiences, feelings, and perspectives and provide a contextual understanding of an issue rather than statistically generalisable data.8 Ipsos Strategic Marketing, in cooperation with the SEESAC team, conducted in-depth interviews with selected individuals, women and men, who are actively involved in SALW control in the WB jurisdictions. The in-depth interviews were arranged primarily in person (preferred method) or through virtual platforms if that option was more convenient for the participant. They lasted between 45 and 60 minutes and were conducted in the interviewee’s native language, from October to December 2022. Most interviewees are employed in the MoIs and police directorates, while a few work in other ministries/agencies involved in SALW control through SALW commissions/boards. Their work experience in the security sector or sectors related to SALW control ranges from 4 to 37 years, with the majority having between 10 and 30 years of experience. The in-depth interviews were semi-structured and covered the following topics: Interviewees’ professional background, current duties and experience within their institution, Perception of women’s participation and representation in SALW control at the policy and operational levels, Perception of societal or institutional norms and attitudes regarding women’s participation in SALW control and of men’s and women’s attitudes toward SALW control, Perception of main challenges and barriers to increasing women’s participation in SALW control, Awareness of legislative obstacles or gaps hindering women’s participation in SALW control, Perception of the presence of gender-based discrimination and sexual harassment in their institution and personal experiences in that regard, Perception of the gender equality mechanisms’ effectiveness and their contribution to increased women’s participation and a more gender-equal working environment, Recommendations and suggestions on how to increase the number of women in SALW control. GEOGRAPHICAL SCOPE The analysis covers the six WB jurisdictions implementing the Roadmap for a Sustainable Solution to the Illegal Possession, Misuse, and Trafficking of Small Arms and Light Weapons (SALW) and their Ammunition (hereinafter referred to as the Roadmap): Albania, Montenegro, Bosnia and Herzegovina, Serbia, North Macedonia, and Kosovo. 8 ] Pokela, Julianne. Steblea, Ingrid. Steblea, Jeffrey. Shea, Linda and Denny, Elizabeth. 2007. Getting started with market research for out-of-school time planning: A Resource Guide for Communities. Workbook E: Conducting In-depth Interviews. New York, NY: The Wallace Foundation. 17 CHAPTER 3: OVERVIEW OF LEGAL AND POLICY FRAMEWORKS RELATED TO GENDER EQUALITY AND SALW CONTROL 18  CHAPTER 3 3.1 United Nations normative frameworks At the Fourth Review Conference (RevCon4) of the United Nations Programme of Action to Prevent, Combat, and Eradicate the Illicit Trade of Small and Light Weapons in All Its Aspects, which took place from 18-28 June 2024 in New York, the governments are called to promote the full, equal, meaningful, and effective participation of women in mechanisms relating to the implementation of the Programme of Action and to address the persistent barriers to the women’s full, equal, meaningful and effective participation and representation, including in leadership roles in all decision-making, planning, and implementation processes related to the Programme of Action, such as small arms commissions, programmes relating to community safety, violence reduction, collection and destruction of small arms and light weapons, stockpile management, conflict prevention and resolution and peacebuilding.9 Longstanding efforts to enhance women’s participation across all spheres of life, including the security sector, thus also in SALW control, can be traced to establishing international normative frameworks on women’s rights and gender equality and are also being increasingly integrated into small arms control frameworks. In that regard, multiple international standards, both legally and politically binding, aim to enhance women’s representation and participation in the security sector, including small arms control. In addition, the last two decades have seen a gradual convergence of global agendas on sustainable development, gender equality, the sustaining peace agenda and SALW control, indicating that implementation efforts should be concerted and holistic.10 Below is a short overview of the relevant, legally and politically binding international standards.11 LEGALLY BINDING Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (CEDAW, 1979),12 adopted by the UN General Assembly, is often regarded as an international bill of rights for women. Comprising a preamble and 30 articles, it defines what constitutes discrimination against women and sets up an agenda for action to end such discrimination. The Convention affirms women’s equal right to participate in political and public life, and many of its provisions are directly relevant to enhancing the women’s participation in SALW control. As per the Convention, discrimination against women is “...any distinction, exclusion, or restriction made on the basis of sex which has the effect or purpose of impairing or nullifying the recognition, enjoyment, or exercise by women, irrespective of their marital status, on a basis of equality of men and women, of human rights and fundamental freedoms in the political, economic, social, cultural, civil or any other field”. Parties to the Convention are required to take all appropriate measures, including legislative and temporary special measures, so that women can enjoy all their human rights and fundamental freedoms. The Convention specifically calls on parties to ensure that women, on equal terms with men, have the right to participate in the formulation of government policy and their implementation and to hold public office and perform all public functions at all levels of government. 9 ] Final Report of RevCon4 (Outcome Document in Annex) 10 ] UNODA. 2022. Training Manual On Gender-Mainstreaming Small Arms Control. New York, NY: UNODA. 11 ] This section extensively builds on the UNODA Training Manual on Gender-Mainstreaming Small Arms Control. 12 ] UNGA Resolution A/RES/34/180 of 18 December 1979. 19 CHAPTER 3 The CEDAW Committee, the body of independent experts that monitors the implementation of the Convention, formulates the general recommendations, some of which are crucial for the role of women in arms control and disarmament. For example, General Recommendation No. 12 (1989) commends legislation to protect women against the incidence of all kinds of violence in everyday life, while Recommendation No. 19 (1992) includes the obligation to prevent, investigate, and punish violence against women. Recommendation No. 30 (2013)13 specifies the need to protect women through the elimination of discrimination and violence against women in conflict prevention, conflict, and post-conflict situations and emphasises the need to include robust and effective regulation of the arms trade apart from the appropriate control over the circulation of the existing and often illicit conventional weapons, such as small arms, to prevent their use for committing or facilitating serious acts of gender-based violence. Furthermore, Recommendation No. 35 (2017)14 provides additional guidance aimed at accelerating the elimination of gender-based violence against women15 and specifically recommends addressing factors that heighten the risk for women of exposure to serious forms of gender-based violence, such as the ready accessibility and availability of firearms, including their export, a high crime rate and pervasive impunity, which may increase in situations of armed conflict or heightened insecurity. Recommendation No. 38 (2020)16 recommends addressing the gendered impact of international transfers of arms, especially small and illicit arms, including through the ratification and implementation of the Arms Trade Treaty (ATT). In its most recent General Recommendation No. 40 on equal and inclusive women’s representation in decision-making systems (2024),17 the Committee reiterates women’s right to equal and inclusive representation in all decision-making systems on equal terms with men. It provides comprehensive guidance to parties on achieving equal and inclusive women’s representation in all decision-making systems across all sectors, aiming for a systemic change, outlining legislative, policy, and programmatic measures to ensure the implementation of this obligation and overcome global challenges. The Committee identifies seven pillars of equal and inclusive representation in decision-making systems: (1) 50:50 parity between women and men as a starting point and universal norm; (2) Effective youth leadership conditioned by parity; (3) Intersectionality and inclusion of women in all their diversity in decision-making systems; (4) A comprehensive approach to decision-making systems across spheres; (5) Women’s equal power and influence in decision-making systems; (6) Structural transformation for equal and inclusive decision- making; (7) Civil society representation in decision-making systems. In that regard, several recommendations are directly relevant to women’s representation and participation in the security sector, including in SALW control. For instance, the Committee specifically recommends ensuring parity and the strict application of the WPS in the regulation and implementation of arms control, including the proliferation of weapons and disarmament,18 including the urgent disarmament of all nuclear weapons, as well as in the urgent conclusion of a legally binding instrument to prohibit lethal autonomous weapon systems (LAWS) that function without human control or oversight, and which cannot be used in compliance with international humanitarian law, and to regulate all other types of autonomous weapons systems. Furthermore, the Committee calls parties to: Adapt and extend the WPS agenda to the changing nature of conflicts and new threats to peace and security, and apply the agenda holistically and as a women’s human rights agenda in all decision and policy-making situations; 13 ] CEDAW /C/GC/30 of 1 November 2013. 14 ] CEDAW/C/GC/35 of 26 July 2017. 15 ] Updating General Recommendation 19. Paragraph 31c. 16 ] CEDAW /C/GC/38 of 20 November 2020. 17 ] CEDAW/C/GC/40 of 25 October 2024. 18 ] In the progress toward full equality, the CEDAW Committee envisions the “General and complete disarmament, in particular nuclear disarmament under strict and effective international control” as enshrined in the Preamble to the CEDAW and Paragraph 28 of the Beijing Declaration. 20  CHAPTER 3 Recognise women’s crucial role as a driving force of sustainable peace in conflict prevention, management and resolution, and ensure parity in all aspects, stages, and levels of decision- making on peace and security; Ensure parity in leadership, development, implementation, and assessment of policies and programmes on overcoming root causes of crises and conflicts, including anticipated and unanticipated threats, preventive diplomacy, security and defence and strategic sectors of conflict prevention; Ensure gender parity in leadership across all disciplinary boundaries in crisis prevention in health, environment, economy, space, cyber security finance, technology, including all new frontiers of technology; Ensure parity in peace maintenance, peacebuilding, and peacekeeping, including in formal and informal peace negotiations, mediation, transitional justice and rebuilding, inter-community dialogues, and transitional decision-making bodies, including truth and reconciliation processes, national, international, regional, and hybrid commissions, councils, monitoring bodies, verification mechanisms, and monitoring groups, election preparation and political processes, demobilization and reintegration programmes, security sector and judicial reforms, and wider post-conflict reconstruction processes; Remove all obstacles to parity, including by ensuring flexibility in location, childcare, and provision of security, and provide active support, such as through ensuring funding for women’s NGO representation; Expand early warning mechanisms for crisis and conflict from a gender perspective, including signs such as the decrease of women in leadership, the decrease of women in public spaces, spikes in hate speech and sexual violence; Ensure that the implementation of women’s rights and parity is under no circumstances treated as subsidiary to other priorities; Prioritise the design and implementation of women’s rights and parity-based reparation programmes with transformative impact and DDR (Disarmament, Demobilisation and Reintegration) processes; Reframe NAPs on WPS with parity as a fundamental principle, a feminist domestic and foreign policy, including a feminist approach to security, conflict prevention and peace, and newly emerging threats, including those going beyond the prevention of armed conflict and peace building in the narrow sense. Base NAPs on targeted indicators centred around the pillars of the extended WPS agenda, as well as parity at all levels of the government and parliament, security and defence systems, innovative sectors and life sciences; Design WPS policies with an age-responsive approach that account for the important role of young women in conflict prevention and peacebuilding and their specific needs, as recognised in UNSCR 2250 on Youth, Peace, and Security. Finally, the Committee particularly highlights the importance of the full inclusion of women in marginalised situations, including women in poverty, refugee, asylum-seeking, displaced women and women with disabilities. 21 CHAPTER 3 Box 1: Freedom from gender-based violence against women and harassment The elimination of gender-based violence is crucial for fostering women’s increased participation in various sectors, including in the SALW control. Gender-based violence undermines women’s safety, dignity and rights, creating barriers to their full and equal participation in decision-making processes and leadership roles. In the context of SALW control, addressing gender-based violence ensures that women can contribute effectively to peacebuilding and security initiatives. Pervasiveness of gender-based violence and its disproportionate impact on women’s safety and well-being was extensively documented by the OSCE-led surveyi which documented that more than one in two women in the WB have experienced some form of violence since the age of 15, while almost one in three experienced it in the 12 months prior to the survey. The misuse of firearms in domestic violence disproportionately impacts women. According to SEESAC’s Armed Violence Monitoring Platform (AVMP) period, out of all women killed by firearms in the 2019-2021, 66% were killed in the context of domestic violence. In addition, the number of firearm-related incidents in the context of domestic violence recorded on the AVMP on the nearly doubled since 2018. CEDAW General Recommendation No. 35 provides thorough guidance on how to effectively and comprehensively combat gender-based violence. The United Nations Security Council Resolution (UNSCR) 132519 (2000) reaffirms the important role of women in conflict prevention and resolution, peace negotiations, peacebuilding, peacekeeping, humanitarian response, and post-conflict reconstruction. It stresses the importance of their equal participation and full involvement in all efforts to maintain and promote peace and security and urges all actors to increase the women’s participation and incorporate gender perspectives in peace and security efforts.20 It is often described in terms of four pillars: participation and representation, prevention, protection and relief and recovery. With the adoption of UNSCR 1325 (2000), the Security Council addressed the disproportionate and unique impact of armed conflict on women for the first time. Nine other ensuing resolutions on WPS were adopted: 1820 (2008), 1888 (2009), 1889 (2009), 1960 (2010), 2106 (2013), 2122 (2013), 2242 (2015), 2467 (2019), and 2493 (2019). These ten resolutions form the foundation of the WPS agenda which directs the efforts to advance gender equality and ensure women’s active participation in decision-making processes, policymaking, and implementation. It also addresses the critical issues of ensuring the security and protection of women against all forms of gender-based violence in armed conflicts and in post-conflict periods. Furthermore, the UNSCR 2122 (2013)21 urges for women’s full and meaningful participation in efforts to combat and eradicate the illicit transfer and misuse of small arms and light weapons, while UNSCR 2242 (2015)22 includes explicit references to the impact of arms, armed conflict and sexual violence on women and development, and the key role of women’s participation in small arms control. UNSCR 2117 (2013) and UNSCR 2220 (2015) encourage women’s full and meaningful participation in all policymaking, planning and implementation processes to combat and eradicate the illicit transfer, 19 ] S/RES/1325 of 31 October 2000. 20 ] https://www.un.org/womenwatch/osagi/wps/ 21 ] S/RES/2122 of 18 October 2013. 22 ] S/RES/2242 of 13 October 2015. 22  CHAPTER 3 destabilising accumulation and misuse of small arms and light weapons in all its aspects and, more broadly, in initiatives which maintain and promote peace and security. Arms Trade Treaty (ATT, 2013) regulates international trade in conventional arms by establishing the highest international standards to prevent and eradicate illicit trade and diversion of conventional arms. It is the first legally binding treaty that recognises the link between the arms trade and gender-based violence.23 While the Treaty did not address issues directly related to women’s participation, efforts to tackle this issue are increasingly becoming part of discussions around ATT implementation. For instance, the Tenth Conference of State Parties (CPS),24 recognised the need to promote women’s full, equal, meaningful, and effective participation and underlined the importance of their involvement in all decision making and implementation processes relating to the ATT. It also called on the ATT Secretariat to collect gender-disaggregated attendance data during ATT working group and preparatory meetings, in addition to the data collected at CSPs, to foster gender balance in delegations. Gender-balanced panels should also be encouraged in plenary sessions, side events, and other forums. POLITICALLY BINDING Programme of Action to Prevent, Combat and Eradicate the Illicit Trade in Small Arms and Light Weapons in All Its Aspects (PoA, 2001)25 adopted by the General Assembly as a politically binding instrument, established a normative framework for SALW control. While there is a very limited gender consideration in the PoA text, there have been increasing efforts recently to encourage governments to take a gender-responsive approach in the PoA implementation.26 As previously mentioned, in the Outcome Document adopted at the RevCon4 (2024), governments are called to mainstream the gender perspective in the design and implementation of gender-responsive policies and programming on small arms and light weapons control. Apart from calling for women’s full and effective participation in small arms control, this also includes the collection of disaggregated data and the application of gender analysis to inform evidence- based gender-responsive policymaking and programming. In addition, the Outcome Document underlines the necessity of addressing the gender roles, norms, and expectations for women and men to acquire illicit arms and combat gender-based and conflict-related sexual violence. Finally, governments are called to enhance the coordination between the authorities responsible for the implementation of the Programme of Action and the relevant gender equality agencies and civil society groups and encourage the engagement and participation of men and boys in mainstreaming a gender perspective into policies and programmes on small arms and light weapons. The 2030 Agenda for Sustainable Development Goals (SDGs)27 also facilitates the incorporation of a gender-responsive approach in the SALW control, including women’s participation. Specifically, Goal 5 focuses on gender equality (particularly targets 5.2 – End all violence against women and girls and 5.5 – Ensure women’s full and effective participation and equal opportunities for leadership at all levels of decision- making in political, economic and public life), while Goal 16 (particularly targets 16.1 – Significantly reduce all forms of violence and death rate everywhere and 16.4 – Significantly reduce illicit financial and arms flows) promotes peaceful and inclusive societies for sustainable development, providing access to justice for all, and building effective, accountable, and inclusive institutions at all levels. As noted, empowering women and ensuring their equal and meaningful participation in disarmament and arms control decision-making processes can lead to more inclusive, effective, and sustainable policy outcomes.28 23 ] UNODA. 2022. Training Manual On Gender-Mainstreaming Small Arms Control. New York, NY: UNODA. 24 ] The Final Report of the Tenth Conference of Parties to the Arms Trade Treaty. 25 ] A/CONF.192/15 of July 2001. 26 ] Ibid, p. 19. 27 ] For more information, see: https://sdgs.un.org/goals/goal16#progress_and_info 28 ] UN Secretary-General’s Agenda for Disarmament – Securing Our Common Future (2018). 23 CHAPTER 3 A number of United Nations General Assembly resolutions from 2010 onwards address women’s participation in SALW control. The United Nations General Assembly (UNGA) Resolution adopted in 2023 on the illicit trade of SALW in all its aspects29 recognises the need for the strengthened women’s participation in decision-making and implementation processes, including gender mainstreaming, relating to the PoA and the International Tracing Instrument. UNGA Resolution 65/69 (2010)30 and subsequent resolutions on women, disarmament, non- proliferation and arms control emphasise the importance of increasing women’s involvement in disarmament efforts and promoting equal opportunities in decision-making processes. The United Nations Human Rights Council (the Council) focuses on the impact of arms on the enjoyment of human rights and promotes efforts to protect those rights more effectively through various international instruments. For example, in the UN Human Rights Council Resolution on Impacts of Arms Transfers on Human Rights,31 concerns were expressed that the diversion of arms and unregulated, or illicit arms transfers continue to undermine the human rights of individuals, especially women, children, youth, the elderly, persons with disabilities and persons in vulnerable and conflict situations. Therefore, the Council32 underlined that member states must protect women and children who are particularly affected by the harmful impact of both lawful and illicit firearms possession.33 In parallel, the Council adopted a series of resolutions with the purpose of accelerating efforts to eliminate all forms of violence against women.34 Furthermore, the UN Secretary-General’s Agenda for Disarmament – Securing Our Common Future (2018),35 reiterates that the equal, full, and effective participation of women in all decision-making processes related to disarmament is essential for the promotion and attainment of sustainable peace and security. It further underlines that more education and training opportunities should be established to empower young people to be a force for change and disarmament. Our Common Agenda (2021),36 the UN Secretary-General‘s report includes a recommendation to put women and girls at the centre of the security policy. Also, the UN Secretary-General’s New Agenda for Peace (2023)37 calls for transformation of gendered power dynamics in peace and security (Action 5), which could be achieved through the introduction of measures to ensure women’s full and equal participation in peace and security decision-making, including gender parity in government and local institutions, backed by quotas and accountability frameworks. In addition, the New Agenda for Peace calls state parties to commit to eradicating gender-based violence, enacting legislation, and allocating 15% of official development assistance to gender equality, with at least 1% directly supporting women’s organisations.38 Finally, the UN Pact for the Future,39 adopted in September 2024, under Action 8 on gender equality and the empowerment of all women and girls, highlights the need for urgent removal of all legal, social, and economic barriers to achieve gender equality and ensure women’s full and effective participation and equal opportunities for leadership at all levels of decision-making in political, economic and public life. 29 ] A/RES/78/46 of 6 December 2023. 30 ] A/RES/65/69 of 8 December 2010. 31 ] A/HRC/RES/47/17 of 13 July 2021 32 ] Report A/HRC/32/21 of 15 April 2016. 33 ] Council also adopted A/HRC/RES/26/16 of 16 July 2014; A/HRC/RES/29/10 of 2 July 2015; A/HRC/RES/38/10 of 5 July 2018; A/HRC/RES/45/13 of 6 October 2020. 34 ] A/HRC/RES/11/2 of 17 June 2009; A/HRC/RES/14/12 of 18 June 2010; A/HRC/RES/17/11 of 17 June 2011; A/HRC/RES/20/12 of 5 July 2012; A/HRC/RES/23/25 of 14 June 2013; A/HRC/RES/26/15 of 26 June 2014; A/HRC/RES/29/14 of 2 July 2015; A/HRC/RES/47/15 of 13 July 2021. 35 ] UN Secretary-General’s Agenda for Disarmament – Securing Our Common Future (2018). 36 ] A/75/982 of 5 August 2021. 37 ] Our Common Agenda, Policy Brief 9, A New Agenda for Peace 2023. 38 ] Ibid, p. 20. 39 ] United Nations. 2024. Summit of the Future Outcome Documents, Pact for the Future, Global Digital Compact and Declaration on Future Generations. New York, NY: United Nations. 24  CHAPTER 3 Box 2: Small arms control and gender equality - An overview of international normative frameworks40 Legally binding Politically Binding The 2030 Agenda for Sustainable Development Arms Trade Treaty (ATT) (Sustainable Development Goals) The Protocol against the Programme of Action to Prevent, Combat and Illicit Manufacturing of and Eradicate the Illicit Trade in Small Arms and Light Trafficking in Firearms; their Weapons in All Its Aspects (PoA) Parts and Components and Ammunition Convention on the Elimination of All Forms of (Firearms Protocol) Violence Against Women (CEDAW) United Nations Security Beijing Declaration and Platform for Action (PfA) Council Resolutions (UNSCR) United Nations General Assembly Resolutions Small arms and light weapons The illicit trade in small arms and light weapons in all 2117 (2013); 2220 (2015); its aspects 2370 (2017). 56/24 (2001); 57/72 (2002); 58/241 (2003); 59/86 (2004); 60/81 (2005); 61/66 (2006); 62/47 (2007); Women; Peace and Security 63/72 (2008); 64/50 (2009); 65/64 (2010); 66/47 1325 (2000); 1820 (2008); (2011); 67/58 (2012); 68/48 (2013); 69/51 (2014); 1888 (2009); 1889 (2009); 70/49 (2015); 71/48 (2016); 72/57 (2017); 73/69 1960 (2010); 2106 (2013); (2018); 74/60 (2019); 75/241 (2020); 75/56 (2020); 2122 (2013); 2242 (2015); 76/32 (2021); 76/232 (2021); 77/71 (2022); 77/80 2467 (2019); 2493 (2019); (2022); 78/46 (2023); 78/54 (2023). 2538 (2020). Women; disarmament; non-proliferation and arms Youth; Peace and Security control 2250 (2015); 2419 (2018); 65/69 (2010); 67/48 (2012); 68/33 (2013); 69/61 2535 (2020). (2014); 71/56 (2016); 73/46 (2018); 75/48 (2020); 77/55 (2022). Youth; disarmament and non-proliferation 74/64 (2019); 76/45 (2021); 78/31 (2023). Human Right Council Resolutions Impacts of arms transfers on human rights 24/35 (2013); 32/12 (2016); 41/20 (2019); 47/17 (2021); 53/15 (2023); 40 ] This overview is sourced from the UNODA Training Manual On Gender-Mainstreaming Small Arms Control and has been consequently adapted to include relevant documents adopted after 2022. 25 CHAPTER 3 Human rights and the regulation of civilian acquisition; possession and use of firearms 26/16 (2014); 29/10 (2015); 38/10 (2018); 45/13 (2020); 50/12 (2022); 56/9 (2024). Accelerating efforts to eliminate all forms of violence against women (series with thematic changes) 11/2 (2009); 14/12 (2010); 17/11 (2011); 20/12 (2012); 23/25 (2013); 26/15 (2014); 29/14 (2015); 41/17 (2019); 47/15 (2021); 53/27 (2023). Peacebuilding and Sustaining Peace agenda United Nations Security United Nations General Assembly Resolutions Council Resolutions 2282 70/262 (2016) and 79/1 (2024). (2016) and 2413 (2018). 3.2 Regional legal and policy frameworks 3.2.1 Council of Europe The Council of Europe (CoE) has established a rich body of legal instruments and policy guidance aimed at achieving the advancement and empowerment of women and the effective implementation of gender equality in its members and beyond.41 The CoE’s main instruments include: The European Convention on Human Rights42 is Europe’s core human rights treaty. Article 1 specifies that the rights and freedoms the Convention includes are guaranteed to everyone within the jurisdiction of the parties. Article 14 guarantees the non-discrimination principle which is further reinforced by Protocol 12 to the Convention, as interpreted by the European Court of Human Rights. European Social Charter43 establishes the enjoyment of economic and social rights without discrimination. The Council of Europe Convention on Preventing and Combating Violence against Women and Domestic Violence (Istanbul Convention)44 sets, for the first time in Europe, legally binding standards to prevent violence against women and domestic violence, protect its victims, prosecute the perpetrators, and implement co-ordinated policies. It characterises violence against women as a violation of human rights and a form of discrimination. 41 ] This section is based on: Council of Europe. 2024. Gender Equality Strategy 2024-2029. Strasbourg, France: Council of Europe. 42 ] European Court of Human Rights, Council of Europe.1953. The European Convention on Human Rights. Strasbourg, France: European Court of Human Rights, Council of Europe. 43 ] Council of Europe. 1961. European Social Charter. European Treaty Series - No. 35. Turin: Council of Europe. 44 ] Council of Europe. 2011. Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence. Council of Europe Treaty Series - No. 210. Istanbul: Council of Europe. 26  CHAPTER 3 In addition, the CoE’s Convention on Action against Trafficking in Human Beings45 is aimed at preventing and combating trafficking in women, men and children for the purpose of sexual, labour or other types of exploitation. The recommendations and guidelines from the Committee of Ministers, along with the resolutions from the Parliamentary Assembly concerning gender equality, address a broad range of issues. These include combating gender-based discrimination, preventing and eliminating sexism, protecting women from violence, achieving balanced participation of women and men in political and public decision-making, integrating gender perspectives in various sectors, and establishing and implementing gender equality standards and mechanisms. They also focus on safeguarding and promoting the rights of migrant, refugee, and asylum-seeking women and girls, involving men and boys in gender equality initiatives, addressing digital violence, and examining the impact of new technologies and artificial intelligence on gender equality. Furthermore, these instruments deal with combating discrimination based on sexual orientation or gender identity. They provide members with standards, benchmarks, and guidance to develop legislation and implement policies in accordance with internationally agreed gender equality standards. 3.2.2 European Union Equality between women and men is recognised by the EU as a fundamental principle, a core value, and a necessary condition for the achievement of the EU objectives of growth, employment, and social cohesion. As such, gender equality is enshrined in overarching EU legal and policy documents, including: Treaty on European Union (TEU),46 Articles 2 and 3, Charter of Fundamental Rights of the European Union,47 Articles 21 and 23, Treaty on the Functioning of the European Union (TFEU),48 Article 8, The Treaty of Lisbon49 which includes a commitment to gender equality through Declaration 19,50 annexed to the Final Act of the Intergovernmental Conference that adopted the treaty. In addition, the EU has adopted six directives51 related to gender equality and non-discrimination: 1. Directive 79/7/EEC on the progressive implementation of the principle of equal treatment for men and women in matters of social security, 2. Directive 92/85/EEC on the introduction of measures to encourage improvements in the safety and health in the workplace of pregnant workers and workers who have recently given birth or are breastfeeding, 3. Directive 2006/54/EC on equal opportunities and equal treatment of men and women in matters of employment and occupation (the so-called Recast directive), 4. Directive 2010/41/EU on the application of the principle of equal treatment between men and women engaged in an activity in a self-employed capacity, 5. Directive 2019/1158 on work-life balance for parents and carers, 6. Directive 2004/113/EC on equal treatment between men and women in the access to and supply of goods and services. 45 ] Council of Europe. 2005. Convention on Action against Trafficking in Human Beings. Council of Europe Treaty Series - No. 197. Warsaw: Council of Europe. 46 ] European Union. 2012. Treaty on European Union. Official Journal of the European Union. C325/5. Brussels: European Union. 47 ] European Union. 2010. Charter of Fundamental Rights of the European Union. Official Journal of the European Union C83. Vol. 53. Brussels: European Union. 48 ] European Union. 2012. The Treaty on the Functioning of the of the European Union. Official Journal of the European Union. C 326/47. Brussels: European Union. 49 ] Council of Europe. 2007. Treaty of Lisbon amending the Treaty on European Union and the Treaty establishing the European Community. Official Journal of the European Union. C 306/1. Brussels: European Union. 50 ] Declarations annexed to the Final Act of the Intergovernmental Conference which adopted the Treaty of Lisbon, signed on 13 December 2007. 51 ] A list of all six directives related to gender equality and non-discrimination is available here. 27 CHAPTER 3 Furthermore, the EU 2020–2025 gender equality strategy52 sets policy objectives and actions to make significant progress by 2025 towards a gender-equal Europe. The goal is a Union in which women and men, girls and boys, in all their diversity, are free to pursue their chosen path in life, have equal opportunities to thrive, and can equally participate in and lead our European society. The key objectives include ending gender-based violence, challenging gender stereotypes, closing gender gaps in the labour market, achieving equal participation across different sectors of the economy, addressing the gender pay and pension gap, closing the gender care gap, and achieving gender balance in decision- making and politics. The Strategy pursues a dual approach of gender mainstreaming combined with targeted actions, and intersectionality is a horizontal principle for its implementation. While focusing on actions within the EU, it is coherent with the EU’s external policy on gender equality and women’s empowerment. The Strategy is guided by the following principles: unity – taking a joined-up and coordinated approach across external policies, between Member States and the EU, and between internal and external policies; promoting cooperation and partnership at all levels; taking responsibility in relation to priority regions, especially those likely to pose a threat to the EU’s security and most likely to benefit from EU action; promoting a global rules-based cooperative order with multilateralism as its key principle and the UN at its core, based on respect for International Law, including Human Rights and International Humanitarian Law, with a view to creating a peaceful and sustainable world; and incorporating gender and diversity aspects in SALW-control projects and actions. The EU Strategy against Illicit Firearms, Small Arms and Light Weapons and their Ammunition53 aims to guide an integrated, collective and coordinated European action to prevent and curb the illicit acquisition of SALW and their ammunition by terrorists, criminals and other unauthorised actors, and to promote accountability and responsibility with regard to the legal arms trade. This new EU Strategy guides the actions by EU Institutions and EU Member States. It is guided by the following principles: unity – taking a joined- up and coordinated approach across external policies, between Member States and the EU, and between internal and external policies; promoting cooperation and partnership at all levels; taking responsibility in relation to priority regions, especially those likely to pose a threat to the EU’s security and most likely to benefit from EU action; promoting a global rules-based cooperative order with multilateralism as its key principle and the UN at its core, based on respecting the International Law, including the Human Rights Law and the International Humanitarian Law, with a view to creating a peaceful and sustainable world; and incorporating gender and diversity aspects in SALW-control projects and actions. In that regard, the EU will systematically mainstream gender considerations in the design of new projects relating to the fight against gun violence and SALW control in general, including sharing good practices. The EU action plan on firearms trafficking 2020-202554 has four overarching priorities: safeguarding the licit market and limiting diversion, building a better intelligence picture, increasing pressure on criminal markets and stepping up international cooperation. 52 ] European Commission. 2020. EU Gender Equality Strategy 2020-2025. Brussels: European Commission. 53 ] Council of Europe. 2020. EU Strategy against Illicit Firearms, Small Arms and Light Weapons and their Ammunition. Brussels: Council of Europe. 54 ] European Commission. 2020. EU action plan on firearms trafficking 2020-2025. Brussels: European Commission. 28  CHAPTER 3 3.2.3 Western Balkans SALW control Roadmap The Roadmap for a sustainable solution to the illegal possession, misuse and trafficking of Small Arms and Light Weapons and their ammunition in the Western Balkans by 2024 was adopted in 2018.55 Ever since then, it has been serving as a guiding and consensual document developed and owned by the regional authorities in achieving a sustainable solution to the illegal possession, misuse and trafficking of SALW/firearms and their ammunition in the WB, clearly integrating the gender perspective.56 In 2023 and 2024, through extensive regional processes, the Roadmap was revised for phase II of implementation for the 2025-2030 period. The Roadmap aims to establish the WB as a safer region and an exporter of security, in which comprehensive and sustainable mechanisms, harmonised with the European Union and other international standards, are in place to prevent, identify, investigate, prosecute, and adjudicate the illegal possession, misuse and trafficking of arms, ammunition and explosives. It places specific importance on advancing gender equality, builds on a gender analysis of SALW/firearms control in the region and reinforces its key recommendations. The integration of gender perspective and its implementation through action plans is monitored and evaluated as a key element to achieve a better, more sustainable, and efficient output. The revised Roadmap has five goals: Goal 1. By 2030, ensure that arms control legislation is in place, harmonised with the EU regulatory framework and other related international obligations and standardised across the region, Goal 2. By 2030, ensure that arms control policies and practices in the Western Balkans are in place, evidence-based and intelligence-led, Goal 3. By 2030, significantly reduce misuse, illicit manufacturing, illicit possession, and illicit flows of weapons, ammunition and explosives (WAE), Goal 4. By 2030, significantly reduce the supply, demand, illicit possession and misuse of arms, ammunition and explosives through the means of prevention, Goal 5. By 2030, substantially decrease the risk of proliferation and diversion through improved safety and security of the stockpiles and disposal of weapons, ammunition and explosives. Under Goal 2, on evidence-based and intelligence-led arms control policies, there is a specific gender- related target - Fully integrate gender and age concerns in arms control policies and prioritise women’s participation in policymaking. Such a target was also defined in the initial Roadmap document covering the period until 2024. In the context of this analysis, Goal 1, which calls for the harmonisation with the EU regulatory framework and other related international obligations, is of particular relevance. The progress in the Roadmap implementation is measured through key performance indicators and the narrative progress reports, which provide an overview of activities undertaken by each Western Balkan jurisdiction during the reporting period.57 55 ] The Roadmap was developed as a follow up to the High-Level Meeting on SALW control in South East Europe held on 1 February 2018 in Podgorica, Montenegro. The official adoption of this document took place at the EU-Western Balkans Summit in London on 10 July 2018. 56 ] For more information, see: https://www.seesac.org/f/docs/publications-salw-control-roadmap/Regional-Roadmap-for-a-sustainable-solution-to-the.pdf 57 ] For more information, see: https://www.seesac.org/10th-regional-progress-report_1/ 29 CHAPTER 3 3.3 Jurisdictional legal and policy frameworks In 2021, SEESAC, in close cooperation with the SALW commissions in the WB, conducted an all- encompassing gender analysis of the current legislation and policies relevant to arms control. It aimed to assess the gender-responsiveness of legislative and policy frameworks pertaining to small arms control, map the achievements and the remaining gaps, and provide recommendations for authorities on strengthening legislative and policy responses to gendered factors fuelling the demand for and misuse of firearms. The legislation’s gender-responsiveness was assessed according to several key gender concerns related to small arms: links between firearms and domestic violence and violence against women; gendered aspects of firearms demand, use, and misuse, including links between specific forms of masculinity and firearms; preconditions for the integration of the gender perspective into small arms control policies and legislation; women’s participation and representation in arms control; record keeping practices; and gendered aspects of the arms trade. The WB jurisdictions’ legal frameworks are aligned with all major international human rights treaties, including the CEDAW58 and the Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence (Istanbul Convention).59 In all WB jurisdictions, extensive legislation on gender equality and non-discrimination has been adopted in the last two decades. Such legislation, particularly laws on gender equality and anti- discrimination laws, as well as strategies for advancing gender equality or preventing discrimination and accompanying action plans, provides a robust basis for mainstreaming gender in small arms control and ensuring women’s full and effective participation. In addition, action plans on UNSCR 1325 have been put in place in the region, and a comprehensive set of measures is envisaged to foster women’s participation across the security sector. Parallel to those processes, the analysis documented significant progress achieved by the relevant institutions in the WB in integrating the gender perspective into small-arms control policies. This has particularly been the case regarding the recently adopted SALW Control strategies and actions for the Roadmap implementation, which foresee multiple measures to: address linkages between firearms and domestic violence; respond to gendered aspects of firearm demand, use, and misuse – including linkages between masculine norms and firearms; increase the participation and women’s representation in arms control; and further build institutional capacities for gender mainstreaming and improve gender-sensitive data collection and record-keeping practices. The full-fledged analysis is available in the SEESAC knowledge base, while a brief overview is provided in Annex 1 to this report. 58 ] UNGA Resolution A/RES/34/180 of 18 December 1979. 59 ] Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence (CETS No. 210). 30  CHAPTER 3 Box 3: Business case for gender equality In addition to legal and political commitments, the growing body of research60 has documented that advancing gender equality provides numerous benefits to institutions and organisations and enhances their performance and overall effectiveness. For instance, gender-diverse teams bring on board a variety of perspective and experiences, which, on the other hand, can enhance decision making through improve problem-solving and creative thinking, thus facilitating holistic and innovative solutions. Gender-diverse leadership teams are often more effective and usually demonstrate better governance. Gender-inclusive practices enable access to a wider range of talent, ensuring that organisations can draw from the best candidates, both women and men. In addition, leveraging the full potential of the workforce by providing equal opportunities for all employees enhances productivity and maximises talent utilisation. This is particularly relevant in the context of the shrinking labour force that the WB societies are facing. Respecting and promoting gender equality in an institution promotes a more inclusive and respectful workplace culture, increasing employee satisfaction and engagement, contributing to increased retention. This can further enhance institution’s reputation and public image. Gender equality fosters a healthier organisational environment, reducing instances of discrimination and risks of legal repercussions, and creating a supportive atmosphere for all employees. 60 ] For more information, see: Sundiatu Dixon-Fyle et al. 2020. Diversity Wins: How Inclusion Matters. NY: McKinsey and Company; Steiner, Achim, and Phumzile Mlambo- Ngcuka. Making the Business Case for Gender Equality. Web log. UNDP (blog). UNDP; The Business Case for Gender Equality (2018); Tetra Tech ES, Inc. Engendering Industries: Developing a Business Case for Gender Equality. Washington, D.C.: U.S. Agency For International Development; The Business Case for Gender Equality, Engendering Industries; Niethammer, Carmen. 2022. Think Outside the Gender Box. Web log, European Investment Bank (blog); Kriplani, Sanaya. 2023. The Business Case for Gender Diversity: Why Gender Balance Is Key to a Successful Business Strategy. LinkedIn; Asuako, Jennifer. 2020. Women’s Participation in Decision Making: Why It Matters. NY: UNDP. 31 CHAPTER 4: WOMEN’S PARTICIPATION IN SALW CONTROL IN THE WESTERN BALKANS – RESEARCH FINDINGS 32  CHAPTER 4 This chapter analyses data on women’s representation and participation in various functional areas of SALW control, as obtained from the relevant institutions. Societal and institutional norms and attitudes towards women’s participation in SALW control are explored using data from in-depth interviews with employees working in SALW control. It subsequently presents the analysis based on information on institutional gender equality mechanisms and women’s associations within the MoIs and the Police. The chapter concludes by addressing issues related to gender-based discrimination and harassment, including sexual harassment and discussing current practices regarding recruitment, career development, and retention of women in this field. 4.1 Women’s representation Within the scope of this analysis, data on the representation of women and men in different functional areas of SALW control were collected, including in: SALW Commissions, Criminal police, Border police, Firearms focal points (FFPs), Departments for firearms licence approval for civilians, Physical security and stockpile management. In addition, SEESAC data on the participation of women and men in different regional fora and training was included in the analysis. Although limitations in data submitted by institutions hinder the full understanding of women’s representation, available data document gendered patterns of women’s and men’s involvement in SALW control. While men dominate across all functional areas of SALW control, women’s participation in policy- related areas is significant. It has seen notable improvement in recent years, reflecting their important contributions to advancing SALW control, particularly in legislative reforms and policy-making. On the other hand, at the more technical level, women’s involvement remains low, and men’s preponderance is persistent. POLICY AND LEGISLATION SALW Commissions61 In 2022, the highest percentage of women in SALW Commissions was observed in Albania (42%), closely followed by BiH (41.1%), Montenegro (40%), North Macedonia (36.7%), Serbia (25%), and Kosovo (11.5%). This marks a notable rise compared to 2016, when women comprised 14 to 29 percent of the SALW Commission members, with all five commissions in SEE chaired by men. Since their establishment in the region, only once has a woman been the head of the SALW Commission (in Albania). Additionally, data from regional SALW Commission meetings, held biannually since 2014,62 documents a general increase in women’s participation. Despite occasional fluctuations, the trend towards more gender-balanced representation has been evident from the initial meeting in 2014 to the end of the reviewed period. 61 ] SALW commission (or SALW coordination board) is an inter-agency body responsible for policy development, coordination, implementation, and monitoring of efforts to address all SALW-related issues within a specific jurisdiction. For more information, see: UNDP. 2008a. How to Guide. The Establishment and Functioning of Small Arms and Light Weapons Commissions. Geneva: Bureau for Crisis Prevention & Recovery. Geneva, Switzerland: Bureau for Crisis Prevention & Recovery, UNDP. 62 ] The regional SALW commission meetings were organised by SEESAC and supported under the EU CDs 2013/730/CFSP, 2016/2356/CFSP and 2019/2111/CFSP. 33 CHAPTER 4 Share of women and men among participants of regional SALW Commission meetings, 2014-2023 (in %) On average, women constituted 27.9% of these meetings’ participants, as compared to 72.1% of men. Women’s lowest participation at the regional SALW Commission meetings was at the first meeting held in February 2014 (12.5%), while the highest was documented in 2022, reaching 41.7%. Women’s contribution to SALW control is particularly reflected in the activities related to the legislative aspects of SALW control, where more balanced representation of women and men has been documented. For instance, in the regional workshops on harmonising legislation in the field of SALW control with relevant parts of the EU Acquis,63 the share of women from 2019 to 2024 was 54.9% compared to 45.1% of men. Similar patterns are also evident regarding coordinating the Western Balkans SALW Control Roadmap implementation. On average, women accounted for 31% of participants in the regional meetings, and their participation ranged from 17.2% in 2019 to 42.3% in 2022. Share of women and men participants of Regional Roadmap coordination meetings, 2019-2023 (in %) 63 ] The regional workshops on harmonising legislation in the field of SALW control with relevant parts of the EU Acquis were organised by SEESAC and supported under the EU CDs 2018/1788 and 2019/2111. 34  CHAPTER 4 As for the local Roadmap coordination meetings64 which take place biannually in each WB jurisdiction, significant variations have been documented across the region. In North Macedonia, Serbia, Montenegro and Albania, the representation of women exceeded 30%. In Bosnia and Herzegovina, the share of women was 21.9%, while it was lowest in Kosovo, at 15.5%. Share of women and men participants of local coordination meetings, by jurisdiction, 2019-2023 Despite significant variations recorded during this period, the women’s representation in the local coordination meetings in 2023, in all jurisdictions, was higher than in 2019 when the first such meeting took place. Average % of women at the local coordination meetings, by year and jurisdiction 64 ] The local Roadmap coordination meetings were organised by SEESAC and supported under the EU CDs 2018/1788, 2021/2161, 2022/1654 and 2022/2321. 35 CHAPTER 4 Average representation of women among participants of the Regional Awareness-Raising Task Force65 meetings was 39.9%, compared to 60.1% of men. The highest share of women was recorded in the third meeting when they accounted for 46.7% of participants. Share of women and men participants of the Regional Awareness-Raising Task Force meetings OPERATIONAL SALW CONTROL Contrary to the trends documented at the policy-making level, the analysis of available data documents a women’s significant underrepresentation across operational SALW control, particularly related to technical roles. Border Police Women’s representation in the Border Police remains low across the region, both in leadership positions and as operational staff. In BiH, women represent 9.6% of the Border Police workforce, while men account for 90.4%. Women hold 7.4% of leadership positions, compared to men at 92.6%. In Serbia, women constitute 8.5% of officers, compared to 91.5% men. As for management positions, women hold 6% of such posts, compared to 94% of men. In Montenegro, women comprise 9% of the operational staff, compared to 91% of men. No data on the share of women and men in leadership position was available. In North Macedonia, women hold 14% of managerial positions in the Border Police, with men occupying 86%. Among police officers, women constitute 17%, while men comprise 83%. 65 ] The Regional Awareness Raising Task Force aims to diversify approaches to awareness-raising and strengthen institutional capacities for effective implementation across the six participating jurisdictions. It also seeks to promote region-wide standardisation of awareness-raising practices through networking, information exchange, sharing of best practices and lessons learned, and coordination and collaboration on related activities. The meeting was organised in the scope of SEESAC’s more extensive work of increasing response to factors fuelling demand and misuse of firearms in the Western Balkans as part of the Support for Enhancing the Fight Against the Illegal Possession, Misuse, and Trafficking of Small Arms and Light Weapons (SALW) in the Western Balkans project, funded by the European Union. 36  CHAPTER 4 In Kosovo, women account for 22.8% of managerial positions but only 3.3% among operational staff. In Albania, data was provided for the police in general instead of specifically for the Border Police service. Among the 9,681 employees with a rank in the Albanian Police, 10%) are women. Women comprise 9% of inspectors, 16% of sub-commissioners, 9.8% of commissioners, 9% of chief commissioners, 11.6% of directors, and 2.5% of first directors. Out of the 313 female employees, 124 hold the rank of inspector, while the others occupy leadership roles ranging from sub-commissioner to director. Criminal Police The women’s representation in the Criminal Police across six jurisdictions follows a similar pattern. Their highest share was recorded in Montenegro, with 29.5%, relative to 70.5% men. In North Macedonia, women account for 20% of officers in criminal police and hold 13% of management positions, compared to 80% and 87% of men respectively. In Serbia, women account for 13.4% of operational staff, and 6.8% of managerial. In Albania, 124 of the 313 female employees hold the rank of inspector, with the rest in leadership roles from sub-commissioner to director. According to the data provided by the MoIs in BiH, women’s representation follows the trends identified in other jurisdictions. The share of women among police officers is 11% in the Republika Srpska, 8.3% in the Sarajevo Canton, 27.3% in the Bosnian Podrinje Canton, 12.7% in the Tuzla Canton, 15.2% in Canton 10 and 8.3% in the Brčko District. A somehow similar pattern is observed regarding women in management positions. In the Republika Srpska women hold 17.3% of managerial positions, 8.3% in Canton 10, 9% in the Tuzla Canton, while in the Bosnian Podrinje Canton there were no women in managerial positions. For Kosovo, such data was not available. Physical security and stockpile management (professionals responsible for SALW/ evidence preservation) The data from three jurisdictions was not available, while the other three provided data on professionals responsible for SALW/evidence preservation, i.e. data on physical security and stockpile management. In Albania, women account for almost one quarter (24.3%) of both operational staff and managerial positions (24.2%) involved in physical security and stockpile management. In Serbia, women comprise only 5% of the operational staff, and there are none in leadership positions. In BiH, only a limited number of entities submitted data which also documented that, for instance, in Canton 10 and the Tuzla Canton, all PSSM positions, operational and managerial, are held by men. In the Directorate for Coordination of Police Bodies of BIH there were two such positions, one held by a man, the other by a woman. Firearms focal points (FFPs) In Albania, two out of three persons appointed FFP members are women (66.7%), while in Serbia, the percentage of women is 37.5%. In Kosovo there are no women appointed FFP members. No data was provided by North Macedonia and Montenegro, while in BiH the FFP has not yet been established. Professionals dealing with firearms licence approval for civilians The share of women professionals working with firearms licence approval for civilians is significantly higher, which might reflect the administrative character of such positions where women tend to be more represented. In Serbia, women make up 68% of professionals dealing with firearms licence approval. In Albania the share of women was 35.7%, while in Kosovo, women accounted for 20% of those professionals. In BiH, the representation of women and men varies among different entities. In Republika Srpska, the share of women is 77.3%; in Canton 10, it is 50%; the Posavina Canton, 33.3%; the Tuzla Canton, 11.1%, while in the Brčko District, there is only one such position, and it is held by a woman. 37 CHAPTER 4 Bodies/commissions entrusted with approving the applications for firearms licences Some jurisdictions have bodies/commissions for firearms licence approval. In Albania, the share of women members of these commissions was 18%, 16.7% in Kosovo and 36.4% in North Macedonia. In BiH, the highest percentage of women in those bodies is in the Brčko District (40%), and the Tuzla Canton (7.9%). Serbia does not have bodies entrusted with approving the applications for firearms licences, while data for Montenegro was not available. *** Women’s underrepresentation in more technical aspects of SALW control is also evident in the South East Europe Firearms Expert Network (SEEFEN) meetings.66 In the 2014-2023 period, women’s overall representation was 9.9%, with the lowest at the meeting in May 2018 (2.4%), and the highest 15.8% and 15.4% at the meetings in May 2015 and October 2021, respectively. SEEFEN meeting participants, 2014-2023 66 ] The meetings of the South East Europe Firearms Expert Network (SEEFEN) were organised by SEESAC supported under the EU CDs 2013/730/CFSP, 2016/2356/ CFSP and 2019/2111/CFSP. 38  CHAPTER 4 WOMEN AND MEN IN THE WESTERN BALKANS IN SALW CONTROL – AN INSIGHT INTO THEIR CAREER PATHS To complement the quantitative data discussed in the previous section and contribute to a better understanding of identified trends, this section provides a brief overview of the findings from the in-depth interviews with women and men involved in different aspects of SALW control in the WB, particularly focusing on their professional experiences and career trajectories. The in-depth interviews’ participants have diverse professional trajectories predominantly within the governmental security sector, with a significant majority employed in the MoIs under their jurisdictions. They have diverse working experience, ranging from a few years to several decades in the security, law enforcement, and defence sectors. Nevertheless, the predominant experience falls within the 10 to 30-year range. In most instances, employees progressed through the hierarchy in a sequential manner, with rapid transitions to higher positions not commonly observed. Individuals in management positions typically begin their careers at entry-level positions. While a considerable number of interviewees, particularly women, are currently in charge of legal and regulatory responsibilities, actively contributing to policy development and coordinating strategies related to SALW control, two prevailing career trajectories for women and men emerge. One path involves individuals previously engaged in frontline operational work, including tasks such as inspections, weapons verifications, and field investigations. The alternative path pertains to legal professionals commencing with administrative duties and progressing, over time, to strategic roles. These differences in professional paths also exhibit significant gender differences, with women more likely to take up administrative roles. The educational backgrounds of the interviewees, women and men, demonstrate diversity, encompassing fields such as law and police/security academies, but also mechanical engineering, natural sciences, business administration, and social sciences (law, political science, economics, sociology, psychology, etc.). Gendered patterns in education were observed, with women being significantly more likely than men to have academic backgrounds in social sciences. The obstacle to increasing women’s involvement in SALW control may often be seen in relation to an insufficient number of women with specific educational backgrounds and necessary training completed, which further hinders the improvement of the gender ratio. Some interviewees highlighted that career choices are made long before entering the workforce, as shaped by societal factors and traditional gender roles, including educational ones, which could later impact their professional paths. Often, their initial professional pursuits did not necessarily align with SALW control but guided them toward this domain through various turns in their career paths. Notably, for many interviewees, their involvement in the field of SALW control was more a matter of circumstance than a deliberate career choice or a personal ambition to work in this specific area. Some professionals had a general aspiration to serve in the public sector or law enforcement, and their career path led them to specialise in SALW control. Interviewees were typically drawn to the public sector due to its perceived stability. It is often viewed as providing stable employment with associated benefits and a structured career progression. The majority have been affiliated with the public sector since the outset of their professional journeys. Some interviewees highlight that, at the time they entered the labour market, there was a limited availability of jobs in the private sector suitable for their professional profiles, so they opted for public sector jobs. 39 CHAPTER 4 Some interviewees transitioned into their current roles due to organisational restructuring or the abolition of specific units within their departments, which necessitated a change in their career direction. In some cases, interviewees assumed roles in SALW control because the positions became available, and they were appointed or requested to fill them, rather than actively seeking them. Some interviewees mention that, due to their education, typically involving training for police officers and inspectors, it was a natural progression for them to continue their career in this direction. Many of them, men and women, who started their careers as police officers or inspectors, affirm that they deliberately selected their profession. Specific experiences, like working with weapons, subsequently equipped them for roles in this field. Furthermore, some affirm the importance of holding positions that grant them authorisation to carry weapons. While some interviewees did not start their careers with the intention of working in SALW control, they adapted to their roles and grew to find meaning and interest in their work, often developing a passion for the field as they gained experience. Many express that their motivation to remain in this job stems from the aspiration to effect positive societal change. They perceive their work as integral and impactful on the progress of society. Furthermore, some interviewees, particularly from operational backgrounds, highlight that they find their job highly engaging and stimulating, motivating them to pursue a career in this field. These points suggest that, while not all professionals in SALW control initially set out to pursue this path, many, both women and men, have embraced their roles and the opportunity to contribute to an important aspect of security and governance. Interviewees, depending on their current positions and years of work experience, expressed diverse aspirations for their future work. These ranged from a desire to continue their current career paths to aiming for higher positions that would allow them the opportunity to influence strategic levels and bring about meaningful change. The interviewed women and men highlighted that to address the women’s underrepresentation in SALW control and the wider security sector in general, educational institutions (such as police high schools, academies, and similar) should implement measures to increase the enrolment of female students. Such an approach can contribute to a long-term change. Training programmes designed for women in SALW control are frequently regarded as crucial for increasing their participation in the field. These initiatives aim to address women’s underrepresentation by equipping them with the necessary skills and knowledge. Targeted training plays a pivotal role in bridging the gender gap, offering women the opportunity to gain specialised expertise in SALW control, empowering them to overcome barriers related to educational backgrounds and societal perceptions. By providing tailored education, these programmes contribute to breaking down stereotypes and encouraging more women to pursue careers in SALW control. 40  CHAPTER 4 4.2 Perception of women’s participation and representation in SALW control and the impact of societal and institutional norms and attitudes Given the multisectoral nature of SALW control, which spans various departments, most interviewees typically provided insights from the perspective of their specific sector or department, which does not reflect the comprehensive overview of women’s involvement in this field. This was particularly true for interviewees in administrative and legal positions, who often quoted examples from their professional settings, which are, in certain cases, dominated by women. The smaller proportion of women in technical roles somewhat limited the diversity of perspectives articulated. Due to that, in contrast to the identified trends, most interviewees believe that women’s participation in SALW control and within their institutions and departments is generally satisfactory. Some suggested that the involvement of women in SALW control could be increased. Still, there is a consensus that hiring and promotion should prioritise candidates’ expertise and competencies. The interviewees acknowledged that gender representation varies depending on the field of work and department, particularly reflecting the administrative/legal and operational positions divide. In most jurisdictions, women constitute the majority in legal departments and roles involving administrative tasks in MoI and police directorates. However, at the operational level, the women’s participation is significantly lower. These differences in gender representation are often attributed to variations in interests, educational backgrounds, and professional affinities. On the other hand, interviewees pointed out that prejudices against women’s involvement in SALW control persist, noting that both men and women harbour gender biases. This is particularly pronounced in more operational and technical roles. It was sometimes noted that despite women occupying positions at the strategic level, their representation at the operational level, which directly impacts end-users, remains limited. Some interviewees believe that the strategic-level appointments of women to committees and working groups may create an illusion of their participation, masking the absence of substantive involvement in operational roles. There are somewhat ambivalent attitudes regarding the opportunities for women and men to advance in their careers. Most of the interviewees state that men and women formally have equal opportunities to rise to leadership positions within the institutions. In that regard, they refer to the current legislation that guarantees equal opportunities for all. However, according to them, career progress in institutions depends more on decision-makers’ preferences, personal connections, and political affiliation and not so much on gender. On the other hand, across all jurisdictions, women are widely recognised to be underrepresented in high- level managerial and strategic positions. Given that women have only entered certain security sector areas in the last 5-10 years, and considering the strict hierarchy in the civil service where promotion is a long-term process, this was in some cases raised as a reason for inadequate representation in high-level positions. It was also noted that women’s low representation in police structures poses challenges for them to progress to leadership positions. Some interviewees claim that women may be less inclined to apply for higher positions due to family responsibilities, while this is not recognised as an obstacle for men. Moreover, another reason mentioned is that women, more often than men, sometimes doubt their ability to meet such positions’ expectations as readily as men, making it challenging for them to embrace these roles unless they are fully confident in their ability to fulfil the requirements. 41 CHAPTER 4 While in some jurisdictions, the gender balance in SALW commissions has improved, women still constitute minority, and, as indicated above, only in one case did woman hold position of the head of SALW commission. The main reason for that, mentioned in most jurisdictions, is that the members’ appointment is determined by the hierarchy and positions held within their respective institutions, including in the commissions. As noted by several interviewees, besides a small number of women in senior positions, women often work in more specialised roles and not at the highest strategic level, etc. Consequently, women are less directly involved in the SALW control decision-making process. However, some interviewees believe that they are sufficiently involved, bearing in mind that women very often constitute the majority of delegation members participating in international meetings related to SALW control. While observing progress compared to previous periods, some interviewees expressed concern that newly elected commissions in some jurisdictions may have fewer women. The inclusiveness of commissions appears to be somewhat influenced by the personal perspectives of decision-makers, particularly those in high-ranking positions, with changes occurring predominantly after each electoral cycle. Notably, there are varying perspectives on the introduction of quotas. The prevailing opinion is that such measures are not effective as they might artificially inflate the number of women in the field rather than address the underlying issues that prevent women from entering and succeeding in these roles. The interviewees indicated that societal norms and gender roles, which could be embedded in the organisational culture, significantly impact women’s participation in SALW control. The interplay between cultural norms, institutional practices and personal perceptions shapes the environment in which men and women operate within this field. Two trends were identified: 1. Most interviewees noted improvement toward a more balanced gender representation in SALW control institutions in different jurisdictions. However, such perspectives might differ depending on the jurisdiction. The progress is attributed to supportive legislation on public officials and various institutional employment policies, often ensuring measures for increasing women’s participation and changing mind-sets, leading to greater acceptance of women in roles traditionally dominated by men. The shift from previous generations is notable and campaigns aimed at women’s empowerment and raising awareness about gender equality have also played a significant role. While the shift in perception is evident and expected to continue evolving, there remains a need for further support measures to empower women and recognise their potential to drive social change. 2. On the other hand, due to persistent stereotypes in society that associate weapons with men, women’s involvement in SALW control is often perceived as unconventional or incongruent. Weapons and arms control are often associated with masculinity, creating a perception that SALW is predominantly a man’s domain. Many interviewed women also believe that certain organisational units, such as, for instance, special police and anti-terrorist forces, are not conducive to women’s higher representation due to the perception that these roles naturally suit men. This belief extends to hazardous occupations and roles involving significant decision-making responsibilities, reinforcing the view of men as primary decision-makers. Such a stereotype poses challenges to women’s increased participation in these areas and is often mirrored in institutional mind-sets that may hinder women’s involvement in the field. Historically, resistance to women entering SALW control positions was more pronounced, and despite some progress, many still believe that women lack knowledge about weapons. A significant divide is perceived between the attitudes of men and women towards SALW control. Men are generally more lenient and advocate for fewer barriers to firearm possession, whereas women exhibit more caution and advocate for stricter measures. This suggests that a more gender-balanced approach to SALW control could positively impact policy outcomes. 42  CHAPTER 4 There is a common perception among interviewees that women in roles traditionally occupied by men face extra scrutiny and pressure to prove themselves. They often have to work harder to earn the same credibility and trust that men receive more easily in this field, with any missteps being judged more harshly. However, the appointment of women to high political and public sector positions has started challenging these entrenched gender roles in traditionally male-dominated sectors. Despite this progress, they still navigate workplaces in which inappropriate comments and gender-specific stereotypes can undermine their perceived abilities. Finally, many interviewees recognise gender prejudices as a barrier to the advancement of women in this field. Women leaders can positively influence institutional culture. Increasing the number of mixed-gender teams and providing training can help reduce biases. 43 CHAPTER 4 4.3 Institutional mechanisms for advancing gender equality A wide range of internal institutional gender equality mechanisms have been established in the MoIs and police directorates. Their different structure and scope of work reflect diverse approaches to advanced gender equality within those institutions. For instance, the MoI in Serbia adopted a plan for achieving and improving gender equality, and, in line with the obligations arising from the Law on Gender Equality, the person responsible for gender equality and contact persons for the implementation of the provisions of this Law are appointed. In addition, several sets of internal tools have been developed to facilitate the advancement of gender equality, including the Guidelines for the Implementation of Measures to Achieve Gender Equality in the MoI through the human resources management system; Manual for the Prevention and Protection Against Gender-Based Discrimination and Discrimination Based on Other Personal Characteristics; Instructions with Guidelines for the Prevention and Protection against Gender-Based Discrimination and Discrimination Based on Other Personal Characteristics in the MoI; as well as the 2023 Risk Management Plan for Violations of the Gender Equality Principles. Furthermore, gender equality contact persons have been appointed according to the Law on Gender Equality. In Albania, the diversity specialist position has been established within the Police, whose scope of work comprises promoting the values of diversity and equal opportunities in service provision and employment policy through inclusiveness, taking account of the needs of all discriminated groups to achieve their full representation within the Police. In Montenegro, the gender equality coordinator position has been established, which is a person in charge of coordinating all gender equality activities and annual reporting. In addition, persons of trust are appointed in all security sector units as antidiscrimination and gender equality mechanisms. In Kosovo, the MIA appointed a human rights officer who covers antidiscrimination issues. In the BiH Ministry of Security (MSBiH), the Gender Equality Coordination Board was set up in 2022, primarily focusing on integrating the gender equality principles into all the MSBiH development policies and strategies. It specifically aims to increase the number of women in leadership positions in the MSBiH, incorporate gender equality policies into sectoral documents, eliminate gender stereotypes and prejudices, raise awareness among employees on the gender equality issues, monitor statistical data and promote the use of gender-sensitive language. In North Macedonia, collecting disaggregated statistical data on the number of the MoI representatives attending training is a mechanism to guarantee equal opportunities for women and men in professional development. Despite efforts to establish institutional gender equality mechanisms, research findings indicate their insufficient visibility, as most interviewees are not fully aware of the specific gender equality mechanisms or measures within their institution to ensure more balanced representation of women. However, one of the most recognisable measures is the education and training of employees to raise awareness of gender equality. Additionally, a few interviewees noted that, in most jurisdictions, there are affirmative measures in place for employment or appointments within the institutions. These measures include gender quotas for recruiting police officers and inspectors, giving preference to the qualified candidates from underrepresented genders, or at least guidelines for increasing women’s participation in the police force. However, there is a lack of information on how effectively and consistently these measures are applied in practice. 44  CHAPTER 4 Regarding the effectiveness of the existing mechanisms and measures, interviewees suggest that they could certainly be more effective. Still, most emphasise that measures should not necessarily have to involve differential treatment for women and men. Instead, they advocate for equal recognition of their work and achievements. Additionally, there is mention of gender mainstreaming in strategies and policies, the use of gender-sensitive language67 and the continuous striving for inclusive and innovative approaches to security challenges. Promotional campaigns are also highlighted as important for shaping the general population’s perception of various professions, encouraging high school girls to pursue education in these professions. Across the region, one of the mechanisms recognised as successful are the women’s associations within ministries and/or the Women Police Officers Network. The Women Police Officers Network (WPON) was established with the support of SEESAC in November 2010 under the umbrella of the Southeast Europe Police Chiefs Association by high-ranking women representatives of nine police services in Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Moldova, Montenegro, Republic of North Macedonia and Serbia. The WPON’s mission was to place gender at the top of the police reform agenda in the region. It served as a platform for knowledge and experience exchange across police services in the region on the status, needs, and priorities of policewomen in South East Europe, an advocacy mechanism for promoting gender equality in policing, and an advisory mechanism on the gender-efficient implementation of international agreements. Women’s organisations are also established in each jurisdiction. In Albania, women working in the Police are part of the Women Police Officers Network, and they have contributed to the drafting of the Manual on Gender-Sensitive Policing, containing guidance on recruitment, selection, and professional development of women in the police structures. In BiH, two associations have been established: The Policewomen’s Network Association and the Network of Women of the Republika Srpska MoI. The Women Police Officers’ Association was established in Montenegro (2017) and in Serbia (2018) Network of Women in the Police. In North Macedonia, there is the Women’s Section in the Macedonian Police Union. In Kosovo, the Association of Women in the Kosovo Police has been established. Since their establishment, women’s associations have been promoting gender equality within their institutions and working on improving the status and increasing the number of women in the police in general, including in managerial positions (decision-making positions). To that end, diverse activities have been implemented, including: raising awareness on the importance of gender equality; advocacy for gender sensitive working environment; including providing advice to police services on important issues related to the position of women in the police; professional development of members by information exchange and organisation of seminars, meetings, round tables and conferences; training on combating gender-based violence; publication of knowledge products; exchange of information and good practices in advancing gender equality; as well as cooperation with relevant institutions, bodies, non-government and international organisations. 67 ] Montenegro is the only jurisdiction in which the use of gender-sensitive language is mandatory. In North Macedonia there is a provision in the MoI’s Collective Agreement stipulating that masculine nouns shall be considered as neutral, i.e. as referring to both men and women. Other jurisdictions stated either that they are in the process of preparation for the use of gender- sensitive language, or that in official communication both men and women are treated with respect. In the Kosovo Police it is regulated through the Administrative Instruction. 45 CHAPTER 4 Box 4: Establishing the Southeast Europe Women Police Officers Network: research findings68 In 2008, the Southeast Europe Police Chiefs Association (SEPCA), with SEESAC support, proposed the establishment of the Southeast Europe Women Police Officers Network, with the aim of promoting and applying the principles of gender equality and democracy in police work. In the run-up to organising the first regional Network meeting, an expert meeting was held in Belgrade in March 2009, with the participation of the SEPCA Secretariat, the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR), the OSCE Mission to Serbia, an expert from the Police Academy in Montenegro and the interior ministries of Bulgaria, Macedonia, Montenegro, and Serbia. It was agreed that all police services interested in joining the Network would conduct research to obtain the up-to- date information regarding the status and role of women police officers in the region. Conducted in 2010, it was expected to contribute to mutual understanding of the key trends and challenges and facilitate the planning of joint activities. The expert group designated the areas to be studied, designed the research instruments (surveys) and established procedures for carrying out each individual phase of the study. This was followed by field research, data entry and processing, and the drafting of the report. The study made use of four types of survey, each targeting different participants: administrative services in charge of human resources, education and training (police academies, training centres, etc.), women police officers, men police officers and management. A total of 3,897 respondents, women and men from 8 ministries, participated in the research which documented women’s significant underrepresentation among employees in the law enforcement agencies, among both uniformed and commissioned personnel. Such underrepresentation is particularly evident in management positions, which are rarely held by women. The research particularly focused on the recruitment and hiring of women law enforcement officers, selection Issues, education and training, career development, gender-related issues pertaining to work and discrimination in the workplace. It also explored establishing associations as an opportunity to enhance the police work’s quality and efficiency, as well as gender equality. Based on the research findings, a wide range of evidence-based recommendations were developed which were particularly instrumental in the development of the Guidelines for Gender Sensitive Policing (see box 6). 68 ] Novović, Snežana. Vla, Snežana. Rakić, Nada. 2010. Establishing the Southeast Europe Women Police Officers Network: Research findings. Sofia: South East Europe Police Chiefs Association (SEPCA)Executive Secretariat. 46  CHAPTER 4 Box 5: Situation analysis in the field of gender equality in the Ministry of Security of Bosnia and Herzegovina The Ministry of Security of Bosnia and Herzegovina (MSBiH), in cooperation with the INFOHOUSE Foundation non-governmental organisation, conducted a comprehensive situation analysis on gender equality within the Ministry. This initiative serves as a basis for future project activities, ensuring compliance with the Law on Gender Equality and the adoption of a programme to achieve gender parity. The analysis objectives were to: • Strengthen mechanisms for effective prevention and protection against gender-based and sexual harassment in the workplace; • Develop a plan to address and eliminate observed gender inequalities in specific security areas. The analysis methodology included a desk analysis of the relevant legal frameworks, reports on the implementation of strategies, policies and annual work reports; as well as an online questionnaire for employees to obtain insights into attitudes, experiences and needs, as well as their knowledge of discrimination, sexual harassment, gender- based harassment and gender equality mechanisms. The analysis provides data on the representation of women and men in different positions in the hierarchy of the MSBiH and various institutions within the Ministry, such as the State Investigation and Protection Agency (SIPA), the BiH Border Police, the Directorate for Coordination of Police Bodies of the BiH, the Foreigner Relations Service, Personnel Training and Professional Development Agency, the Forensic Investigations and Expert Examination Agency, Police Support Agency and the UN peacekeeping missions in South Sudan and Cyprus. Key recommendations for improving the participation and position of women in MSBiH: • Strengthen the capacity of employees of the Ministry by conducting regular training on UNSCR 1325, particularly for new staff; • Enhance professional capacities to ensure women police officers’ continued representation in the UN peacekeeping missions; • Adopt and conduct an annual survey on the status of women in managerial roles and among police officers, and create a plan to improve their positions based on the survey results; • Continue promotional activities, including public awareness campaigns, to highlight the importance of gender equality in defence and security. 47 CHAPTER 4 4.4 Protection from gender-based discrimination and harassment Each jurisdiction has adopted different antidiscrimination and/or gender equality laws and strategies, which are also applicable in the security sector. Generally, there are no specific policies against gender-based discrimination in the ministries of the interior and police. In some jurisdictions, prohibition of discrimination, including the prohibition of gender-based discrimination, is also part of the laws on police, and provisions on the prohibition of discrimination have been included in the Police Ethics Code. These provisions are mostly aimed at prohibiting discrimination, including gender-based discrimination, related to the interaction between police officers and members of the community. According to the interviewees, gender-based discrimination in their institutions, although present, is perceived to be at a low level, especially compared to the earlier period. Both men and women claim that they have not personally experienced gender- based discrimination in the workplace, and they are not aware of other employees facing it. Instances of discrimination are thus perceived as sporadic. Its most commonly perceived form is the undervaluation of women’s abilities to perform certain activities. Additionally, there is a belief that a woman’s potential need to take an extended leave due to pregnancy or childbirth is, to some extent, factored into the recruitment process. Moreover, interviewees feel that opportunities for advancement and training within the institution are generally not discriminatory against women. Nonetheless, some of them expressed their concerns that career progression in the public sector can be challenging overall due to factors such as politically influenced practices and nepotism, irrespective of gender. As for the policies on the protection against sexual harassment, the situation is slightly different. Harassment and sexual harassment are prohibited by several, mainly labour laws, and, in some jurisdictions, also by the specific laws dealing with the prohibition of harassment at the workplace (mobbing), such as in Montenegro, Serbia and North Macedonia. Some jurisdictions have developed their own policies related to sexual harassment. In Albania, the Police has the Standard Procedure for the Protection from Sexual Harassment at the Workplace, which includes opportunities for informing, training and assisting employees in cases of sexual harassment, as well as the possibility to report sexual harassment through anonymous online form directly to the Professional Standards Directorate of the General Police Directorate. The Police Authorities Coordination Directorate of BiH adopted the Decision on the Zero Tolerance Policy towards Acts of Sexual and Gender-Based Violence. In the Republika Srpska, the Rulebook on Harassment at Work has been adopted as an internal act, while in the Tuzla Canton, the Protocol on Handling Cases of Sexual Harassment in Public Sector Institutions of Tuzla Canton is in place for all public sector institutions, including MoI and the Police. There are different internal complaint-handling mechanisms in place in the Western Balkans. In Albania, mechanisms against violence, harassment and sexual harassment exist on two levels – central and local, each having a confidential counsellor. At the central level, complaints could be submitted to the Directorate for Professional Standards, the General Police Directorate Appeals Commission, the Human Resources Directorate and the Police Union. At the local level, a complaint could be submitted to the immediate superior or the unit/sector head. In BiH, several different types of mechanisms have been established, reflecting its complex structure. For example, the Police Authorities Coordination Directorate of BiH has an advisor for the prevention of harassment and sexual harassment at the workplace, while in the Republika Srpska, the Service for the Protection of Integrity and Legality at Work has been established; many cantons have the possibility of submitting complaints to the Professional Standards Unit or Internal Control Department. In the Tuzla canton there is a consultant for internal handling of cases of harassment and sexual harassment. In Serbia, three types of mechanisms exist – persons for protection from harassment at work (mobbing), mediators, and persons for support, prevention and recognition of harassment and abuse. Montenegro has appointed persons of trust and contact persons for protection from harassment at work, while in North Macedonia, complaints are handled by the immediate supervisor or the Internal Control, Criminal 48  CHAPTER 4 Investigations and Professional Standards Department. In Kosovo, the Complaints Commission has been established to examine such complaints. Despite the presence of protection mechanisms in every jurisdiction, reported cases of gender-based discrimination, sexual harassment and other forms of harassment remain very rare. 2002 data indicates that in Albania, Montenegro, North Macedonia, and Serbia, there were no reported cases of gender-based discrimination, sexual harassment, or other forms of harassment. In Kosovo, one sexual harassment case was reported, with the victim being a woman. In BiH, the Border Police reported four cases of sexual harassment involving women. In comparison, the Zenica-Doboj Canton recorded two cases of sexual harassment involving men and four cases of other forms of harassment involving women. By contrast, other entities did not report any cases or did not provide information. The majority of interviewees’ perspectives correspond to the low number of reported cases of harassment and sexual harassment within institutions. Although some recounted experiences or incidents of harassment or mobbing by superiors, they emphasised that such occurrences were not always gender-based. Regarding sexual harassment, many interviewees asserted its scarcity within institutional environments and reported no personal encounters. Nonetheless, some acknowledged awareness of such incidents, frequently noting that victims often refrain from reporting. When cases are reported, they are typically met with disapproval within the institution and suspicion towards those who report them. Additionally, employees exhibit reluctance to engage in the reporting process due to mistrust in the system and the burdensome nature of the process. Some interviewees have recounted female colleagues facing sexist remarks in the workplace, commonly interpreted as improper behaviour rather than overt sexism. Although these reports remain uncorroborated, often categorised as anecdotal, there is an awareness among interviewees of instances in which supervisors suggested that female colleagues be more socially engaged, implicitly proposing such interactions as career advancement opportunities. The interviewees are aware of the existence of mechanisms to prevent and combat gender-based discrimination and sexual harassment, though some perceive them as inefficient. This perception largely stems from the belief that individuals who have previously reported such cases often faced protracted and exhaustive procedures, or experienced inadequate resolution methods. This has consequently led to a perception that it may sometimes be preferable to refrain from reporting to avoid further complications and the low number of reported cases may be related to this perception. On the other hand, a few interviewees expressed familiarity with the formal procedures for reporting sexual harassment and discrimination within their institutions. The majority indicated that, should the need arise, they would seek relevant information and report incidents to their superior, internal control, or designated contact persons for these issues. There was a consensus among interviewees on the necessity of employee education to increase awareness of the available mechanisms and to improve the recognition and reporting of discrimination and harassment in the workplace. 4.5 Recruitment, career development and retention As previously outlined, all jurisdictions have adopted gender equality laws and strategies that comprise provisions for promoting gender equality in public services. However, analysis indicates that, aside from the general provisions within these legislative and policy frameworks, there are limited specific measures targeted at increasing the recruitment of women in the ministries of the interior, or police departments. Overall, there are no established quotas for the recruitment of women in the police forces across the jurisdictions studied. Albania is an exception, with specific targets, such as achieving 30% women’s representation in the Police, being set and reviewed annually. In other jurisdictions, the recruitment of women is managed in accordance with the general obligations outlined in gender equality laws, without the implementation of quotas. 49 CHAPTER 4 In Albania, the implementation of the Gender Equality Strategy 2021-2030 has been instrumental in advancing the recruitment of women in the Police as well as in promoting women to leadership and operational roles. Additionally, within the framework of the UNSCR 1325, the Police adopted the Diversity Plan, which aims to promote gender equality and diversity principles. The interviewees have highlighted that the Police has made significant progress in integrating the gender perspective over the years, which is supported by a dedicated position within the institution responsible for ensuring the incorporation of a gender perspective across departments. Furthermore, the mandatory quota of 150 women for the Police Academy is viewed as beneficial, as it ensures a higher intake of women into the Police in the future. In BiH, only a limited number of institutions provided information on recruitment practices. The Federal Police Directorate noted that, while specific measures aimed at increasing the number of women in the Police were not adopted, the implementation of gender equality legal provisions and the ombudsman’s recommendation on the balanced participation of men and women in employment within public institutions contributed to an increased number of women in the Police. In addition, the MSBiH Coordination Committee for the Gender Equality Law has been established relatively recently, and the current situation analysis has been conducted. Furthermore, the MSBiH has a gender equality coordinator, and some police organisations have gender focal points and advisors for preventing sexual harassment. Nevertheless, it is emphasised that these advisors are relatively new, and this mechanism has not yet fully matured. In Serbia, MoI adopted the Plan for Achieving and Improving Gender Equality in the MoI (2018). Furthermore, the MoI, in accordance with the obligations prescribed by the Law on Gender Equality, adopted the 2023 Risk Management Plan for gender equality principle violation. In Montenegro, campaigns for the enrolment of girls in the Police Academy are continuously conducted. In the period from 2020, there was an ongoing campaign entitled We Are the Power of the Team – For More Women in Policing.69 A new campaign was launched in 2023 – I Choose the Police.70 It encouraged girls to join the police which was made inclusive and capable to respond to the needs of diverse communities and groups it serves in the best possible ways. Furthermore, the Montenegrin MoI adopted two plans to increase the number of female police officers in the Police Directorate for 2018-2019 and 2023-2024. In Kosovo, the MIA applies the principles of equal opportunities, non-discrimination and fair and proportional gender representation in recruitment procedures. The Human Resource Department produces regular statistical reports to assess the gender balance. As noted by interviewees, although in the MoI there are no provisions for improved gender balance in managerial positions, a considerable number of managerial positions are held by women. In North Macedonia, the Law on Police stipulates that civilians from all communities should be adequately and fairly represented within the police force and that gender equality should be upheld in employment practices. Additionally, different criteria are applied to men and women in physical fitness assessments, including those for positions in the Rapid Deployment Unit, the Special Police Operations Department, and the Military Academy. In the Border Police, policies have been developed to ensure women’s representation at borders and in customs for control checks, specifically mandating the appointment of at least one woman per shift. With regard to requirements for the gender-balanced composition of the recruitment boards/committees and their capacities to integrate the gender perspective in their work, the situation varies across the region. In Albania, North Macedonia, and certain BiH entities, all members of the recruiting committees attended gender-related training, while this is not the case in others. In Albania, North Macedonia, as well as certain entities in BiH, it is not mandatory for the selection committees to include men and women. In Serbia, at 69 ] For more information, see: https://www.osce.org/mission-to-montenegro/474935 70 ] For more information, see: https://www.osce.org/mission-to-montenegro/545176 50  CHAPTER 4 least one selection committee member must be from the less represented sex. In Montenegro it is required by law for the recruitment boards to have both women and men represented. In Kosovo, equal gender representation is ensured in the MIA recruitment commission. The majority of interviewees across all jurisdictions believe that there are no specific legislative provisions or internal procedures limiting the involvement of men or women in SALW control. Furthermore, the legal framework guarantees and promotes active participation and equal opportunities for women and men in various domains, including SALW control. Some interviewees highlight that progress in this field has been made in recent years thanks to organisations such as the UNDP (through SEESAC) and OSCE, which have provided support for improving the regulatory framework. Commonly suggested improvements include developing specific employment and recruitment guidelines, such as introducing quotas for certain work areas and applying different criteria for men and women entering the police force. However, a few interviewees acknowledge that challenges persist in their practical implementation despite legislative progress and the adoption of treaties and conventions to advance women’s rights. This indicates a gap between policy and practice that needs to be addressed to achieve meaningful progress in gender equality within the police force. Many interviewees underlined that the first step in increasing the number of women in the police is their entry in the profession. Following this, it is equally important to ensure that both men and women have equal access to professional development and career advancement. When asked about internal mechanisms ensuring equal access to career development for women and men, all jurisdictions stated that conditions and criteria for professional advancement and promotion are the same for men and women, without discrimination on any grounds. All jurisdictions have established certain measures to monitor personnel’s professional development and career advancement, usually within the human resources department or professional training and career development units. For example, in Serbia, the Career Development Department within the Human Resources Directorate, the Logistics Sector, carries out the tasks of planning, implementing and monitoring the police officers’ career development in cooperation with the relevant organisational units of the MoI. This department is in charge of checking the fulfilment of the requirements for advancement, i.e. acquiring the next rank/title, as well as checking the fulfilment of the requirements for attending trainings for leadership levels. In North Macedonia, pursuant to the Rulebook on the Manner of Selection upon Deployment and Promotion and Implementing the Career System for Employees in the MoI, authorised officers are assigned regardless of gender. Any authorised official who meets the promotion conditions according to their professional qualities and qualifications, professional abilities, completed training courses during employment and performance when exercising their duties may be promoted, regardless of gender. Affirmative measures are applied when checking the physical fitness of persons applying to a call to join the service in the Rapid Deployment Unit and the Special Anti-Terrorism Unit. In Kosovo, the personnel’s professional development and career advancement are monitored through the Human Resources Management Unit, which handles the data of all civil servants via electronic systems: the Human Resources Management Information System (HRMIS) and the Information Resource Management System (IRMS). Internal mechanisms to ensure women and men have equal access to career development have been established in Albania71, Kosovo and North Macedonia. On the other hand, no specific internal mechanisms are in place in any jurisdiction to monitor personnel fluctuation, i.e. retention of women and men. Measures that enable women and men to reconcile professional and family life are of utmost importance for balanced gender representation within the sector. These measures typically include protection for pregnant police officers, flexible working hours, and paid leave for childcare. In Montenegro, for instance, 71 ] In Albania, equal access to career development for women and men is guaranteed by the Law On Police, the Law on Protection from Discrimination and the Law No. 9970, “on Gender Equality”, as amended, and the 2021-2030 10-Year Strategy. 51 CHAPTER 4 flexible working hours are provided when specific operations allow such opportunities. Additionally, if both parents are police officers, they may be assigned different shifts as required to balance their private and professional lives better. In some jurisdictions, in addition to maternity leave, women are entitled to a breastfeeding leave, and, in jurisdictions in which a child is younger than three years, mothers are exempt from night shifts or working beyond full-time hours. Additionally, certain jurisdictions have introduced paid leave or reduced working hours for parents of children with disabilities. In Albania, the time spent on maternity leave is also counted in the time required for progressing a higher rank. In Serbia, in the MoI Guidelines for the Implementation of Gender Equality Measures, there is an entire section addressing flexible working practices. Several long-term goals aimed at better reconciliation of professional and private life have been set, such as: the introduction of measures to encourage fathers to use parental leave when the police employs both parents, increasing the predictability and regularity of shift work so that women and men can more easily balance parental responsibilities; introduction of flexible working practices in the MoI (flexible working hours, working from home, etc.), in the organisational units in which it is possible to organise such a work regime, and depending on types of work performed and the employees’ needs. When it comes to the opportunities for women and men to advance in their careers, interviewees expressed somewhat ambivalent attitudes. Most of them state that men and women have equal opportunities to rise to leadership positions within the institutions, usually referring to legislation in force that guarantees equal opportunities for all. However, according to interviewees, career progress in institutions depends more on the decision makers’ preferences, personal connections and political affiliation, and not so much on gender. On the other hand, across all jurisdictions, women are widely recognised to be underrepresented in high-level managerial and strategic positions. Given that women have only entered some areas of work in the last 5-10 years, and considering the strict hierarchy in the civil service where promotion is a long-term process, it is sometimes seen as logical that women are not represented in the highest positions to the same extent as men, since accessing opportunities for career advancement often requires individuals to wait for the retirements of senior staff. However, most interviewees believe this situation will change in favour of women over time. Furthermore, some interviewees claim that women may be less inclined to apply for higher positions due to family responsibilities and the burden of work-life balance. Another reason mentioned is that women frequently have lower self-confidence compared to men, making it challenging for them to embrace such positions unless they are certain they can fully meet the expectations. Box 6: The Guidelines for Gender-Sensitive Policing The Women Police Officers Network in South East Europe (WPON) was founded in November 2010 in Sarajevo, BiH, under the auspices of the Southeast Europe Police Chiefs Association. The participants of the founding meeting appointed women police officers representing police services in Albania, Bosnia and Herzegovina–Federation, Bosnia and Herzegovina – Republika Srpska, Bulgaria, Montenegro, Croatia, North Macedonia, Moldova and Serbia. The WPON was established with the support of the Southeast Europe Police Chiefs Association and SEESAC. The WPON’s mission was to place gender at the top of the agenda of police reform in the region. It served as a platform for knowledge and experience exchange across police services in the region on the status, needs and priorities of policewomen in SEE, an advocacy mechanism for promoting gender equality in policing and an advisory mechanism on the gender-efficient implementation of international agreements. 52  CHAPTER 4 The WPON developed the Guidelines for Gender Sensitive Policing, with an Emphasis on the Recruitment, Selection and Professional Development of Women in Police Services. The Guidelines are based on the recommendations from the regional research on the position of women in police services - Establishing the Southeast Europe Women Police Officers Network, as well as on discussions during the public presentations of this study held across the region during 2010 and 2011. The Guidelines aimed to: • Identify the challenges in recruitment, selection and professional development of women in the SEE police services; • Develop a greater understanding of the problems that women face in the police services; • Foster the exchange of information and good practice in this area; and • Define measures that can improve the existing practice. Specifically, the Guidelines provide practical recommendations that will help to 1) Recruit more qualified and motivated women candidates and ensure their admission in the police education system and police services; 2) Make the selection process more gender-sensitive; 3) Support the professional development of women in the police services; 4) Ensure that formal and informal obstacles do not limit career advancement for women. 4.6 Challenges and hindrances The interviewees highlighted that the challenges faced by women with regard to their participation in SALW control stem from a complex interplay of gender-related, societal, cultural and professional factors. These challenges and hindrances could be divided into several groups: Societal and cultural influences, including a gendered perception of small arms control Societal expectations and traditional gender roles play a significant role in shaping women’s career choices, often steering them away from fields which are traditionally perceived as men’s domain. Women often opt out of operational roles in SALW control due to deeply ingrained societal expectations and personal preferences influenced by cultural norms. This is closely related to the gendered perceptions in which arms control-related fields are primarily considered men’s fields of expertise, which could discourage women from entering these professions. These stereotypes are reinforced by the lack of visible female role models and societal biases that undermine women’s abilities to perform in these areas. Related to that, interviewees stated that women often show less interest in and familiarity with weapons, which contributes to their underrepresentation in roles that involve handling firearms. The handling of firearms is viewed as more challenging for women. They are often less familiar with weapons, a smaller percentage of them possess and desire to own a weapon and may not show significant interest in such tasks. As already stated, this lack of interest is influenced by societal norms and a lower exposure to weapons. Furthermore, the historical context of mandatory military service for men has provided them with greater exposure to weapons, giving them an advantage in SALW control roles. This disparity in experience and differences in familiarity with arms control tasks further contribute to the gender imbalance in the field. 53 CHAPTER 4 Together, these factors create a professional environment that is less welcoming to women, necessitating targeted interventions and supportive policies to bridge the gender gap in this critical field. Women face additional scrutiny when working in male-dominated environments, which can impact their willingness to pursue or remain in these roles. Women pioneering in the fields traditionally dominated by men frequently encounter the distrust of their male colleagues regarding their abilities to perform their jobs as successfully as men. Consequently, they must exert additional effort at work to tackle such stereotypes. This often becomes a barrier, leading women to reconsider and sometimes withdraw from pursuing or sustaining these positions. In addition, societal and familial pressures can lead to self-doubt and the internalisation of gender norms that can lead to self-limiting attitudes that further impact career opportunities. Work-life balance and career advancement In addition to societal and cultural barriers reflected in the prevailing gender norms and roles, women in SALW control face substantial professional challenges, particularly in balancing work-life responsibilities. Women frequently face the dual burden of professional and family responsibilities, which hinders their career progression. The difficulty of balancing these demands leads many of them to seek other professional roles or leave the profession altogether. Most interviewees highlight that meeting the demands of their profession was difficult during the period in which they start their families and have young children. Some successfully navigated these challenges because they had support from their families, but others opted for reassignment to less demanding positions, typically in administration. Although challenges related to the work-life balance are not exclusive to sectors and tasks within the SALW control field but are rather pervasive across the institution, they more often associate such challenges with operational and lower positions. Namely, the interviewees recognise the demanding nature of fieldwork, requiring availability at any time of day. The demanding nature of operational roles, which often require extensive fieldwork, shift work, and adaptability to unpredictable conditions, is perceived as an obstacle for women, especially those with family obligations. Consequently, this creates a significant barrier to their sustained participation and advancement in these roles. Due to those multiple factors, such roles are seen as less appealing due to the demanding nature of the work and societal pressures to fulfil family responsibilities. It is commonly noted that women often opt for reassignment from these roles (transition from the police officer to a civil servant status), or a shift towards office tasks once they start families. Therefore, implementing supportive policies and practices is crucial for women to succeed in operational roles. This includes flexible work arrangements, mentorship programmes, and initiatives that challenge societal norms and promote gender equality in the workplace. Educational and training barriers Some interviewees highlighted that career choices are made long before entering the workforce, and societal factors and traditional gender roles play a role in shaping these choices. Educational barriers could also be important, as the specific qualifications required for these roles, traditionally have fewer female graduates in some jurisdictions. Many interviewees believe that this educational gap limits the pool of qualified women for these positions. Also, it is often necessary to have some additional training completed. Training programmes designed for women in SALW control are frequently regarded as essential measures to increase their participation since targeted training programmes would offer women the opportunity to acquire the specific expertise required for SALW control, empowering them to overcome barriers related to educational backgrounds and societal perceptions. By providing tailored education, these programmes contribute to breaking down stereotypes and encouraging more women to pursue careers in SALW control. 54  CHAPTER 4 Job responsibilities, turnover and retention Gendered patterns of women’s and men’s representation in different areas of SALW control are often perceived as the “natural division” of roles in SALW control, with women excelling in administrative and analytical tasks while men handle physically demanding fieldwork. While this division can create a functional synergy, it also reinforces traditional gender roles and limits women’s opportunities in operational roles. Furthermore, as stated by the interviewees, the physical demands and potential hazards associated with fieldwork in SALW control deter many women from pursuing these positions. Operational roles in SALW control are typically associated with physical demands, irregular working hours, and potential exposure to dangerous situations, which are often seen as incompatible with societal expectations for women. This cultural bias not only discourages women from pursuing careers in SALW control but also undermines their confidence and interest in roles that involve handling weapons. Regarding staff turnover in institutions, particularly in the field of SALW control, perceptions among the interviewees differ based on jurisdiction. In Serbia and Montenegro, turnover within the institutions/ departments is seen as infrequent and sporadic. Regular retirements and occasional transitions to the private sector or abroad are rare. In BiH, opinions are divided, some observe low turnover, while others perceive it as high. The reasons for it differ; some argue that men tend to leave the public sector roles more frequently due to limited advancement opportunities, while others point out that women may request transfers to other positions/departments within the institution, especially after starting families. Conversely, turnover in North Macedonia, Kosovo and Albania is seen as somewhat more pronounced. In these jurisdictions, women are perceived to have longer tenures in the workplace, finding it advantageous due to long-term job security and considerations related to maternity leave. On the contrary, men are noted to change workplaces more frequently, pursuing higher-ranking positions and better salaries in the private sector. Nonetheless, it is essential to highlight that many men and women choose to stay in the public sector until retirement, indicating that there is no notable gender disparity in turnover. 55 CHAPTER 5: CONCLUSIONS AND IDENTIFIED MEASURES TO SUPPORT INSTITUTIONS IN ADVANCING WOMEN’S REPRESENTATION AND PARTICIPATION IN SALW CONTROL 56  CHAPTER 5 5.1 Conclusions The analysis of data on women’s and men’s representation in SALW control and review of international, regional and jurisdictional legal and policy frameworks documented that, while important steps have been made to increase the awareness of gender dynamics in SALW control and improve women’s participation in the field, numerous challenges and gaps remain. International normative frameworks, both legally and politically binding, call for concerted efforts to enhance women’s participation across the security sector, thus also in SALW control. In doing so, they prioritise women’s equal, meaningful, and effective participation in SALW control and call on governments to address the persistent barriers, including in leadership roles in all decision- making, planning, and implementation processes. Such calls are also reflected in the relevant frameworks for the WB. The SALW Control Roadmap calls for the full integration of gender concerns in arms control policies and prioritises women’s participation. In all WB jurisdictions, extensive legislation on gender equality and non- discrimination has been adopted in the last two decades. Such frameworks, as well as strategies for advancing gender equality, WPS action plans and SALW control strategies provide a robust basis for mainstreaming gender in SALW control and ensuring women’s full and effective participation. Regarding women’s participation in the security sector in general, and thus SALW control, institutions in the WB have, to a varying degree, developed internal policies, established gender equality mechanisms, and implemented targeted activities to boost women’s participation. Women police officers networks have played a vital role in advocating for the improvement of the status of women in law enforcement agencies and continue to be the agents of change. Such efforts have also generated good practices and it should be explored how they can be upscaled and regularly and sustainably implemented. Despite this progress, implementation gaps persist, with many policies lacking the necessary enforcement and monitoring mechanisms to ensure genuine gender inclusivity. Efforts to increase women’s inclusion in the security sector have also been uneven and, in some aspects, slow. Unequal representation of women and men across sectors throughout the region is evident, and patterns of their involvement in SALW control are highly gendered. While men dominate across all functional areas of SALW control, women’s participation in policy-related areas is significant. It has seen notable improvement in recent years, reflecting their important contributions to advancing SALW control, particularly in legislative reforms and policy-making. This progress is particularly evident in women’s increased participation in SALW commissions and coordination efforts related to the implementation of the WB SALW Control Roadmap. On the other hand, at the more technical level, women’s involvement remains low and men’s preponderance is persistent. More specifically, they are generally underrepresented in key operational areas such as border and criminal police services, and technical roles like stockpile management. In some jurisdictions, their participation in these roles is almost negligible. The lack of female representation in crucial operational roles not only perpetuates traditional gender norms but also restricts the potential for innovative approaches to security challenges. Identified gendered patterns also indicate a systemic division in which women are directed toward “soft” roles and administrative positions. At the same time, men dominate operational tasks, which reduces the potential for women to contribute more broadly to SALW control. Bridging this gap requires targeted efforts to integrate gender perspective into the SALW control policy and practice. 57 CHAPTER 5 Such patterns of women’s and men’s representation in different areas of SALW control are often perceived as the “natural division” of roles in SALW control. While this division can create a functional synergy, it also reinforces traditional gender roles and limits women’s opportunities in operational roles. Barriers to women’s participation are persistent and result from a complex interplay of several factors. Institutional and societal gender norms and attitudes continue to reinforce gender stereotypes. Societal expectations and traditional gender roles play a significant role in shaping women’s career choices, often steering them away from fields that are traditionally perceived as male- dominated, including the security sector in general. This particularly relates to SALW control, frequently seen as men’s field of expertise, which could discourage women from entering related professions and hinder the establishment of a more enabling environment. These stereotypes are reinforced by the lack of visible female role models and societal biases that undermine women’s capabilities in these areas. This indicates a more profound cultural challenge, both institutional and social, that views women as less suited for physically demanding or dangerous tasks, such as those found in SALW control. These entrenched attitudes not only create barriers for women seeking to enter or advance in SALW control roles, but they also perpetuate the their exclusion cycle. Even when legal frameworks are in place to support gender equality, societal perceptions can undermine their effectiveness, as women may still face resistance or doubt from colleagues and supervisors. The gendered perception of firearms as a male domain remains strong and limits women’s engagement at operational levels despite improvements in legal frameworks. Women often opt out of operational roles in SALW control due to deeply ingrained societal expectations and personal preferences influenced by cultural norms. Moreover, women face additional scrutiny when working in male-dominated environments, which can impact their willingness to pursue or remain in these roles. Women pioneering in fields traditionally dominated by men often encounter the distrust of their male colleagues regarding their abilities to perform their jobs as successfully as men. Consequently, they must exert additional effort at work to tackle such stereotypes. In addition to societal and cultural barriers reflected in prevailing gender norms and roles, women in SALW control face substantial professional challenges, particularly in balancing work-life responsibilities, which are particularly relevant to operational roles that require irregular hours, fieldwork, or shift work. This has led many women to opt for less demanding roles, or leave these professions entirely, further perpetuating their underrepresentation in critical operational tasks. Educational barriers are relevant, as the specific qualifications required for these roles, such as physics, mechanical engineering and chemistry traditionally have fewer female graduates in some jurisdictions. Perception gap and lack of awareness. A notable gap exists between the statistical data obtained from the jurisdictions and the perceptions of many interviewees. Despite evidence showing women’s low participation in operational roles, many respondents believe that women’s involvement is adequate. This reflects a lack of understanding of the systemic barriers women face and suggests that even within security institutions, awareness of gender disparities is limited. Women rarely hold leadership or decision-making positions in SALW commissions, criminal and border police services, or other field-based roles. The hierarchical nature of the security structures, along with specialised roles, often leaves them out of key decision-making processes, since this power is often concentrated among those with extensive operational experience. The lack of female leadership further hinders the development of policies and practices that do not consider women’s perspectives. Moreover, their absence from influential roles means there are fewer role models and mentors to support the development of younger women in this field. 58  CHAPTER 5 Despite the existence of gender equality laws and anti-discrimination mechanisms, women in SALW control still face discrimination and harassment, though it is underreported, as data obtained from the jurisdictions confirmed. Many interviewees mentioned a lack of trust in internal complaint mechanisms, leading to fears of backlash and prolonged, exhausting resolution processes. The culture within the security institutions, while improving, often fails to create an environment in which women feel comfortable reporting harassment or other forms of discrimination. In addition, institutional gender equality mechanisms established in different forms across the region are not sufficiently recognised by the employees, indicating the need for their further strengthening and promotion. 5.2 Identified measures to support institutions in advancing womens’s representation and participation in SALW control To address the challenges documented in this analysis, in terms of enhancing a gender-balanced competency-based representation and participation of women and men in SALW control and creating a gender-inclusive work environment, several measures are proposed to relevant institutions engaged in SALW control aiming at inclusive, equitable and ultimately more effective approaches to security challenges: Fostering enabling environments Promote gender-responsive leadership for high-level decision makers (women and men) to foster the establishment of a gender-inclusive environment and to provide leaders with the essential skills to initiate and steer the activities towards those goals. To that end, innovative initiatives such as gender coach programmes should be utilised; Support networking among leaders to facilitate learning and exchanging experiences and good practices; All personnel, both uniformed and non-uniformed, should be systematically trained on gender equality, protection against gender-based discrimination, and enabling a violence, including gender-based violence-free work environment; Further examine and understand women’s lower representation in managerial positions and, based on such analysis, develop measures to address it. To that end, provide leadership training to women to support their career development towards managerial posts. Record keeping, gender analysis and targeted human resources strategies Ensure that all data on employees are sex- and age-disaggregated and that gender analysis is consistently applied in human resource analysis, in particular with regard to recruitment, professional development, promotion, retention and training attendance; Provide gender training, including on gender analysis, gender-sensitive data collection and gender mainstreaming, for human resource departments as well as analytical departments; Regularly conduct and disseminate to decision-makers the analysis on the status of women and men within the institution with recommendations on how to improve gender-balanced representation and foster gender-inclusive environment; 59 CHAPTER 5 Introduce monitoring of the average time women and men spend in one position/rank, i.e., the average time spent in the previous rank, disaggregated by position/rank, and the average time spent in the current rank, disaggregated by rank; Introduce monitoring of fluctuations and the reasons of personnel leaving the service, including exit interviews, to enable the development and implementation of measures for improving staff retention and reducing turnover; To address women’s underrepresentation in SALW control and the security sector in general, the educational institutions (such as police high schools, academies, etc.) should implement measures to increase enrolment of women where discrepancies in enrolment still exist; Implement targeted recruitment strategies to attract women to operational roles within areas related to SALW control, along with other measures. Training, Capacity Building and Networking Ensure that women and men have equal access and equally benefit from SALW control- related capacity-building activities such as training, workshops, seminars, mentoring, coaching etc.; Based on a training needs assessment, develop and implement training programmes to provide women with skills and knowledge necessary to excel in SALW control. They should focus on arms inspection, crime investigations, border security operations and other fields in which women’s underrepresentation was documented. Tailored training can help bridge the educational gap in technical fields; Implement tailor-made mentorship programmes that can provide women with guidance and support from senior professionals in the sector; Further strengthen the women police officers network by providing adequate resources for their work and boosting their expertise on SALW control. Awareness Raising Campaigns Regularly implement awareness-raising activities to combat gender stereotypes, discrimination and sexism, which have adverse effects on the status of women in the security sector, including SALW control. Such initiatives can help change gender stereotypes and perceptions of “traditional” gender roles in the workforce, which often create barriers to the balanced participation of women and men. This should also address the perception that certain roles are more appropriate for men and encourage both men and women to participate more actively in SALW control; Through information dissemination highlight the benefits of gender diverse workforce in the security sector, such as improved decision-making and community relations; Showcase successful women in operational roles to serve as role models. These efforts can help create a shift in perception and encourage women to consider careers in fields traditionally dominated by men. Strengthening Leadership and Decision-Making Opportunities Provide leadership training for women in mid-level roles to equip them with the tools they need to rise to higher positions; Ensure a balanced representation of women and men in policy making and strive for gender parity in SALW commissions, relevant working groups, committees etc. 60  CHAPTER 5 Flexible Work Arrangements and Family-Friendly Policies: To improve the retention of women and men in SALW control, flexible working arrangements should be introduced whenever the context allows. For example, offering more predictable shift patterns, opportunities for part-time work, and flexible parental leave can help women and men balance their professional and family responsibilities; Recognising important parenting role of fathers, programmes encouraging men to take parental leave could also alleviate some of the burden on women, contributing to a more gender-equal workplace. Strengthened Gender Equality Anti-Discrimination Mechanisms Institutions should reassess their gender equality and anti-discrimination mechanisms which address the issues of gender-based discrimination, sexual harassment and abuse to further strengthen their functioning. This includes conducting regular gender audits, providing gender- sensitivity training for staff at all levels and enhancing transparency in handling complaints; Ensure that all staff are informed about measures to prevent gender-based discrimination, sexual harassment and abuse and consistently implement these measures; Further strengthen the internal complaint mechanism for discrimination and harassment cases. Monitoring and Evaluation Continuously monitor women’s representation in security institutions based on regular collection and analysis of sex-disaggregated data on recruitment, retention and career advancement, which should be used to inform future strategies; Develop and use gender-sensitive monitoring mechanisms, such as performance evaluations and feedback loops, to track the success of gender equality initiatives and identify areas in which further interventions are needed. Gender responsive budgeting Ensure that adequate budgetary allocations are made to facilitate the implementation of these measures in a sustainable manner. By implementing these measures, institutions can create a more inclusive and effective SALW control framework, ensuring that women and men shape the future of security across the region equally. This will enhance gender equality while strengthening the overall effectiveness of law enforcement and policy- making in the SALW control sector. 61 ANNEX I: LEGAL AND POLICY FRAMEWORKS IN THE WESTERN BALKANS: A BRIEF OVERVIEW 62  ANNEX I ALBANIA Albania has established an extensive legal framework for advancing gender equality and non-discrimination. The Law on Gender Equality in the Society72 regulates the fundamental issues of gender equality in public life, equal protection and treatment of women and men, equal opportunities for the exercise of rights, as well as their participation and assistance in development. The law provides special interim measures that guarantee at least 30% participation of the underrepresented sex in political and public decision-making posts, as well as mandatory collection of gender statistics by all government bodies.73 The Law on the Prohibition of Discrimination74 aims to ensure the right of every person to equality before the law and equal protection by the law; equality of opportunities and possibilities to exercise rights, enjoy freedoms and participate in public life; and effective protection from discrimination and from every form of conduct that encourages discrimination. 2021-2030 Gender Equality Strategy75 has four main strategic goals: 1) exercise of economic and social rights of women, young women, girls, and men, young men and boys in the society and the empowerment of women, young women, and girls in all their diversity, aiming at an improvement and sustainability of the environmental (green) economy and their equal participation in the digitalisation process; 2) ensuring equal participation, representation, and leadership rights of women and men, young women and men, girls and boys in all their diversity in political and public decision-making at the local level; 3) reduction of all forms of harmful practices, gender-based violence and domestic violence, and 4) application of gender mainstreaming as the main tool for achieving gender equality and gender justice in the society.76 Under the second strategic goal, there are two objectives related to women’s participation – enabling conditions for equal participation and representation and strengthening social attitudes and behaviour that encourage equal participation, representation, and leadership.77 Albania has also adopted strategic documents related to SALW control such as the Small Arms and Light Weapons, their Ammunition and Explosives Control Strategy (2019-2024).78 This strategy ensures and monitors the fulfilment of Albania’s obligations under different international conventions and documents in the area of firearms control as well as the Roadmap for a Sustainable Solution to the Illegal Possession, Misuse, and Trafficking of Small Arms and Light Weapons (SALW) and Their Ammunition in the Western Balkans. The goals of the Strategy and Action Plan are aligned with the regional Roadmap. In this regard, the Strategy highlights that the possession and misuse of firearms are clearly gendered, expresses explicit commitment towards the advancement of gender equality within small arms control and aims to mainstream the gender perspective across different areas of SALW control. One of the Strategy’s targets is to fully integrate gender and age concerns in SALW/firearms control policies and ensure women’s meaningful participation in SALW/firearms control. This overall target contains several specific objectives: • increase women’s participation in SALW/firearms control; • increase the capacities of institutions in charge of SALW/firearms control to mainstream the gender perspective and develop gender-responsive SALW/firearms polices; • improve institutional and policy responses to the misuse of firearms in domestic and intimate partner violence; • enhance the prevention of SALW/firearms misuse. 72 ] Law No. 9970, dated 24/07/2008. 73 ] The 2021-2030 Gender Equality Strategy 74 ] Law “on the Prohibition of Discrimination” (no. 10 221/4 February 2010, amended 2020). 75 ] The 2021-2030 Gender Equality Strategy 76 ] Mandro, Arta. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Albania. Belgrade: SEESAC. 77 ] Ibid. 78 ] The Small Arms and Light Weapons, their Ammunition and Explosives Control Strategy (2019-2024) 63 ANNEX I Two accompanying Action Plans have been adopted for the implementation of the Strategy, covering the 2019-2021 and 2022-2024 periods.79 Several other important strategic and internal documents are also in place, such as: the Guidelines for Preventing and Addressing Violence, Harassment and Sexual Harassment in the Workplace within Administration Institutions; the General Police Director Order No. 657, dated 28/07/2020 “on the approval of the procedure for handling cases of harassment and sexual harassment in the Police” (revised); Order of the Director of Police “on conducting a study related to the integration of female police officers in operational roles holding the ranks of director, chief commissioner and commissioner”.80 In addition, the Action Plan on the Implementation of UNSCR 1325 “Women, Peace and Security” establishes the specific objective of increasing women’s representation in the decision-making activities and processes related to security and peacekeeping. SERBIA The Law on Gender Equality81 was adopted in 2021, replacing the Law on Equality between Sexes. Article 7 of the Law defines the policy of equal opportunities which includes 1) equal participation of women and men in all stages of planning, preparation, making and implementing decisions that affect the position of women; 2) taking into account the different interests, needs and priorities of women and men when adopting public and other policies and deciding on rights, obligations and legally based interests; 3) taking measures that ensure an equal starting point for the achievement of the principle of equal opportunities for persons, that is, groups of persons who are in an unequal position based on sex, sexual characteristics, that is, gender, especially members of sensitive social groups. Article 39 on gender equality in defence and security also mandates the implementation of activities aimed at increasing the representation and involvement of women in decision-making positions in all processes related to the maintenance of peace and security. The Law on Prohibition of Discrimination82 regulates the general prohibition of discrimination, the forms and cases of discrimination, and the methods of protection against discrimination. The 2021 to 2030 Gender Equality Strategy83 sets out the overall goal of overcoming the gender gap and achieving gender equality as a prerequisite for the development of society and the improvement of the daily life of women and men, girls and boys. In the context of women’s participation, Measure 2.4. of the Strategy refers to strengthening capacity, improving the institutional and normative framework for gender equality in political life, and ensuring equal participation of women and men, especially vulnerable groups, in decision-making on public affairs. One of the measures that specifically targets peace and security, Measure 2.2, foresees improved security of women in peace, conflict and post-conflict recovery of society, crisis and emergency situations, through the integral implementation of UNSCR 1325 - Women, Peace and Security in the Republic of Serbia. However, it should be noted that the 2017–2020 Action Plan for the implementation of UNSCR 1325,84 which envisaged, inter alia, the introduction of a gender perspective in all public policies in the field of defence and security, has expired, and that the third Action Plan preparation process is underway. 79 ] https://www.seesac.org/Strategic-Documents_1/ 80 ] Information obtained from the questionnaire submitted by the MoI. 81 ] Official Gazette, No. 52/2021. 82 ] Official Gazette, No. 22/2009 and 52/2021. 83 ] Official Gazette, No. 103/2021. 84 ] Official Gazette, No. 53/2017. 64  ANNEX I Furthermore, the 2019–2024 Small Arms and Light Weapons Control Strategy in the Republic of Serbia,85 aims to ensure the safety of people through efficient and effective control of small arms and light weapons by establishing comprehensive and sustainable mechanisms for identifying, preventing, prosecuting, and controlling the illegal possession, misuse, and trafficking of firearms, ammunition, and explosives.86 The overall goal of reducing the threat of illegal possession and misuse of SALW, ammunition and explosives for civilians is planned to be achieved through five goals, with one of the measures intended to achieve integration of gender principles in the Action Plan implementation. This measure further provides a sub-measure related to ensuring women’s effective and meaningful participation in SALW control. Several other strategic and internal documents are also in place: Guidelines for the Implementation of Measures to Achieve Gender Equality in the MoI - through the human resources management system; Handbook for the Prevention and Protection against Gender-Based Discrimination and Discrimination Based on Other Grounds in the MoI; Instruction with the Guidelines for Prevention and Protection against Gender-Based Discrimination and Discrimination Based on Other Grounds in the MoI; Risk Management Plan for Violation of the Gender Equality Principle (2023); the MoI Plan for Achieving and Improving Gender Equality.87 BOSNIA AND HERZEGOVINA BiH has made significant efforts to harmonise its legislative framework with international standards and commitments and has adopted key legislation in this area – the Law on Gender Equality.88 This Law addresses gender equality in all spheres of public and private life and provides a framework for the gender institutional mechanisms in charge of implementing and overseeing the implementation of the gender equality provisions.89 It provides that government bodies at all organisation levels, local self-government bodies, including legislative, executive and judicial authorities, political parties, legal persons with public authorities, legal persons engaged in government institutions, or under government supervision, entities, cantons, towns, or municipalities the work of which is supervised by a public body, have to ensure and promote equal gender representation in the processes of managing, decision-making, and representation.90 Furthermore, BiH adopted a new 2023-2027 Gender Action Plan.91 It contains three strategic goals within which priority areas of action are defined: 1) Development, implementation, and monitoring of a programme of measures to improve gender equality in government institutions; 2) Building and strengthening systems, mechanisms, and instruments for achieving gender equality; and 3) Establishing and strengthening cooperation and partnership. Under the part related to gender and security, there are several references to the SALW Control documents. Improving the safety of civilians, including multiply marginalised groups in BiH, through women’s equal participation in the prevention and resolution of conflicts and building and preserving sustainable peace is stated as the main goal under gender and security. The 2021-2024 BiH Strategy for the Control of Small Arms and Light Weapons92 aims to enhance the effectiveness of arms control efforts and to advance the implementation of the Roadmap for a Sustainable Solution to the Illegal Possession, Misuse and Trafficking of SALW and Their Ammunition in the Western Balkans by 2024.93 It sets out four strategic goals for small arms control advancement: 1) Improvement/ 85 ] Official Gazette, No. 44/2019. 86 ] Stevanović Govedarica, Gordana. 2021, Small Arms and Light Weapons, Gender-Based Violence and Domestic Violence - Analysis of Regulatory Framework and Practice. Belgrade: United Nations Development Programme. 87 ] Information obtained from the questionnaire submitted by the MoI. 88 ] Official Gazette, No. 16/03 and 102/09. 89 ] Miftari, Durkalić and Barreiro Mariño. 2021. Gender Equality Profile of Bosnia and Herzegovina. Sarajevo: UN Women Office Bosnia and Herzegovina. 90 ] The Law on Gender Equality, Article 20 91 ] 2023-2027 Gender Action Plan 92 ] 2021-2024 Strategy for the Control of Small Arms and Light Weapons in BiH 93 ] https://www.osce.org/mission-to-bosnia-and-herzegovina/479873 65 ANNEX I harmonisation of the legal framework and the implementation of SALW control legislation; 2) Reduced misuse, illegal possession and trade in weapons and ammunition; 3) Enhanced management of SALW in the possession of the Armed Forces in BiH; and 4) Increased cooperation with international and regional organisations and civil society.94 Under the first strategic goal, it is highlighted that the gender perspective plays an important role in understanding the distribution of and demand for firearms, as well as in explaining the specific risks that women and men face with respect to firearms misuse, including in domestic and intimate partner violence. The Action Plan for the implementation of the 2021-2024 Strategy for the Control of Small Arms and Light Weapons in BiH further operationalises the strategic commitments and envisages the implementation of a wide range of activities to integrate the gender perspective into SALW control, such as increasing women’s participation in SALW, increasing the capacity of institutions engaged in small arms and light weapons/firearms control to integrate the gender perspective into measures and develop gender- responsive policies on SALW; and improving institutional and strategic responses to the misuse of firearms in the context of domestic violence and intimate partner violence.95 In addition, the Action Plan foresees the implementation of gender-related activities with respect to data collection, awareness raising, and cooperation with civil society organisations. MONTENEGRO Montenegro has adopted the Law on Gender Equality and the Law on the Protector of Human Rights96 that define in more detail the promotion and protection of the whole corpus of human rights, create conditions for the empowerment of women and persons of different gender identities and set out priority areas and goals that should contribute to reducing gender inequality in all areas of social, economic, political and cultural life. With the adoption of the Law on Prohibition of Discrimination,97 the legislative framework became further strengthened through the integration of international principles and standards for the protection against discrimination.98 The Law on Gender Equality99 defines gender equality as equal participation of women and men, as well as persons with different gender identities, in all spheres of the public and private sectors; equal position and equal opportunities to exercise all rights and freedoms and to use personal knowledge and skills for the development of the society, as well as to enjoy equal benefits of the work achievements. The law stipulates that all government authorities, such as administration and local self-government, public institutions, public enterprises and legal persons exercising public authority, as well as business companies, other legal persons, and entrepreneurs, are obliged, in order to achieve gender equality in all phases of planning, making, and implementing decisions, as well as in taking actions in their competence, to assess and evaluate the impact of those decisions and activities on the position of women and men.100 The Parliament and the Government are obliged to promote and implement gender equality principles, in particular the principle of gender-balanced representation in the election and appointment to certain offices, the setting up of working bodies, and determining the composition of official delegations. These provisions established a basis for gender mainstreaming in small arms control. 94 ] Sumonja, Sanja. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in the Brčko District of Bosnia and Herzegovina. Belgrade: SEESAC. 95 ] Ibid. 96 ] Official Gazette, No. 1/2007, 38/2015 and 21/17. 97 ] Official Gazette, No. 41/2010, 40/11, 18/14 and 42/17. 98 ] 2021 Gender Equality Strategy. 99 ] Official Gazette, No. 046/07, 73/10, 40/11 and 35/15. 100 ] Vuksanović, Tijana. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Montenegro. Belgrade: SEESAC. 66  ANNEX I Montenegro has adopted the 2021-2025 for Gender Equality Strategy.101 The Strategy aims to enhance the implementation of the existing normative framework regarding gender equality and protection against gender-based discrimination, as well as to improve education, culture, and media policies to reduce the level of stereotypes and prejudices towards women. The Strategy particularly aims to increase the participation of women and persons of different gender identities in areas that provide access to, use of, and benefit of social and natural resources.102 The 2019-2025 Strategy for Combating Illicit Possession, Misuse and Trafficking in Small Arms and Light Weapons and Ammunition calls for the full integration of gender and age dimensions into SALW/ firearms control policies and ensuring women’s meaningful participation in SALW/firearms control. Also, one of the goals is to increase awareness and reduce the misuse of firearms in violence against women, domestic violence, and other forms of gender-based violence. To that end, plans have been established to develop measures and institute procedures to ensure women’s equal representation in the SALW Commission and other relevant bodies and implement training on the gendered aspects of SALW/firearms for members of the SALW Commission and all other institutions responsible for the implementation of control policies in this field.103 In addition, the 2024-2027 Strategy for the Implementation of UNSCR 1325 - Women, Peace and Security and accompanying resolutions, with the 2024-2025 Action Plan104 strategically aim to improve the position of women and girls in all processes that lead to the maintenance and promotion of peace and security. The strategic goal will be achieved by enhancing institutional capacities for gender equality, increasing women’s representation in the security sector, and raising awareness of the protection needs of women and girls in conflict zones. Additional objectives include integrating the gender perspective in education, preventing discrimination and abuse, supporting women in emergencies, and improving public awareness of the UNSCR 1325 through various communication channels. Finally, it is important to note that the Montenegro MoI has adopted the plan to increase the number of female police officers in the Police Directorate.105 NORTH MACEDONIA North Macedonia has established a solid legal framework to protect women’s rights and gender equality, through the adoption of the Law on Equal Opportunities for Women and Men,106 (adopted in 2006 and amended in 2012) and the Law on Prevention and Protection against Discrimination107 (adopted in 2020). The Law on Equal Opportunities of Women and Men regulates the establishment of equal opportunities and equal treatment of women and men, the general and special measures, the rights and obligations of the responsible entities in ensuring equal opportunities for women and men, etc. Creating conditions for equal opportunities is recognised as a concern of the entire society. The law defines and envisages gender mainstreaming in each phase of creating, adopting, implementing, monitoring, and evaluating policies, while considering the promotion and improvement of equality of women and men.108 The Government is obliged to anticipate equal participation of women and men in the composition of its working bodies and delegations, its consultative and coordinative bodies, and the appointment 101 ] 2021-2025 Gender Equality Strategy with 2021-2022 Action Plan 102 ] UNDP. 2021. Gender equality Profile of Montenegro. Podgorica: United Nations Development Programme. 103 ] Ibid. 104 ] Ministry of Defence of Montenegro, UNSCR 1325 Implementation Strategy. 105 ] The 2024-2024 Action Plan for creating conditions for increasing the number of female police officers in the Police Directorate is a development document for the implementation of the gender equality policy in the Ministry of the Interior-Police Directorate. This plan contains the reasons for the introduction of the measures, the goals they achieve, the measures implementation method, deadlines for implementation and measures implementation supervision. 106 ] Official Gazette, No. 6/12, 166/14. 107 ] Official Gazette, No. 258/2020. 108 ] Frishchikj, Jasminka. 2021. Report on the Gender Analysis of small Arms Control Legal and policy frameworks in North Macedonia. Belgrade: SEESAC. 67 ANNEX I of representatives on the governing boards of public enterprises and institutions.109 Hence, this Law provides a robust basis for mainstreaming gender in small arms control. More recently, the Law on Prevention and Protection against Discrimination (2020) has been adopted, guaranteeing protection from discrimination, including gender-based discrimination. The 2022-2027 Gender Equality Strategy110 clearly states the connection between this strategy and other strategic documents, including the SALW Control Strategy and the 2020-2025 UNSCR 1325 – Women, Peace, Security, Strategy. The three main priority goals are: the establishment of an effective and efficient system for the improvement of gender equality at all levels; improvement of the position of women in all spheres of public and private life; suppression of gender stereotypes and building a non-violence and non-discrimination culture. Furthermore, the 2022- 2024 Small Arms and Light Weapons (SALW) Control Strategy and Action Plan111 aims to create a safer environment and have control of small arms and light weapons in the society in order to improve the conditions for enhancing general security. The strategic goals are aligned with the Regional Roadmap, and there are several specific gender related goals, such as: ensuring that the analysis on the implementation of relevant legislation and institutional practices to prevent firearms misuse in the context of domestic violence and violence by intimate partners; developing tools and conducting training for relevant professionals on gender-sensitive licence approval and risk assessment of firearm-related domestic violence through the activity related to the inclusion of gender-sensitive tools in the firearms legislation; strengthen the role and capacities of the SALW Control Commission in order to establish a mechanism for engagement of civil society organisations working on gender equality and gender-based violence in the development of policies on small arms and light weapons control; monitoring and analysis of crime related to firearms, ammunition and explosives are foreseen, with data segregated by gender and age; mainstreaming gender and age issues in SALW control policies and ensuring women’s meaningful participation in SALW control; establishing a mechanism for participation of relevant gender mechanisms in the development of small arms and light weapons control policies; and addressing gender and other factors that drive demand and misuse of firearms, particularly targeting young men.112 Finally, the 2020-2025 Second Action Plan for the Implementation of UNSCR 1325 – WPS contains a specific goal related to women’s participation, which aims to enable a gender-transparent, inclusive, and equal working environment for women and to ensure women’s effective, accountable and sustainable participation in all aspects of society through adoption and implementation of supporting legislation and policies as well as training and education. KOSOVO The Law on Gender Equality113 guarantees equal opportunities and equal treatment in public and private areas of social life, including political and public life, employment, education, health, the economy, social benefits, sport, culture, and other areas. The Law explicitly includes the gender perspective in every stage of the process, including planning, approval, implementation, monitoring, and evaluation of legislation, policies or programmes, and budgets in all political, economic and social areas. The Law also defines the institutional mechanisms for gender equality and the duties and responsibilities of the relevant officials. With respect to data collection, the Law stipulates that all data and statistical information collected by 109 ] Ibid, p. 33. 110 ] The 2022-2027 Gender Equality Strategy. 111 ] Small Arms and light Weapons (SALW) Control Strategy and 2022- 2024 Action Plan. 112 ] Ibid, p. 25. 113 ] Official Gazette, No. 2004/2. 68  ANNEX I institutions at all levels of legislative, executive, judicial power, as well as other public institutions should be disaggregated by sex, and submitted to the Statistics Agency.114 Furthermore, the Law on Protection from Discrimination115 aims to eliminate all, including direct or indirect, forms of discrimination against women, as well as any other grounds of discrimination.116 In addition, the 2020-2024 Gender Equality Programme provides a wide range of entry points for gender mainstreaming and increasing women’s participation across the security sector, which are also relevant for enhancing the gender-responsiveness of SALW control. Two specific objectives of this programme aim to create a safe and non-discriminatory environment for women and men in the security sector and increase equal participation and representation in the decision-making process in line with the requirements of the Law on Gender Equality. In that regard, a wide range of activities are planned, including: research on forms of discrimination and a safe environment for men and women in the security sector; establishment of a women, peace and security advisory board within security institutions; training of members of security institutions on the requirements of the Law on Gender Equality, including gender budgeting and gender mainstreaming; undertaking affirmative measures to increase the number of women in the security sector as well as continuous research on the position of women in the security sector.117 Furthermore, the 2017-2021 Small Arms, Light Weapons, and Explosives Control Strategy and Action Plan118 includes a comprehensive set of measures which aim to provide a safe environment in which SALW and explosives are under control and do not pose a serious threat to domestic and regional security. The Strategy had four strategic objectives: advancement of legislation and policy development; development of a comprehensive approach for reducing the risks of weapons and explosives posing threats to public order and security; further development of institutional and investigative capacities, and enhancing inter- institutional coordination and international cooperation.119 Although all four strategic objectives are directly relevant to advancing gender-responsiveness in SALW control, the Strategy and the accompanying 2017- 2021 Action Plan provide only limited recognition of the gender perspective’s important role in SALW control. Gender perspective integration is foreseen primarily in activities related to awareness rising.120 114 ] Qosaj Mustafa, Ariana. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Kosovo. Belgrade: SEESAC. 115 ] Official Gazette, No. 2004/3. 116 ] Qosaj Mustafa, Ariana. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Kosovo. Belgrade: SEESAC. 117 ] Ibid, p. 32. 118 ] 2017-2021 Small Arms, Light Weapons and Explosive Control Strategy and Action Plan. 119 ] Qosaj Mustafa, Ariana. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Kosovo. Belgrade: SEESAC. 120 ] Ibid. 69 ANNEX II: RESEARCH INSTRUMENTS 70  ANNEX II 1. QUESTIONNAIRE SURVEY ON THE POSITION OF WOMEN IN SMALL ARMS CONTROL QUESTIONNAIRE ADDRESSED TO THE MINISTRY OF THE INTERIOR/POLICE This questionnaire is addressed to the Ministry of the Interior/Police. Completing this questionnaire should provide a more comprehensive and objective picture of the situation in the areas/sections included in the analysis. In case you have any questions or require any additional clarification, please contact …. Please enter the contact details of the person tasked with completing the questionnaire: Name and surname: E-mail: Telephone number: THANK YOU! 1. Please list the laws and strategies (including by-laws, regulations, action plans, programmes and any local acts) in your jurisdiction that govern the field of gender equality and establish the basis for ensuring gender equality and balanced representation of women and men at the Ministry of the Interior/Police. Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 2. a) Is there a gender equality mechanism in place at the Ministry of YES NO the Interior/Police? 71 ANNEX II If YES, please explain which gender equality mechanism is in place at the Ministry of the Interior/Police and what its mandate is. b) Is there any administrative act in place concerning the YES NO establishment of such a mechanism? If YES, please specify. Is this act publicly available? If it is available online, please provide a direct link to the document. c) If there is a gender equality mechanism in place, have the YES NO members of the gender equality mechanism received specialised training on gender equality? Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 3. Is the use of gender-sensitive language officially regulated at the YES NO Ministry of the Interior/Police? If YES, please describe how gender-sensitive language is used in practice. Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 72  ANNEX II 4. Are there any women’s organisations or associations at the YES NO Ministry of the Interior/Police? If YES, please briefly describe these organisations or associations. Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 5. Are there policies in place (such as laws, by-laws, regulations, YES NO strategies, action plans, programmes, local acts) on the protection against gender-based discrimination? If YES, please list these policies, and if they are available online, please provide a direct link to the document. Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 6. Are there policies in place (such as laws, by-laws, regulations, YES NO strategies, action plans, programmes, local acts) on the protection against sexual harassment? If YES, please list these policies, and if they are available online, provide the respective link. 73 ANNEX II Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 7. a) Is there an internal complaint-handling mechanism in place YES NO (people’s advocate, mediation service or other) at the Ministry of the Interior/Police with a view to monitor, prevent and control: 1. gender-based discrimination 2. sexual harassment 3. other forms of harassment If YES, please describe this mechanism. b) If there is no such mechanism in place, whom can the employees contact if they feel that they have been victims of gender-based discrimination/sexual harassment/other forms of harassment: Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 8. Have there been reported cases of sexual harassment/gender-based discrimination in 2022? Please indicate the number of reported cases by gender of the person who reported, if any, in the following table. 74  ANNEX II Gender-based Sexual Other forms of discrimination harassment harassment Women Men Women Men Women Men Number of cases reported in 2022 Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 9. Are there any specific measures or approaches in recruiting YES NO women at the Ministry of the Interior/Police? Are there any measures aimed at increasing the number of women at the Ministry of the Interior/Police? If YES, please describe them. Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 10. Are there established numerical quotas or percentages as regards YES NO the recruitment of women? If YES, please specify the quota. Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 75 ANNEX II 11. Are there annual targets set for the recruitment of a specific YES NO number of women and men? If YES, please specify the designated number/percentage of women and men pursuant to these targets: Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 12. a) Is there an imposed timeframe within which a certain YES NO percentage of women should be recruited (and what is the percentage)? b) Please specify the timeframe: c) Please specify the percentage of women, as set out in the target to be achieved within that timeframe: Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 13. Have the members of the recruitment committee Yes, Some have No, they have (board) participated in any gender-themed training? all of participated not attended them and some such training have not 76  ANNEX II Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 14. Is it compulsory for both women and men to be a part of the YES NO selection committee/board? If YES, which regulation provides for this? Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 15. Is there an internal mechanism to ensure that women and men YES NO have equal access to career development? If there is such a mechanism in place, please describe it briefly. Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 77 ANNEX II 16. Is there a system in place to monitor personnel professional YES NO development and career advancement (career development)? If there is such a system in place, please describe it briefly. Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 17. Is there an internal mechanism in place to monitor personnel YES NO fluctuations, i.e. men and women staff retention? If there is such a mechanism in place, please describe it. Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 18. Are there any measures that enable women and men to better reconcile professional and family life at the Ministry of the Interior and the Police? Which are these measures, please describe them. Improvement of the employee remuneration system and their promotion, including the increase of salaries and transparency for other lawful remunerations and benefits. 78  ANNEX II Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 19. Are there any measures to ensure that the working conditions fit YES NO both women’s and men’s needs? If YES, please describe them. Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: PLEASE FILL IN THE DATA ABOUT THE REPRESENTATION OF WOMEN AND MEN ACCORDING TO THE FOLLOWING TABLES If the legislation specifies that any information requested is confidential, please include a note referring to that specific legislation and provide only percentage If the requested information is not available, please indicate so. Information is requested for 2022 Ministry of the Interior/Police 1. Border Police Women Men Total No data available Number % Number % Number % Lead position Police officer 79 ANNEX II Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 2. Criminal Police Women Men Total No data available Number % Number % Number % Lead position Police officer Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 3. Physical security and stockpile management (professionals responsible for SALW evidence filing) Women Men Total No data available Number % Number % Number % Lead position Operational staff Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 4. Firearms Focal Point Women Men Total No data available Number % Number % Number % 80  ANNEX II Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 5. Professionals working with firearms licence approval for civilians Women Men Total No data available Number % Number % Number % Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 6. Authorities (commissions) entrusted with approving the applications for firearms licences (if such authorities are in place) Women Men Total No data available Number % Number % Number % Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 7. SALW Commission Women Men Total No data available Number % Number % Number % Note: If you have any comments regarding the required information, please note them below: 81 ANNEX II 2. IN-DEPTH INTERVIEW GUIDE FOR SMALL ARMS AND LIGHT WEAPONS (SALW) CONTROL Introduction Date: Institution/department name: Interviewee’s name: Interviewee’s position in the institution/department: Working experience (total) Years of experience in SALW control: A. Warm Up: Professional Background and Experience – 5 minutes Aim: To gather essential context about the interviewee’s career - their professional journey, roles, key responsibilities, and experiences within the Ministry of the Interior, particularly in the area of Small Arms and Light Weapons (SALW) control. 1. Could you please provide a brief overview of your professional background? a) Could you briefly describe your previous roles and responsibilities within the Ministry of the Interior/Security? b) How many years of experience do you have working in SALW-related roles? What specific experiences have you had in the field of SALW control? 2. Could you provide more detail about your current position and your duties within your department? 3. What motivated you to work in the field of SALW control? Why did you choose this path? 4. What are your personal career aspirations? a) Have your aspirations changed over the years? B. Perception of Women’s Participation in SALW Control/Challenges and Hindrances - 10 minutes Aim: Gaining insight into the interviewee’s perception of women’s current participation in SALW control, at both policy and operational levels. Analysing personal experiences or observations of challenges and barriers that women face in participating in SALW control more fully. 82  ANNEX II 5. What are your thoughts on women’s current participation in your institution and in SALW control in general (SALW commissions, border or criminal police, physical security and stockpile management and firearms focal points)? 6. How would you describe the present state of women’s representation in yours and other departments that focus on SALW control? Do you think women are sufficiently represented? a) FOR SALW COMMISSION MEMBERS: Have you observed any notable differences in women’s representation across various positions and institutions in SALW control? If so, could you elaborate on these differences? (Representation of women/men in leadership positions when it comes to SALW control (among top and middle management staff), at the policy level versus the operational level, etc.) b) FOR OTHER INTERVIEWEES: Have you observed any notable differences in women’s representation across various positions in your institution? If so, could you elaborate on these differences? (Representation of women/men in leadership positions - among top and middle management staff) c) Has your institution taken any measures to address the imbalance in women’s representation (disproportionate representation of men and women in the institution, its organisational units related to SALW control or in management positions)? i. IF YES: How have these measures affected the departmental dynamics and women’s role in SALW control? ii. Did you benefit from them in any way? 7. Regarding staff turnover, how do you assess the situation within your institution or department? a) Specifically, have you observed any discernible gender-based disparities in terms of retention (men/women exhibiting a tendency to remain employed for a longer duration/departs more rapidly)? 8. FOR SALW COMMISSION MEMBERS: How involved are women in the decision-making process within SALW control in your jurisdiction? 9. How would you assess the opportunities for women to rise to leadership positions within your institution? a) ASK WOMEN: What challenges do women face in climbing the leadership ladder in SALW control, according to your experiences? 10. Different research showed women’s low participation in SALW control across WB, including your jurisdiction. In your opinion, what are the main reasons behind that fact? 11. What do you perceive as the main challenges or hindrances to increasing women’s participation in SALW control (on the operational and policy level)? a) ASK WOMEN: Are there any challenges that you frequently face as a woman in the field of SALW control? i. How did you learn to cope with this challenge? b) Can you discuss how challenging it is to balance your personal life and the demanding nature of your career in SALW control? i. Are these challenges unique to SALW control or common across the organisation? 12. From your perspective, what are the benefits of women’s participation in the field of SALW control? a) Based on your experience, how important it is for women to participate in SALW control bodies? b) What unique value or perspective do women bring to SALW control? i. What would be the advantages of women’s greater representation in SALW control bodies? And, do you see any potential downsides? 83 ANNEX II c) FOR SALW COMMISSION MEMBERS: What has been your experience with the inclusion of women’s perspectives in SALW control policy formulation and implementation? i. Can you identify certain policies that were particularly influenced by women’s insights or participation? 13. Can you provide any examples of women in leadership or influential positions regarding SALW control? a) Could you share an example of a situation in which a woman in your department/ organisation acted as a change agent or initiated significant positive change in relation to SALW control? 14. How will the role of women in SALW control be changing in the future (reality)? a) What is your vision for the future of SALW control in terms of gender parity (expectations)? i. What changes do you hope to see to make this vision a reality? C. Legislative Obstacles and Gaps – 5 minutes Aim: To identify and understand any existing legislative hindrances that impact women’s participation or progression in SALW control. 15. Are you aware of any legislative obstacles or gaps that hinder women’s participation in SALW control? a) Are there specific legislative provisions (laws, statutes, or regulations) or any internal procedures that you feel limit the women’s entry or engagement in SALW control or in any other way disproportionately affect women’s participation in SALW control? b) IF YES: Could you please elaborate? Could you please provide examples of such obstacles? 16. Have these obstacles lessened or intensified over the years? Could you please provide examples? a) Has there been any legislative progress to eliminate these barriers? i. How effective have such measures been? D. Effectiveness of Gender Equality Mechanisms – 5 minutes Aim: Determining the current mechanisms (such as: policies, programmes or initiatives) in place which aim to promote gender equality or enhance women representation in SALW control. Assessing their functionality, impact, and efficiency. 17. Are there some specific gender equality mechanisms that have been implemented within your institution/department? 18. IF YES: How would you evaluate the implementation of gender equality mechanisms in your organisation? What do you think about how they work? a) How have these mechanisms contributed to improving the women’s status in your organisation, increasing women’s participation and fostering a more gender-equal working environment? b) How could their work be improved in your opinion? i. Are these mechanisms adequately promoted and enforced? 84  ANNEX II E. Societal and Institutional Attitudes - 10 minutes Aim: To identify and understand the prevalent societal and institutional attitudes towards women that shape their opportunities in SALW control. 19. From your observations, how do men’s and women’s roles in SALW control differ, if at all? 20. How would you describe societal norms and attitudes regarding women’s participation in SALW control? a) Could you please provide examples of societal norms that either encourage or hinder women’s engagement in SALW control activities? b) ASK WOMEN: Have you ever felt that societal attitudes have affected your professional endeavours or those of other women in your institution/SALW control? c) Have you observed any gender-specific attitudes or stereotypes that influence perceptions of men’s and women’s capabilities in SALW control roles? (perception of successes and failures) d) Have you observed any changes in these attitudes over time? i. Can you identify any key events or triggers that have influenced changes in these societal attitudes? e) What strategies/initiatives do you think might positively influence these attitudes and motivate more women to participate in SALW control? 21. In your opinion, how do institutional norms within your organisation impact women’s participation in SALW control? a) Can you provide specific examples of how these norms have influenced women’s roles and experiences in your organisations? b) Are there any norms or expectations that impact women’s decisions to pursue and remain in careers within the SALW control sectors? i. ASK WOMEN: Have you or any of your female colleagues been deterred or motivated by these attitudes to join/persevere in the field of SALW control? c) Can you describe the communication style and culture within your department/ institution? i. Does it affect women in the field of SALW control? Does it foster or inhibit women’s empowerment in SALW control? d) How would you rate your organisation leadership’s open-mindedness towards change and inclusiveness? Have you noticed a change in this attitude over the years? e) Are there some initiatives to modify these institutional norms and attitudes? i. Could you please give examples of strategies/initiatives that have been successfully implemented, either within your organisation or elsewhere, that have positively influenced institutional attitudes? 22. In your opinion, are there any differences between men’s and women’s attitudes toward SALW control (in your department/institution)? a) IF YES: Could you please briefly explain? b) To what extent is this perceived as a prestigious area to work in? 23. How would you describe your male colleagues’ perception of female involvement in SALW control? a) How are these attitudes manifested in day-to-day operations - affect collaboration and decision-making in your organisation? 85 ANNEX II b) From your perspective, have the attitudes of men towards female colleagues in the field changed over your tenure? In what way? c) Does your institution/department offer gender sensitisation programmes? i. IF YES: Have they been effective? How do such programmes influence the perception and acceptance of female colleagues in the field? ii. How frequent and open are discussions regarding gender equality in your organisation, especially in relation to SALW control? F. Gender-Based Discrimination and Harassment – 10 minutes Aim: To assess the prevalence of gender-based discrimination and harassment within the organisation. 24. How do you assess the presence of gender-based discrimination within your institution/ department (such as different treatment of women and men because of their gender)? a) Have you observed any gender-specific barriers or bias in the selection and promotion process (criteria and procedures) for positions in your department/organisation/field (SALW control)? i. IF YES: What steps do you think could be taken to remove such barriers/biases and achieve greater inclusion of the gender equality principle in the selection process? b) Do you believe men and women in your department/organisation/field receive equal opportunities for advancement and training? Why do you think so? c) Have you personally experienced any gender-related challenges (discrimination) within your professional context? If comfortable, please share your experiences. i. Could you, please, share how these challenges were managed or addressed? d) Do you know anyone who has experienced gender-based discrimination in your institution? i. Have you observed or witnessed some of your colleagues facing difficulties at work due to their gender? In what way (men or women; policy related or societal challenge)? ii. How do people usually react in such situations (when witnessing such an act?) 25. How would you rate the level of safety for those working in the field of SALW control? a) Are there differences between women and men in this regard? b) Is there a support system or network for women in departments dealing with SALW control? 26. Have you ever observed or heard about cases of sexual harassment in your institution? a) Do you know anyone who has experienced sexual harassment? 27. Are there mechanisms in place (code of conduct or a policy against discrimination and harassment in the workplace - act, regulation, rulebook) within your institution to prevent/address gender-based discrimination and sexual harassment? IF YES: a) Has that mechanism established formal procedures for addressing and reducing instances of these occurrences (procedures for investigating complaints reporting systems, measures and sanctions etc.)? b) In your opinion, to what extent are the existing mechanisms effective? Are you aware of any problems in their application? i. Do you know whom to contact in case of discrimination and harassment? 86  ANNEX II G. Recommendations and Suggestions – 10 minutes Aim: To gain valuable insights and practical ideas from the interviewee on fostering greater gender equality in SALW control. This could involve adjustments to current practices or the introduction of new initiatives. 28. What would your top recommendations be to boost women’s participation and create a more gender-equal work environment in your institution/department? a) What recommendations and suggestions do you have for increasing the number of women in SALW control? i. Based on your experiences, what specific strategies do you suggest for recruiting and retaining more women in SALW control roles? ii. What could be done in order to increase their retention? b) How can gender equality be further promoted within your institution/department? 29. Are there any specific policy changes that you believe would contribute to these goals? a) Do you believe there is a need for special policies or affirmative actions to increase women’s participation in SALW control? i. IF YES: What specific policies or actions would you recommend? 30. What types of programmes/initiatives could help women and men to function more effectively within your organisation/department? a) Are there specific programmes or policies that support work-life balance within your organisation? b) How pivotal do you believe is specialised education and training in uplifting women’s roles in SALW control? i. Are there any exclusive training programmes for women in your organisation or the region? ii. How can education and training programmes be tailored to address gender-specific challenges? c) Are there any gender parity programmes/initiatives within your institution that can serve as models for others? d) Are there any leadership programmes or mentorship initiatives you would recommend that are specifically geared towards women in the field? 31. Have you ever submitted feedback or suggested improvements regarding women’s participation/representation in SALW control? a) IF YES: What was the response or action taken by the higher authorities? 32. ASK WOMEN: Looking back at your journey, what insight or lesson would you want to share with women aspiring to enter SALW control in the future? “We are now coming to the end of this interview. Is there anything you find relevant for the topics we have discussed, but you have not had a chance to mention it? Is there anything that I did not ask you, but you think should be noted?” Thank you for your time and cooperation in this interview. Your insights are valuable to our ongoing research. 87 ANNEX II ANNEX III: REFERENCE LIST 88  ANNEX III Asuako, Jennifer. 2020. Women’s Participation in Decision Making: Why It Matters. NY: UNDP. Božanić, Dragan. 2016. Gender and SALW in South East Europe, Main concerns and policy response. Belgrade: SEESAC. Božanić, Dragan. 2022. Small Arms Control – The Case for Gender Mainstreaming. Belgrade: United Nations Development Programme. Ferigra Stefanović, Ana. 2021. EU Gender Profile for Serbia. Belgrade: UN Women Office in Serbia. Final Report of RevCon4 (Outcome Document in Annex) Hessmann Dalaqua, Egeland and Graff Hugo. 2019. Still Behind the Curve. Gender Balance in Arms Control, Non-Proliferation and Disarmament Diplomacy. Geneva, Switzerland: UNIDIR. Kriplani, Sanaya. 2023. The Business Case for Gender Diversity: Why Gender Balance Is Key to a Successful Business Strategy. LinkedIn. Mandro, Arta. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Albania. Belgrade: SEESAC. Niethammer, Carmen. 2022. Think Outside the Gender Box. European Investment Bank (blog). Pokela, Julianne. Steblea, Ingrid. Steblea, Jeffrey. Shea, Linda and Denny, Elizabeth. 2007. Getting Started With Market Research for Out-Of-School Time Planning: A Resource Guide for Communities. Workbook E: Conducting In-depth Interviews. New York, NY: The Wallace Foundation. Qosaj Mustafa, Ariana. 2021. Report on the gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Kosovo. Belgrade: SEESAC. SEESAC Gender and SALW knowledge base https://www.seesac.org/Gender-and-SALW/ Novović, Snežana. Vla, Snežana. Rakić, Nada. 2010. Establishing the Southeast Europe Women Police Officers Network: Research findings. Sofia: South East Europe Police Chiefs Association (SEPCA)Executive Secretariat. Steiner, Achim, and Phumzile Mlambo-Ngcuka. Making the Business Case for Gender Equality. UNDP (blog). Stevanović Govedarica, Gordana. 2021. Small Arms and Light Weapons, Gender-Based Violence and Domestic Violence: Analysis of Regulatory Framework and Practice. Belgrade: United Nations Development Programme. Sumonja, Sanja. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in the Brcko District of Bosnia and Herzegovina. Belgrade: SEESAC. Sundiatu Dixon-Fyle et al. 2020. Diversity Wins: How Inclusion Matters. NY: McKinsey and Company. Tetra Tech ES, Inc. Engendering Industries: Developing a Business Case for Gender Equality. Washington, D.C.: U.S. Agency For International Development. The Business Case for Gender Equality 2018. The Business Case for Gender Equality, Engendering Industries. 89 ANNEX III The Final Report of the Tenth Conference of Parties to the Arms Trade Treaty: The Sustainable Development Goals Extended Report 2022. UN Women. 2023. Gender Equality Profile of North Macedonia. Skopje: UN Women Programme Presence Office in North Macedonia. UNDP. 2008a. How to Guide. The Establishment and Functioning of Small Arms and Light Weapons Commissions. Geneva: Bureau for Crisis Prevention & Recovery. Geneva, Switzerland: Bureau for Crisis Prevention & Recovery, UNDP. United Nations. 2024. Summit of the Future Outcome Documents, Pact for the Future, Global Digital Compact and Declaration on Future Generations. New York, NY: United Nations. UNODA. 2022. Training Manual On Gender-Mainstreaming Small Arms Control. New York, NY: UNODA. Vuksanović, Tijana. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Montenegro. Belgrade: SEESAC. Zveržhanovski, Ivan. Balon, Bojana (editors). Prepared by prepared by Women Police Officers Network in South East Europe.2012. Guidelines For Gender Sensitive Policing: With An Emphasis On Recruitment, Selection And Professional Development Of Women In Police Services. Belgrade: SEESAC. i ] For more information, see the OSCE-led Survey on Violence Against Women - Main Report. This report presents the cross-regional, comparable findings of the OSCE survey on the well-being and security of women, which was conducted in 2018 in selected jurisdictions in Southeast and East Europe. The OSCE-led research included a quantitative and qualitative component and was conducted with the aim of providing comparable data on the different forms of violence women experience in childhood and throughout their lives. The research examined the violence experienced by women in conflict and non-conflict settings, as well as the impact of violence on women and girls, including its lasting consequences. Questions about norms and attitudes regarding violence against women were asked in order to better understand the underlying causes of violence. 90 CIP - Каталогизација у публикацији Народна библиотека Србије, Београд 623.44(497-15)(0.034.2) 351.74/.76-055.2(497-15)(0.034.2) 351.861:316.4(497-15)(0.034.2) BEKER, Kosana, 1972- Women in SALW control in the Western Balkans [Elektronski izvor] / [written by Kosana Beker]. - Belgrade : UNDP SEESAC, 2025 (Belgrade : Digital Solution). - 90 str. ; 30 cm Sistemski zahtevi: Nisu navedeni. - Nasl. sa naslovnog ekrana. - Тираж 30 ISBN 978-86-7728-386-5 1. Gl. stv. nasl. а) Ватрено оружје -- Контрола -- Западни Балкан б) Полиција -- Жене -- Западни Балкан в) Безбедност -- Друштвени аспект -- Западни Балкан COBISS.SR-ID 176289033 The Southeastern and Eastern Europe Clearinghouse for the Control of Small Arms and Light Weapons (SEESAC) Bulevar Zorana Đinđića 64, 11000 Belgrade, Serbia Tel: +381 11 415 5300 E-mail: seesac@undp.org www.seesac.org Working within the framework of: 

Women in SALW Control_BCMS.pdf

Centar za kontrolu malokalibarskog i lakog naoružanja u Jugoistočnoj i Istočnoj Evropi (SEESAC) je osnovan kao zajednička inicijativa Programa Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP) i Saveta za regionalnu saradnju (RCC) koja za cilj ima jačanje nacionalnih i regionalnih kapaciteta za kontrolu i smanjenje širenja i zloupotrebe malokalibarskog i lakog naoružanja, doprinoseći na taj način većoj stabilnosti, sigurnosti i razvoju u Jugoistočnoj i Istočnoj Evropi. Ova publikacija je izrađena u okviru regionalnog projekta Podrška suzbijanju nedozvoljenog posedovanja, zloupotrebe i trgovine malokalibarskim i lakim oružjem (SALW) na Zapadnom Balkanu (IPA/2021/425-067) koji finansira Generalni direktorat Evropske komisije za susedstvo i pregovore o proširenju kroz Instrument za pretpristupnu pomoć. Za više informacija kontaktirati: Šeficu SEESAC kancelarije Bulevar Zorana Đinđića 64, 11000 Beograd, Srbija Tel: +381 11 415 5300 www.seesac.org Izjava o odricanju od odgovornosti Ova publikacija je izrađena uz finansijsku pomoć Evropske unije. Stavovi izneseni u ovoj publikaciji ne odražavaju zvanično mišljenje Evropske unije, Programa Ujedinjenih nacija za razvoj ili Saveta za regionalnu saradnju. Upotrebljene odrednice i prezentacija materijala u ovoj publikaciji ne podrazumevaju izražavanje bilo kakvog mišljenja od strane Evropske unije, Programa Ujedinjenih nacija za razvoj ili Saveta za regionalnu saradnju, u pogledu pravnog statusa bilo koje zemlje, teritorije ili oblasti, ili njenih organa vlasti ili oružanih grupa ili u pogledu utvrđivanja njihovih granica. Urednik: Dragan Božanić, projektni analitičar za rodnu ravnopravnost i istraživanje. Podršku u izradi izveštaja pružila je Jana Ilić, projektna saradnica. Autorka: Kosana Beker, ekspertkinja za rodnu ravnopravnost. Značajan doprinos i komentare za ovu publikaciju dali su i članovi i članice SEESAC tima: Bojana Balon, Juliana Buzi, Jelena Bujaković, Danijela Đurović, Vesna Cipruš, Tatjana Višacki, Majlinda Behrami i Andreja Marčenko. Prevod: Dušan Miljković Dizajn i prelom: Jovana Rakić Mesto i godina izdavanja: Beograd 2025 Štamparija: Tiraž: 50 kopija ISBN-978-86-7728-387-2 @ SEESAC 2025. Sva prava zadržana. Izrazi zahvalnosti Zahvaljujemo se ministarstvima unutrašnjih poslova i komisijama za kontrolu malokalibarskog i lakog oružja na Zapadnom Balkanu na njihovoj podršci i doprinosu u sprovođenju ovog istraživanja, kroz pružanje kvantitativnih podataka i korisnih uvida njihovih predstavnika/ca, a koji su bili od ključnog značaja za sveobuhvatno razumevanje položaja žena u kontroli malokalibarskog i lakog oružja širom regiona. SADRŽAJ SPISAK AKRONIMA I SKRAĆENICA 5 REZIME 7 1. POGLAVLJE UVOD 12 2. POGLAVLJE 15 METODOLOGIJA ISTRAŽIVANJA 15 3. POGLAVLJE 18 PREGLED ZAKONODAVNOG I STRATEŠKOG OKVIRA U VEZI SA RODNOM RAVNOPRAVNOŠĆU I KONTROLOM SALW 18 3.1 Normativni okviri Ujedinjenih nacija 19 3.2 Regionalni zakonodavni i strateški okviri 26 3.2.1 Savet Evrope 26 3.2.2 Evropska unija 27 3.2.3 Mapa puta za kontrolu SALW na Zapadnom Balkanu 29 3.3 Zakonodavni i strateški okviri na nivou jurisdikcija 30 4. POGLAVLJE 32 UČEŠĆE ŽENA U KONTROLI SALW NA ZAPADNOM BALKANU – NALAZI ISTRAŽIVANJA 32 4.1 Zastupljenost žena 33 4.2 Percepcija učešća i zastupljenosti žena u kontroli SALW i uticaj društvenih i institucionalnih normi i stavova 41 44 4.3 Institucionalni mehanizmi za unapređenje rodne ravnopravnosti 4.4 Zaštita od rodno zasnovane diskriminacije i uznemiravanja 48 4.5 Zapošljavanje, karijerni razvoj i zadržavanje zaposlenih 49 4.6 Izazovi i prepreke 53 5. POGLAVLJE 56 ZAKLJUČCI I IDENTIFIKOVANE MERE KOJE MOGU POMOĆI INSTITUCIJAMA U UNAPREĐIVANJU ZASTUPLJENOSTI I UČEŠĆA ŽENA U KONTROLI SALW 56 5.1 Zaključci 57 5.2 Identifikovane mere koje mogu pomoći institucijama u unapređivanju zastupljenosti i učešća žena u kontroli SALW 59 ANEKS I: ZAKONODAVNI I STRATEŠKI OKVIRI NA ZAPADNOM BALKANU: KRATAK PREGLED 62 ANEKS II: ISTRAŽIVAČKI INSTRUMENTI 70 ANEKS III: LISTA REFERENCI 88 Okvir 1: Sloboda od rodno zasnovanog nasilja nad ženama i uznemiravanja 22 Okvir 2: Kontrola malokalibarskog oružja i rodna ravnopravnost – Pregled međunarodnih normativnih okvira 25 Okvir 3: Argumenti za uticaj rodne ravnopravnosti na bolje poslovanje 31 Okvir 4: Uspostavljanje Mreže žena policajki Jugoistočne Evrope: Nalazi istraživanja 46 Okvir 5: Analiza stanja u oblasti rodne ravnopravnosti u Ministarstvu sigurnosti Bosne i Hercegovine 47 Okvir 6: Smernice za rodno osetljivu policijsku praksu 52 5 SPISAK AKRONIMA I SKRAĆENICA ATT Ugovor o trgovini naoružanjem BiH Bosna i Hercegovina OS EU Odluka Saveta EU CEDAW Konvencija o ukidanju svih oblika diskriminacije žena KDP Konferencija država potpisnica EU Evropska unija Fokalna Fokalna tačka za vatreno oružje tačka MUP Ministarstvo unutrašnjih poslova MSBiH Ministarstvo sigurnosti Bosne i Hercegovine AP Akcioni plan NVO Nevladina organizacija OEBS Organizacija za evropsku bezbednost i saradnju Program akcije za sprečavanje, borbu protiv i za iskorenjivanje nelegalne trgovine malim i lakim PA oružjem u svim aspektima RCC Savet za regionalnu saradnju Četvrta Pregledna konferencija Programa akcije Ujedinjenih nacija za sprečavanje, borbu protiv i za RevCon4 iskorenjivanje nelegalne trgovine malim i lakim oružjem u svim aspektima SALW Malokalibarsko i lako oružje COR Ciljevi održivog razvoja JIE Jugoistočna Evropa SEEFEN Mreža eksperata za vatreno oružje Jugoistočne Evrope SEESAC Centar za kontrolu malokalibarskog i lakog naoružanja u Jugoistočnoj i Istočnoj Evropi UN Ujedinjene nacije UNDP Program Ujedinjenih nacija za razvoj SB UN Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija ZB Zapadni Balkan MŽP Mreža žena u policiji ŽMB Žene, mir i bezbednost REZIME 7 REZIME Važnost punopravnog i delotvornog učešća žena u sektoru bezbednosti, uključujući kontrolu malokalibarskog i lakog oružja (SALW), sve više se prepoznaje u okviru širih napora za promovisanje trajnog mira, bezbednosti i rodne ravnopravnosti. To se odražava u sve većem broju međunarodnih, regionalnih i normativnih okvira na nivou jurisdikcija koji imaju za cilj jačanje rodno odgovorne kontrole SALW. Sve je više i poziva vladama da promovišu punopravno, ravnopravno, suštinsko i delotvorno učešće žena u kontroli SALW i da odgovore na dugotrajne prepreke za takvo učešće i zastupljenost u ovom sektoru. Mapa puta za kontrolu SALW na Zapadnom Balkanu i strategije i akcioni planovi za kontrolu SALW usvojeni širom regiona takođe određuju kao prioritet njihovo punopravno učešće. Kako bi pomogao jurisdikcijama sa Zapadnog Balkana da ispune svoje obaveze koje proističu iz međunarodnih, regionalnih i zakonodavnih i strateških okvira na nivou jurisdikcija, SEESAC je sproveo regionalnu analizu profesionalnog angažovanja žena u oblasti kontrole SALW. Analiza ima za cilj da ponudi sveobuhvatno razumevanje aktuelnih trendova, ključnih izazova i preporuka zasnovanih na dokazima za promovisanje uravnotežene zastupljenosti i delotvornog učešća žena u kontroli SALW. Istraživački pristup primenjen u ovoj analizi uključuje detaljno sekundarno (desk) istraživanje i opsežno empirijsko istraživanje. Sekundarno (desk) istraživanje obuhvatilo je pregled međunarodnih, regionalnih i pravnih i strateških dokumenata na nivou jurisdikcija, kao i rodnu analizu o ulozi žena u sektoru bezbednosti koju je prethodno sproveo SEESAC. Empirijsko istraživanje obuhvatilo je kvantitativne podatke prikupljene od relevantnih institucija putem upitnika i kvalitativne podatke dobijene kroz dubinske intervjue sa ženama i muškarcima uključenim u kontrolu SALW širom ZB. Upitnici su imali za cilj da prikupe detaljne informacije o zastupljenosti žena i muškaraca u ključnim funkcionalnim oblastima kontrole SALW, relevantnim politikama i internim mehanizmima za rodnu ravnopravnost i podnošenje žalbi, dok su intervjui pružili detaljnije uvide u njihova profesionalna iskustva, izazove sa kojima se žene suočavaju, uključujući društvene rodne norme, kao i preporuke za unapređenje njihovog učešća u kontroli SALW. Analiza je dokumentovala značajan napredak na strateškom nivou u regionu u pogledu unapređenja rodno odgovornih pristupa kontroli SALW. Značajnim razvojem zakonodavnih i strateških okvira u oblasti rodne ravnopravnosti i zabrane diskriminacije na ZB, postavljeni su čvrsti temelji za integrisanje rodne perspektive u kontrolu SALW. Istovremeno, okviri kontrole SALW sve više uključuju rodnu perspektivu i daju prioritet učešću žena. Uprkos ovim naporima na normativnom polju i postojanju internih mehanizama za rodnu ravnopravnost, politika za suzbijanje rodno zasnovane diskriminacije i različitih dobrih praksi, žene su i dalje nedovoljno zastupljene u kontroli SALW, dok muškarci imaju primat u svim funkcionalnim oblastima. Pored toga, očigledni su rodno specifični obrasci zastupljenosti i učešća žena i muškaraca. S tim u vezi, zastupljenost žena u strateškim oblastima značajno je unapređena, između ostalog u SALW komisijama, zakonodavnim reformama i koordinacionim ulogama povezanim sa sprovođenjem Mape puta za kontrolu SALW na ZB. U 2022. godini, najveći procenat žena u SALW komisijama zabeležen je u Albaniji (42%), zatim u BiH (41,1%), Crnoj Gori (40%), Severnoj Makedoniji (36,7%), Srbiji (25%) i na Kosovu1 (11,5%). To predstavlja značajan porast u poređenju sa 2016. godinom, kada su žene činile od 14% do 29% članova SALW komisija, pri čemu su predsedavajući u svih pet komisija u JIE bili muškarci. Od osnivanja SALW komisija u regionu, samo jednom je žena bila predsedavajuća jedne od SALW komisija (u Albaniji). Doprinos žena kontroli SALW posebno se ogleda u aktivnostima u vezi sa zakonodavnim aspektima kontrole SALW, gde je dokumentovana uravnoteženija zastupljenost žena i muškaraca. Na primer, na regionalnoj radionici o usklađivanju zakonodavstva u oblasti kontrole SALW sa relevantnim delovima pravnih tekovina EU, u periodu od 2019. do 2024. godine, udeo žena iznosio je 54,9%, dok je udeo muškaraca bio 45,1%. 1 ] Za Program Ujedinjenih nacija za razvoj, podrazumeva se da je pozivanje na Kosovo u kontekstu rezolucije 1244 (1999) Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija. Za Evropsku uniju, ova oznaka ne prejudicira stavove o statusu i u skladu je s Rezolucijom SBUN 1244/99 i Mišljenjem Međunarodnog suda pravde o proglašenju nezavisnosti Kosova. 8  REZIME Slični obrasci su vidljivi i u vezi sa koordinacijom sprovođenja Mape puta za kontrolu SALW na Zapadnom Balkanu. U proseku, žene su činile 31% učesnika na regionalnim sastancima, a procenat njihovog učešća se kretao od 17,3% u 2019. godini, do 42,3% u 2022. godini. Nasuprot tome, učešće žena u tehničkim i operativnim ulogama i dalje je nisko, i muškarci i dalje imaju primat. Žene su evidentno i kontinuirano nedovoljno zastupljene u ključnim oblastima kao što su službe granične i kriminalističke policije, kao i u tehničkim ulogama poput upravljanja zalihama. U Bosni i Hercegovini, žene čine 9,6% zaposlenih u graničnoj policiji, dok muškarci čine 90,4%. Žene zauzimaju 7,4% liderskih pozicija, dok muškarci zauzimaju 92,6%. U Srbiji, žene čine 8,5% službenika, dok muškarci čine 91,5%. Što se tiče rukovodećih pozicija, žene zauzimaju 6% takvih položaja, a muškarci 94%. U Crnoj Gori, žene čine 9% operativnog osoblja, dok muškarci čine 91%. U Severnoj Makedoniji, žene zauzimaju 14% rukovodećih pozicija u graničnoj policiji, dok muškarci zauzimaju 86%. Među policijskim službenicima, žene čine 17%, a muškarci 83%. Na Kosovu, žene zauzimaju 22,8% rukovodećih pozicija, ali čine samo 3,3% operativnog osoblja. U Albaniji, podaci su dostavljeni uopšteno za policiju, a ne posebno za službu granične policije. Među 9.681 zaposlenim sa činom u policiji Albanije, 10% čine žene. Žene čine 9% inspektora, 16% podkomesara, 9,8% komesara, 9% načelnika komesara, 11,6% direktora i 2,5% prvih direktora. Zastupljenost žena u kriminalističkoj policiji u šest jurisdikcija prati sličan obrazac. Najveći udeo žena među zaposlenima u kriminalističkoj policiji zabeležen je u Crnoj Gori, gde žene čine 29,5%, dok muškarci čine 70,5% zaposlenih. U Severnoj Makedoniji, žene čine 20% službenika u kriminalističkoj policiji i zauzimaju 13% rukovodećih pozicija, u poređenju sa 80%, odnosno 87% kod muškaraca. U Srbiji, žene čine 13,4% operativnog osoblja i 6,8% rukovodećeg kadra. U Albaniji, 124 od 313 zaposlenih žena ima čin inspektora, dok se ostatak nalazi na rukovodećim pozicijama, od podkomesara do direktora. Za Kosovo, takvi podaci nisu bili dostupni. Prema podacima koje su dostavila ministarstva unutrašnjih poslova u Bosni i Hercegovini, zastupljenost žena prati trendove identifikovane u drugim jurisdikcijama. Udeo žena među policijskim službenicima iznosi 11% u Republici Srpskoj, 8,3% u Kantonu Sarajevo, 27,3% u Bosansko-podrinjskom kantonu, 12,7% u Tuzlanskom kantonu i 15,2% u Kantonu 10. U Brčko Distriktu BiH, žene čine 8,3% svih policijskih službenika. Sličan obrazac je primećen i kada je reč o ženama na rukovodećim pozicijama. U Republici Srpskoj žene zauzimaju 17,3% rukovodećih pozicija, 8,3% u Kantonu 10, 9% u Tuzlanskom kantonu, dok u Bosansko-podrinjskom kantonu nije bilo žena na rukovodećim pozicijama. Kada je reč o Fokalnim tačkama za vatreno oružje, od tri osobe imenovane za članove Fokalne tačke u Albaniji dve su žene (66,7%), dok u Srbiji žene čine 37,5%. Na Kosovu među članovima Fokalne tačke nije bilo žena. Podaci za Severnu Makedoniju i Crnu Goru nisu dostavljeni, dok Fokalna tačka u Bosni i Hercegovini još uvek nije uspostavljena. Udeo žena je značajno veći među stručnim licima koja se bave odobravanjem zahteva za nabavljanje vatrenog oružja za civile, što može odražavati administrativni karakter tih pozicija, na kojima su žene obično više zastupljene. U Srbiji žene čine 68% stručnih lica koja se bave odobravanjem zahteva za nabavljanje vatrenog oružja. U Albaniji učešće žena iznosi 35,7%, dok na Kosovu žene čine 20% ovih lica. Analiza je dokumentovala sistemsku podelu prema kojoj se žene usmeravaju ka administrativnim ulogama, dok muškarci preovlađuju u operativnim i tehničkim ulogama – pozicijama u kojima su istorijski dominirali. Ova podela dodatno učvršćuje tradicionalne rodne uloge i ograničava mogućnost uravnoteženog doprinosa i sagledavanja stvari iz ugla i žena i muškaraca. Prisutan je opšti stav o „prirodnoj podeli” uloga, prema kojem žene ostvaruju bolje rezultate u administrativnim i analitičkim ulogama, dok se muškarci bave fizički zahtevnijim radom na terenu. Ovakav ukorenjeni stav utiče na prilike koje su ženama dostupne u operativnim ulogama i dodatno osnažuje tradicionalne rodne norme. Čak i uz pravne okvire koji podržavaju rodnu ravnopravnost, društvene percepcije mogu podrivati njihovu primenu i delotvornost, pri čemu se žene suočavaju sa otporom ili sumnjom od strane kolega i nadređenih. Urodnjeno viđenje kontrole SALW kao muške oblasti ograničava uravnoteženo uključivanje žena na operativnim nivoima, uprkos zakonodavnim naprecima. 9 REZIME Analiza je ukazala na to da žene često odustaju od preuzimanja operativnih uloga zbog društvenih očekivanja. Žene koje su pionirke u ovim oblastima često se suočavaju sa dodatnim preispitivanjem u sredinama u kojima dominiraju muškarci. Muške kolege često sumnjaju u njihove sposobnosti, zbog čega je njima potrebno više truda da prevaziđu stereotipe. Žene se takođe suočavaju sa značajnim profesionalnim izazovima u usklađivanju poslovnih i privatnih obaveza, naročito u operativnim ulogama koje podrazumevaju neredovno radno vreme ili rad na terenu. Taj dvostruki teret često navodi žene da potraže druge profesionalne uloge ili da u potpunosti napuste profesiju, čime se održava njihova nedovoljna zastupljenost na ključnim operativnim zadacima. Uprkos niskom statističkom udelu žena u operativnim ulogama, mnogi ispitanici i ispitanice smatraju da su one uključene u adekvatnoj meri, što ukazuje na ograničenu svest o sistemskim preprekama sa kojima se žene suočavaju. Dominacija muškaraca i dalje oblikuje oblast kontrole SALW, a nedovoljna zastupljenost žena ne samo da održava tradicionalne rodne norme, uverenja i percepcije, već i ograničava potencijal za sveobuhvatne, inkluzivne i inovativne pristupe bezbednosnim izazovima. Prepreke za učešće žena i dalje postoje, a proizlaze iz složene međusobne interakcije institucionalnih i društvenih rodnih normi i stavova. Društvena očekivanja i tradicionalne, duboko ukorenjene rodne uloge značajno utiču na izbor karijere kod žena, i često ih odvraćaju od oblasti koje se percipiraju kao muške oblasti, poput bezbednosnog sektora. Kako je pomenuto, kontrola SALW se često vidi kao muška oblast, što obeshrabruje žene da se opredele za ovu profesiju i sprečava stvaranje podsticajnijeg okruženja. Značajni su i izazovi koji proističu iz obrazovnih struktura, budući da za određene uloge u nekim jurisdikcijama tradicionalno ima manje žena sa potrebnim kvalifikacijama. Kada je reč o rukovodećim položajima ili položajima na kojima se donose odluke, žene retko zauzimaju takve položaje u SALW komisijama, kriminalističkoj i graničnoj policiji ili drugim ulogama na terenu. Odsustvo žena na vodećim položajima znači i manji broj uzora i mentorki za mlađe žene u toj oblasti. To takođe može usporiti razvoj politika i praksi koje bi na odgovarajući način uvažile perspektivu žena. Nalazi iz analize takođe pokazuju da se, uprkos zakonima o rodnoj ravnopravnosti i mehanizmima za borbu protiv diskriminacije, slučajevi rodno zasnovane diskriminacije i uznemiravanja retko prijavljuju u regionu. To može biti posledica nedovoljnog poverenja u institucionalne mehanizme, straha od odmazde i percepcije da su postupci rešavanja prijava često nedelotvorni i iscrpljujući. Kako bi se to prevazišlo, potrebno je stvoriti okruženje u kojem se žene osećaju dovoljno sigurno da prijave uznemiravanje. Takođe je neophodno ojačati i promovisati interne žalbene mehanizme, kao i mehanizme za rodnu ravnopravnost, kako bi ih zaposleni prepoznali i delotvorno koristili. Intervjui sa ženama i muškarcima iz šest jurisdikcija ZB ukazuju na složeni kontekst u kome se istovremeno ostvaruje napredak i opstaju izazovi u pogledu rodne ravnopravnosti. Neki ispitanici i ispitanice, naročito žene koje već decenijama rade u sektoru bezbednosti, izrazili su optimizam zbog sve veće vidljivosti žena na položajima na kojima se donose odluke. Međutim, drugi su ukazali na sporost promena u operativnim oblastima, gde je zastupljenost žena i dalje niska. Iako su žene danas sve češće uključene u procese kreiranja politika u vezi sa SALW, i dalje postoji izražen jaz u njihovoj zastupljenosti na tehničkim položajima i na prvim linijama kontrole naoružanja. Te razlike dodatno pojačava ograničena podrška kvotama i/ili drugim mehanizmima osmišljenim za povećanje učešća žena, pri čemu su mnogi ispitanici i ispitanice ukazali da takve mere mogu dovesti do simboličnog učešća žena, umesto rešavanja suštinskih uzroka nedovoljne zastupljenosti. Kako bi se odgovorilo na različite izazove i prepreke u unapređenju zastupljenosti i učešća žena u kontroli SALW i doprinelo stvaranju rodno ravnopravnog radnog okruženja, predložen je sveobuhvatan skup mera za institucije nadležne za kontrolu SALW. 10  REZIME Mere su posebno usmerene na: stvaranje podsticajnog i rodno inkluzivnog okruženja i obezbeđivanje jednakih mogućnosti, uključujući obrazovanje i sticanje kvalifikacija, uz inkluzivno okruženje i politike, unapređenje vođenja evidencije i primene rodne analize u odeljenjima za ljudske resurse, sprovođenje ciljanih strategija zapošljavanja, izgradnju kapaciteta i tehničke obuke za žene, sprovođenje kampanja za podizanje svesti, jačanje mogućnosti za preuzimanje liderskih uloga i donošenje odluka, promovisanje fleksibilnih radnih aranžmana i politika po meri porodice, unapređenje mehanizama za rodnu ravnopravnost, kao i mehanizama za zaštitu od uznemiravanja i diskriminacije, kontinuirano praćenje i evaluaciju, primenu rodnog budžetiranja radi unapređenja održivosti ovih mera. STRUKTURA IZVEŠTAJA Izveštaj je strukturiran u pet poglavlja: Prvo poglavlje ukratko predstavlja konkretan kontekst na Zapadnom Balkanu u kojem je sprovedena analiza. Drugo poglavlje prikazuje osnovni metodološki pristup primenjen u analizi, njen obim i svrhu. Treće poglavlje pruža pregled zakonodavnih i strateških okvira relevantnih za ravnopravnu zastupljenost i učešće žena u kontroli SALW na međunarodnom, regionalnom i nivou jurisdikcija. U ovom delu, analiza se usko nadovezuje na nalaze iz opsežne rodne analize relevantnog zakonodavstva i politika koju je SEESAC2 sproveo za jurisdikcije ZB, a koja je predstavljena u Aneksu 1. Četvrto poglavlje donosi pregled i analizu podataka o zastupljenosti i učešću žena u različitim segmentima kontrole SALW, i na operativnom i na strateškom nivou. Takođe se navode ključni izazovi i prepreke u obezbeđivanju uravnotežene zastupljenosti i suštinskog učešća žena u kontroli SALW. Na kraju, peto poglavlje sumira glavne zaključke i predlaže praktične mere za obezbeđivanje uravnotežene zastupljenosti i suštinskog učešća žena u kontroli SALW. 2 ] Analiza je dostupna u SEESAC-ovoj bazi informacija. U Srbiji, sličnu analizu je sproveo UNDP u Srbiji. Za više informacija videti: Stevanović Govedarica, Gordana. 2021. Malokalibarsko i lako oružje, rodno zasnovano nasilje i nasilje u porodici: analiza normativnog okvira i prakse. Beograd: Program Ujedinjenih nacija za razvoj. . 11 1. POGLAVLJE UVOD 12  1. POGLAVLJE Istraživanja sprovedena u Jugoistočnoj Evropi (JIE)3 opsežno su dokumentovala kako preovlađujuće rodne norme i uloge i nejednaki odnosi moći između žena i muškaraca mogu podsticati potražnju za malokalibarskim i lakim oružjem i oblikovati obrasce njihove zloupotrebe. Rod određuje specifične rizike kojima su žene i muškarci izloženi u pogledu zloupotrebe malokalibarskog oružja, uključujući oblike i stepen njihove izloženosti oružanom nasilju. Široka dostupnost i zloupotreba malokalibarskog oružja pogoršavaju postojeće rodne nejednakosti, što je najviše vidljivo u kontekstu nasilja nad ženama. Rod oblikuje i proces kreiranja politika i sprovođenja mera kontrole SALW, koji se često odvijaju u institucionalnim okruženjima u kojima dominiraju muškarci i u kojima su žene tradicionalno nedovoljno zastupljene. Prethodna istraživanja SEESAC-a dokumentovala su nedovoljnu zastupljenost žena u kontroli SALW. Takva nedovoljna zastupljenost i nedovoljno učešće žena u kontroli SALW imali su uticaj na strateške ishode, što je zauzvrat negativno uticalo na mogućnosti za stvaranje rodno odgovornijih rešenja. Na osnovu sprovedenih istraživanja, SEESAC je, u saradnji sa SALW komisijama u regionu, preduzeo sveobuhvatan skup aktivnosti kako bi promenio te trendove i odgovorio na identifikovane izazove postavljajući rodnu perspektivu u srž kreiranja politika. Holistički pristup koji je preduzet zasniva se na četiri međusobno povezana stuba: a) kontinuiranoj izgradnji kapaciteta institucija zaduženih za kontrolu naoružanja da uključe rodnu perspektivu u njihov rad; b) prikupljanje i analizu podataka; c) povećanju učešća žena u izradi i sprovođenju politika za kontrolu oružja; i d) podizanju svesti o vezama između roda i malokalibarskog oružja.4 SEESAC je 2021. godine sproveo i sveobuhvatnu rodnu analizu zakonodavstva i politika kontrole malokalibarskog i lakog oružja na ZB5, kako bi se procenila i unapredila njihova rodna odgovornost. Analiza je dokumentovala vidljive napore u celom regionu da se rodna perspektiva adekvatno integriše u politike kontrole SALW. To je evidentno kroz ojačani konsenzus o važnosti rodne perspektive za kontrolu SALW, povećane institucionalne kapacitete za integrisanje rodne perspektive, kao i unapređenu rodnu odgovornost zakonodavnih i strateških okvira kontrole SALW, posebno u strategijama i akcionim planovima usvojenim na ZB, koji su predvideli i mere za povećanje učešća žena. U tom smislu, preduzeti su napori sa posebnim fokusom na inicijative za izgradnju kapaciteta, povećanje stručnosti žena u oblasti kojom tradicionalno dominiraju muškarci, kao i na stvaranje podsticajnog institucionalnog okruženja. To je u potpunosti u skladu sa SEESAC-ovom dugoročnom posvećenošću promovisanju učešća žena u sektoru bezbednosti, kako u agencijama za sprovođenje zakona, tako i u ministarstvima odbrane i oružanim snagama. Od 2009. godine, SEESAC radi na sprovođenju Agende za žene, mir i bezbednost (ŽMB) u JIE kroz podsticanje regionalne saradnje među relevantnim bezbednosnim institucijama. To je doprinelo jačanju mehanizama za rodnu ravnopravnost, uspostavljanju mreže žena u policiji, suzbijanju rodno zasnovane diskriminacije, sprovođenju politika zasnovanih na činjenicama i unapređenju rodno odgovornog liderstva. Te inicijative su olakšale i uključivanje žena u sektor bezbednosti i unapredile kapacitete bezbednosnih institucija da prepoznaju i odgovore na specifične bezbednosne pretnje sa kojima se žene i devojčice suočavaju, posebno u pogledu njihovih kapaciteta za sprečavanje i odgovor na rodno zasnovano nasilje. U tom kontekstu, unapređenje zastupljenosti i učešća žena bilo je u središtu SEESAC-ovog pristupa kontroli SALW. Uključivanje žena u procese donošenja odluka u kontroli SALW omogućava da se u obzir uzmu njihove specifične potrebe i perspektive, što može povećati bezbednost i otpornost zajednica. Štaviše, raznovrsna zastupljenost u kontroli SALW može doprineti suprotstavljanju rodnim stereotipima i promovisanju rodne ravnopravnosti kroz pozicioniranje žena kao aktivnih akterki i liderki u pitanjima mira i bezbednosti, čime se podstiču pravednija i delotvornija rešenja i postižu održivi ishodi u oblasti mira i bezbednosti za sve. Stoga, uključivanje žena u kontrolu SALW može unaprediti delotvornost tih inicijativa i doprineti širim društvenim promenama ka rodnoj inkluzivnosti i pravičnosti. 3 ] Božanić, Dragan. 2016. Rod i malokalibarsko i lako oružje u Jugoistočnoj Evropi, Glavna pitanja i strateški odgovori. Beograd: SEESAC. 4 ] Božanić, Dragan. 2022. Kontrola malokalibarskog oružja – Slučaj za uvođenje rodne perspektive. Beograd: Program Ujedinjenih nacija za razvoj. 5 ] SEESAC-ova baza informacija o rodu i SALW-u https://www.seesac.org/Gender-and-SALW/ 13 1. POGLAVLJE Uprkos nedavnim naprecima u regionu, žene su dalje nedovoljno zastupljene u kontroli SALW. Slični obrasci primećeni su i na globalnom nivou, gde su dokumentovane dugotrajne prepreke za učešće žena, kao i kontinuirani uticaj rodne neravnopravnosti.6 Kako bi se odgovorilo na ove izazove, sve veći broj međunarodnih i regionalnih standarda uvodi mere koje treba da obezbede punopravno i delotvorno učešće žena u kontroli SALW. Postoji opšti konsenzus da promovisanje punopravnog i ravnopravnog učešća žena u sektoru bezbednosti mora biti suštinski zasnovano na načelima rodne ravnopravnosti i priznavanja ljudskog prava žena na ravnopravan pristup svim ulogama i odgovornostima u ovoj oblasti.7 Kako bi dodatno podržao jurisdikcije na ZB da ispune obaveze koje proističu iz međunarodnih, regionalnih i zakonodavnih i strateških okvira na nivou jurisdikcija, SEESAC je inicirao regionalnu analizu učešća žena u oblasti kontrole SALW. Cilj analize je da pruži dubinsko razumevanje trenutnih trendova i ključnih izazova, kao i mere zasnovane na činjenicama koje bi doprinele uravnoteženijoj zastupljenosti i delotvornijem učešću žena u kontroli SALW. Ključni nalazi iz rodne analize zakonodavstva koju je SEESAC sproveo 2021. godine poslužili su kao osnov za ovu analizu. 6 ] Hessmann Dalaqua, Egeland and Graff Hugo. 2019. Still behind the curve. Gender Balance in Arms Control, Non-Proliferation and Disarmament Diplomacy. Geneva, Switzerland: UNIDIR. 7 ] UNODA. 2022. Training Manual On Gender-Mainstreaming Small Arms Control. New York, NY: UNODA. 14 2. POGLAVLJE METODOLOGIJA ISTRAŽIVANJA 15 2. POGLAVLJE SVRHA I OBIM ANALIZE Ova analiza ima za cilj da doprinese većoj zastupljenosti i punopravnom i delotvornom učešću žena u kontroli SALW na ZB. Glavna pitanja u istraživanju su sledeća: Kakvo je trenutno stanje i koji su ključni trendovi u zastupljenosti i učešću žena i muškaraca u kontroli SALW na ZB, i na strateškom i na operativnom nivou? Da li postoje zakonodavni i strateški okviri i institucionalni mehanizmi koji omogućavaju uravnoteženu zastupljenost i učešće u kontroli SALW? Da li postoje zakonodavne prepreke ili nedostaci koji otežavaju učešće žena u kontroli SALW? Koji su glavni izazovi i prepreke za uravnoteženo učešće žena u kontroli SALW, uključujući aspekte kao što su zapošljavanje, napredovanje i zadržavanje na radnom mestu? Da li društvene ili institucionalne norme i stavovi otežavaju učešće žena u kontroli SALW? Ako je odgovor da, kako se to manifestuje i kakav uticaj ima na ulogu žena? Koji su načini za postizanje uravnoteženije i delotvornije zastupljenosti žena i muškaraca u kontroli SALW na ZB? Analiza ima za cilj da: poveća svest o postojećim obrascima i trendovima u vezi sa učešćem žena i muškaraca u različitim funkcionalnim oblastima kontrole SALW na operativnom i strateškom nivou, utvrdi ključne izazove i prepreke za rodno uravnoteženu kontrolu SALW, pruži mere zasnovane na podacima koje će biti osnova akterima za pokretanje dijaloga i preduzimanje koraka kako bi se obezbedila uravnotežena zastupljenost žena i muškaraca u kontroli SALW širom regiona ZB. METODOLOŠKI PRISTUP Istraživačke metode primenjene u ovoj analizi obuhvataju: 1. Sekundarno (desk) istraživanje: Uključivalo je pregled međunarodnih, regionalnih i zakonodavnih i strateških dokumenata na nivou jurisdikcija relevantnih za učešće žena u svim sferama javnog života, a posebno za njihovo učešće u kontroli SALW. Takođe, istraživanje se nadovezalo na SEESAC-ovu rodnu analizu zakonodavstva i politika kontrole SALW, kao i na istraživanje o položaju žena u sektoru bezbednosti, uključujući agencije za sprovođenje zakona i oružane snage. 2. Empirijsko istraživanje, koje je uključilo kvantitativne (prikupljanje podataka putem posebnih upitnika za relevantne institucije) i kvalitativne (dubinski intervjui sa ženama i muškarcima uključenim u kontrolu SALW) istraživačke metode. Prikupljanje podataka putem upitnika za relevantne institucije imalo je za cilj da pruži informacije o trenutnom stanju u pogledu zastupljenosti i učešća žena i muškaraca u kontroli SALW. Upitnici su podeljeni MUP-ovima u svakoj jurisdikciji, a podaci su traženi za 2022. godinu, između ostalog o zastupljenosti žena u svim ključnim funkcionalnim oblastima kontrole SALW, i na strateškom i na operativnom nivou. S obzirom na njihovu vodeću ulogu u kontroli SALW, podaci su prikupljeni za SALW komisije, kriminalističku policiju, graničnu policiju, jedinice za fizičku bezbednost i upravljanje zalihama, kao i za fokalne tačke za vatreno oružje. Pored toga, upitnik je imao za cilj da 16  2. POGLAVLJE se prikupe informacije o mehanizmima za rodnu ravnopravnost, rodno zasnovanoj diskriminaciji i seksualnom uznemiravanju, politikama zaštite od njih, internim mehanizmima za podnošenje žalbi, politikama zapošljavanja, karijernom razvoju i merama za obezbeđivanje ravnoteže između poslovnog i privatnog života. Uz analizu su takođe uključeni i SEESAC-ovi podaci o učešću žena i muškaraca u obukama, sličnim aktivnostima izgradnje kapaciteta i drugim relevantnim događajima u oblasti kontrole SALW. Pored toga, sprovedena su 42 dubinska intervjua u svim jurisdikcijama ZB, sa 34 žena i 8 muškaraca. Dubinski intervjui su pružili uvid u postojeće obrasce učešća žena u kontroli SALW na ZB. Dubinski intervjui su kvalitativna istraživačka metoda koja ima za cilj da istraži stavove, iskustva, osećanja i perspektive ispitanika i ispitanica i da omogući kontekstu prilagođeno razumevanje problema, a ne statistički uopštene podatke.8 Ipsos Strategic Marketing je u saradnji sa timom SEESAC-a sproveo dubinske intervjue sa odabranim pojedincima, ženama i muškarcima, koji su aktivno uključeni u kontrolu SALW u jurisdikcijama ZB. Dubinski intervjui su organizovani prvenstveno uživo (preferirani metod) ili putem virtuelnih platformi ukoliko je ta opcija više odgovarala učesnicima i učesnicama. Trajanje intervjua bilo je između 45 i 60 minuta i vođeni su na lokalnim jezicima, u skladu sa maternjim jezikom ispitanika/ca. Intervjui su sprovedeni od oktobra do decembra 2022. godine. Većina ispitanika/ca je zaposlena u ministarstvima unutrašnjih poslova i policijskim upravama, dok je manji broj zaposlen u drugim ministarstvima/agencijama koje su uključene u kontrolu SALW putem SALW komisija/odbora. Radno iskustvo ispitanika/ca u sektoru bezbednosti ili sektorima povezanim sa kontrolom SALW kreće se od 4 do 37 godina, pri čemu većina ima između 10 i 30 godina iskustva. Dubinski intervjui bili su polustrukturirani i obuhvatali su sledeće teme: Profesionalno iskustvo učesnika/ca, trenutna zaduženja i iskustvo u okviru institucije, Percepcije učesnika/ca o učešću i zastupljenosti žena u kontroli SALW na strateškom i operativnom nivou, Percepcije učesnika/ca o društvenim ili institucionalnim normama i stavovima u vezi sa učešćem žena u kontroli SALW, kao i percepcije o stavovima muškaraca i žena prema kontroli SALW, Percepcije učesnika/ca o glavnim izazovima i preprekama za povećanje učešća žena u kontroli SALW, Informisanost učesnika/ca o postojanju zakonodavnih prepreka ili nedostataka koji otežavaju učešće žena u kontroli SALW, Percepcije učesnika/ca postojanju rodno zasnovane diskriminacije i seksualnog uznemiravanja u njihovoj instituciji, kao i lična iskustva po tom pitanju, Percepcije učesnika/ca delotvornosti mehanizama za rodnu ravnopravnost i njihov doprinos povećanju učešća žena i stvaranju rodno ravnopravnijeg radnog okruženja, Preporuke i predlozi učesnika/ca za povećanje broja žena u kontroli SALW. GEOGRAFSKI OBUHVAT Analiza obuhvata šest jurisdikcija ZB koje sprovode Mapu puta za održivo rešenje za suzbijanje nedozvoljenog posedovanja, zloupotrebe i trgovine malokalibarskim i lakim oružjem (SALW) i pripadajućom municijom (u daljem tekstu: Mapa puta): Albaniju, Crnu Goru, Bosnu i Hercegovinu, Srbiju, Severnu Makedoniju i Kosovo. 8 ] Pokela, Julianne. Steblea, Ingrid. Steblea, Jeffrey. Shea, Linda and Denny, Elizabeth. 2007. Getting started with market research for out-of-school time planning: A Resource Guide for Communities. Workbook E: Conducting In-depth Interviews. New York, NY: The Wallace Foundation. 17 3. POGLAVLJE PREGLED ZAKONODAVNOG I STRATEŠKOG OKVIRA U VEZI SA RODNOM RAVNOPRAVNOŠĆU I KONTROLOM SALW 18  3. POGLAVLJE 3.1 Normativni okviri Ujedinjenih Nacija Na Četvrtoj revizionoj konferenciji (RevCon4) Programa akcije Ujedinjenih nacija za sprečavanje, borbu protiv i za iskorenjivanje nelegalne trgovine malokalibarskim i lakim oružjem u svim aspektima, održanoj od 18. do 28. juna 2024. godine u Njujorku, vlade su pozvane da promovišu punopravno, ravnopravno, suštinsko i delotvorno učešće žena u mehanizmima koji se odnose na sprovođenje Programa akcije i da se uzmu u obzir dugotrajne prepreke za punopravno, ravnopravno, suštinsko i delotvorno učešće i zastupljenost žena, između ostalog i na rukovodećim pozicijama u svim procesima odlučivanja, planiranja i sprovođenja koji se odnose na Program akcije, kao što su SALW komisije, programi u vezi sa bezbednošću zajednica, smanjenjem nasilja, prikupljanjem i uništavanjem malokalibarskog i lakog oružja, upravljanjem zalihama, sprečavanjem i rešavanjem sukoba i izgradnjom mira.9 Dugogodišnji napori da se unapredi učešće žena u svim sferama života, uključujući i sektor bezbednosti, pa tako i u kontroli SALW, mogu se povezati sa uspostavljanjem međunarodnih normativnih okvira o pravima žena i rodnoj ravnopravnosti i sve se više integrišu i u okvire za kontrolu malokalibarskog oružja. U tom smislu, brojni međunarodni standardi, i pravno i politički obavezujući, imaju za cilj da unaprede zastupljenost i učešće žena u sektoru bezbednosti, uključujući kontrolu malokalibarskog oružja. Pored toga, tokom poslednje dve decenije došlo je do postepenog približavanja globalnih agendi održivog razvoja, rodne ravnopravnosti, održavanja mira i kontrole SALW, što ukazuje na to da njihova primena treba da bude usklađena i sveobuhvatna.10 U nastavku je dat kratak pregled relevantnih međunarodnih standarda, kako pravno tako i politički obavezujućih.11 PRAVNO OBAVEZUJUĆI Konvencija o ukidanju svih oblika diskriminacije žena (CEDAW, 1979),12 koju je usvojila Generalna skupština Ujedinjenih nacija, često se smatra međunarodnom poveljom o pravima žena. Sastoji se od preambule i 30 članova i definiše šta se smatra diskriminacijom žena i utvrđuje agendu za delovanje sa ciljem njenog ukidanja. Konvencija potvrđuje jednako pravo žena da učestvuju u političkom i javnom životu, a mnoge njene odredbe direktno su relevantne za unapređenje učešća žena u kontroli SALW. Prema Konvenciji, diskriminacija žena označava „...svaku razliku, isključenje ili ograničenje u pogledu pola, što ima za posledicu ili cilj da ugrozi ili onemogući priznanje, ostvarenje ili vršenje od strane žena, ljudskih prava i osnovnih sloboda na političkom, ekonomskom, društvenom, kulturnom, građanskom ili drugom polju, bez obzira na njihovo bračno stanje, na osnovu ravnopravnosti muškaraca i žena.“ Potpisnice Konvencije su dužne da preduzmu sve odgovarajuće mere, uključujući zakonodavne i privremene posebne mere, kako bi ženama bilo omogućeno da uživaju sva ljudska prava i osnovne slobode. Konvencija posebno poziva potpisnice da obezbede ženama pravo da pod jednakim uslovima sa muškarcima učestvuju u formulisanju i sprovođenju vladinih politika, kao i da obavljaju javne funkcije na svim nivoima vlasti. 9 ] Završni izveštaj sa RevCon4 (Završni dokument u Aneksu) 10 ] UNODA. 2022. Training Manual On Gender-Mainstreaming Small Arms Control. New York, NY: UNODA. 11 ] Ovaj odeljak se u velikoj meri nadovezuje na publikaciju UNODA Training Manual on Gender-Mainstreaming Small Arms Control. 12 ] Rezolucija GS UN A/RES/34/180 od 18. decembra 1979. 19 3. POGLAVLJE CEDAW Komitet, telo nezavisnih eksperata koje prati sprovođenje Konvencije, formuliše opšte preporuke, od kojih su neke ključne za ulogu žena u kontroli oružja i razoružanju. Na primer, Opšta preporuka br. 12 (1989) pohvaljuje usvajanje zakona koji štite žene od svih oblika nasilja u svakodnevnom životu, dok Preporuka br. 19 (1992) uključuje obavezu da se spreči, istraži i kazni nasilje nad ženama. Preporuka br. 30 (2013)13 navodi potrebu zaštite žena kroz ukidanje diskriminacije i nasilja nad ženama tokom sprečavanja sukoba, u sukobima i nakon sukoba, i naglašava potrebu za snažnim i delotvornim uređivanjem trgovine naoružanjem, uz odgovarajuću kontrolu cirkulacije postojećeg i često nezakonitog konvencionalnog oružja, kao što je malokalibarsko i lako oružje, kako bi se sprečila njegova upotreba za činjenje ili olakšavanje teških oblika rodno zasnovanog nasilja. Preporuka br. 35 (2017)14 daje dodatne smernice za brže ukidanje rodno zasnovanog nasilja nad ženama15 i posebno preporučuje odgovor na faktore koji povećavaju rizik od izlaganja žena teškim oblicima rodno zasnovanog nasilja, kao što su dostupnost i raspoloživost vatrenog oružja, uključujući njegov izvoz, visoke stope kriminala i sveprisutnost nekažnjavanja, koji se mogu dodatno povećati oružanim sukobom ili povećanom nesigurnošću. Preporuka br. 38 (2020)16 preporučuje odgovor na rodno specifični uticaj međunarodnih transfera naoružanja, posebno malokalibarskog i lakog oružja, između ostalog kroz ratifikaciju i sprovođenje Ugovora o trgovini naoružanjem (ATT). U svojoj najnovijoj Opštoj preporuci br. 40 o ravnopravnoj i inkluzivnoj zastupljenosti žena u sistemima odlučivanja (2024),17 Komitet ponovo podvlači pravo žena na ravnopravnu i inkluzivnu zastupljenost u svim sistemima odlučivanja, pod jednakim uslovima sa muškarcima. Preporuka pruža sveobuhvatne smernice za potpisnice u vezi sa postizanjem ravnopravne i inkluzivne zastupljenosti žena u svim sistemima odlučivanja u svim sektorima, sa ciljem postizanja sistemske promene. Opisuje zakonodavne, strateške i programske mere za obezbeđivanje sprovođenja ove obaveze i prevazilaženje globalnih izazova. Komitet identifikuje sedam stubova ravnopravne i inkluzivne zastupljenosti u sistemima odlučivanja: (1) Paritet 50:50 između žena i muškaraca kao početna tačka i univerzalna norma; (2) Delotvorno liderstvo mladih uz uslov pariteta; (3) Intersekcionalnost i uključivanje žena u svoj njihovoj raznolikosti u sisteme odlučivanja; (4) Sveobuhvatan pristup sistemima odlučivanja u svim sferama; (5) Jednaka moć i uticaj žena u sistemima odlučivanja; (6) Strukturna transformacija za ravnopravno i inkluzivno donošenje odluka; (7) Zastupljenost civilnog društva u sistemima odlučivanja. U tom smislu, nekoliko preporuka je direktno relevantno za zastupljenost i učešće žena u sektoru bezbednosti, uključujući kontrolu SALW. Na primer, Komitet konkretno preporučuje obezbeđivanje pariteta i strogu primenu Agende za ŽMB u uređivanju i sprovođenju kontrole naoružanja, uključujući sprečavanje širenja naoružanja i razoružanje,18 kao i hitno razoružanje od svih oblika nuklearnog oružja. Obezbediti paritet i strogu primenu Agende za ŽMB u hitnom zaključivanju pravno obavezujućeg instrumenta za zabranu smrtonosnih autonomnih oružanih sistema koji funkcionišu bez ljudske kontrole ili nadzora i koji se ne mogu koristiti u skladu sa međunarodnim humanitarnim pravom, kao i za uređivanje svih drugih vrsta autonomnih oružanih sistema. Dalje, Komitet poziva potpisnice da: Prilagode i prošire Agendu za ŽMB u skladu sa promenljivom prirodom sukoba i novim pretnjama po mir i bezbednost, i da je primenjuju holistički i kao agendu ljudskih prava žena u svim situacijama donošenja odluka i kreiranja politika; 13 ] CEDAW /C/GC/30 od 1. novembra 2013. 14 ] CEDAW/C/GC/35 od 26. jula 2017. 15 ] Ažuriranje Opšte preporuke br. 19. Stav 31c. 16 ] CEDAW /C/GC/38 od 20. novembra 2020. 17 ] CEDAW/C/GC/40 od 25. oktobra 2024. 18 ] U napretku ka punoj ravnopravnosti, CEDAW Komitet predviđa „Opšte i potpuno razoružanje, posebno nuklearno razoružanje pod strogom i efikasnom međunarodnom kontrolom“ kako je navedeno u Preambuli Konvencije CEDAW i u stavu 28 Pekinške deklaracije. 20  3. POGLAVLJE Prepoznaju ključnu ulogu žena kao pokretačke snage održivog mira u prevenciji, upravljanju i rešavanju sukoba i obezbede paritet u svim aspektima, fazama i nivoima odlučivanja o miru i bezbednosti; Obezbede paritet u rukovođenju, razvoju, sprovođenju i proceni politika i programa za prevazilaženje osnovnih uzroka kriza i sukoba, uključujući predviđene i nepredviđene pretnje, preventivnu diplomatiju, bezbednost i odbranu i strateške sektore prevencije sukoba; Obezbede rodni paritet u rukovodstvu u svim disciplinama prevencije kriza u oblastima zdravlja, životne sredine, ekonomije, svemira, sajber bezbednosti, finansija, tehnologije, uključujući sve nove oblasti tehnologije; Obezbede paritet u održavanju mira, izgradnji mira i mirovnim operacijama, uključujući formalne i neformalne pregovore o miru, medijaciju, tranzicionu pravdu i obnovu, međuzajedničke dijaloge i prelazne organe odlučivanja, uključujući procese utvrđivanja istine i pomirenja, nacionalne, međunarodne, regionalne i hibridne komisije, savete, nadzorna tela, verifikacione mehanizme i grupe za praćenje, pripreme izbora i političke procese, programe demobilizacije i reintegracije, reforme sektora bezbednosti i pravosuđa, kao i šire procese obnove nakon sukoba; Uklone sve prepreke za paritet, što uključuje obezbeđivanje fleksibilnosti u pogledu lokacije, brige o deci i osiguranja bezbednosti, i pruže aktivnu podršku, na primer kroz obezbeđivanje finansiranja za zastupljenost ženskih NVO; Prošire mehanizme ranog upozoravanja na krize i sukobe iz rodne perspektive, uključujući znake kao što su smanjenje broja žena na rukovodećim pozicijama, smanjenje prisustva žena u javnom prostoru, porast govora mržnje i seksualnog nasilja; Osiguraju da sprovođenje prava žena i pariteta ni u kom slučaju ne bude tretirano kao sporedno pitanje u odnosu na druge prioritete; Daju prioritet osmišljavanju i sprovođenju programa reparacije zasnovanih na pravima žena i paritetu, sa transformativnim uticajem, kao i procesima razoružanja, demobilizacije i reintegracije; Redefinišu Nacionalne akcione planove (NAP) o Agendi za ŽMB sa paritetom kao osnovnim principom, feminističkom unutrašnjom i spoljnom politikom, uključujući feministički pristup bezbednosti, prevenciji sukoba i miru, kao i novim pretnjama koje prevazilaze prevenciju oružanih sukoba i izgradnju mira u užem smislu; Baziraju NAP na ciljano postavljenim indikatorima fokusiranim na stubove proširene Agende za ŽMB, kao i na paritetu na svim nivoima vlade i parlamenta, sektora bezbednosti i odbrane, inovacionih sektora i oblasti nauka o životu; Kreiraju politike za ŽMB sa pristupom koji uvažava specifičnosti starosnih grupa, prepoznajući važnu ulogu mladih žena u prevenciji sukoba i izgradnji mira i njihove specifične potrebe, kako je navedeno u Rezoluciji SB UN 2250 o Mladima, miru i bezbednosti. Na kraju, Komitet posebno ističe značaj pune inkluzije žena u marginalizovanom položaju, uključujući žene koje žive u siromaštvu, izbeglice, tražioce azila, raseljene žene i žene sa invaliditetom. 21 3. POGLAVLJE Okvir 1: Sloboda od rodno zasnovanog nasilja nad ženama i uznemiravanja Ukidanje rodno zasnovanog nasilja je ključno za podsticanje većeg učešća žena u različitim sektorima, uključujući kontrolu SALW. Rodno zasnovano nasilje podriva bezbednost, dostojanstvo i prava žena, stvarajući prepreke za njihovo punopravno i ravnopravno učešće u procesima odlučivanja i liderskim ulogama. U kontekstu kontrole SALW, rešavanje pitanja rodno zasnovanog nasilja omogućava ženama da delotvorno doprinesu inicijativama za izgradnju mira i bezbednosti. Rasprostranjenost rodno zasnovanog nasilja i njegov nesrazmerno veći uticaj na bezbednost i dobrobit žena opsežno je dokumentovan u istraživanju koje je sproveo OEBSi. Istraživanje je pokazalo da je više od polovine žena na Zapadnom Balkanu doživelo neki oblik nasilja od svoje 15. godine života, dok je skoro trećina to doživela u 12 meseci koji su prethodili istraživanju. Zloupotreba vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici nesrazmerno više pogađa žene. Na osnovu podataka sa SEESAC-ove Platforme za praćenje oružanog nasilja, u periodu od 2019. do 2021. godine, od svih žena ubijenih vatrenim oružjem, 66% je ubijeno u kontekstu nasilja u porodici. Pored toga, broj incidenata povezanih sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici, prijavljenih na, skoro se udvostručio od 2018. godine. Opšta preporuka br. 35 CEDAW Komiteta pruža sveobuhvatne smernice o tome kako delotvorno i sveobuhvatno suzbiti rodno zasnovano nasilje. Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 132519 (2000) ponovo potvrđuje važnu ulogu žena u prevenciji i rešavanju sukoba, mirovnim pregovorima, izgradnji mira, mirovnim operacijama, humanitarnom odgovoru i obnovi nakon sukoba i naglašava značaj njihovog ravnopravnog učešća i pune uključenosti u sve napore za održavanje i promovisanje mira i bezbednosti. Rezolucija SB UN 1325 poziva sve aktere da povećaju učešće žena i integrišu rodnu perspektivu u napore za mir i bezbednost.20 Ona se često opisuje kroz četiri stuba: učešće i zastupljenost, prevencija, zaštita i pomoć i oporavak. Usvajanjem Rezolucije SB UN 1325 (2000), Savet bezbednosti se po prvi put bavio nesrazmernim i jedinstvenim uticajem oružanih sukoba na žene. Nakon Rezolucije 1325, usvojeno je još devet rezolucija za ŽMB: 1820 (2008), 1888 (2009), 1889 (2009), 1960 (2010), 2106 (2013), 2122 (2013), 2242 (2015), 2467 (2019) i 2493 (2019). Ovih deset rezolucija čine osnovu Agende za ŽMB. Ova agenda usmerava napore ka unapređenju rodne ravnopravnosti i obezbeđivanju aktivnog učešća žena u procesima odlučivanja, kreiranja i primene politika. Takođe se bavi ključnim pitanjima osiguranja bezbednosti i zaštite žena od svih oblika rodno zasnovanog nasilja u oružanim sukobima i u periodima posle sukoba. Pored toga, Rezolucija SB UN 2122 (2013)21 poziva na punopravno i suštinsko učešće žena u naporima za suzbijanje i eliminisanje nezakonitog prenosa i zloupotrebe malokalibarskog i lakog oružja, dok Rezolucija SB UN 2242 (2015)22 izričito pominje uticaj oružja, oružanih sukoba i seksualnog nasilja na žene i razvoj, kao i ključnu ulogu učešća žena u kontroli malokalibarskog oružja. Rezolucije SB UN 2117 (2013) i 2220 (2015) podstiču punopravno i suštinsko učešće žena u svim procesima kreiranja politika, planiranja i sprovođenja mera za suzbijanje i eliminisanje nezakonitog prenosa, 19 ] S/RES/1325 od 31. oktobra 2000. 20 ] https://www.un.org/womenwatch/osagi/wps/ 21 ] S/RES/2122 od 18. oktobra 2013. 22 ] S/RES/2242 od 13. oktobra 2015. 22  3. POGLAVLJE destabilizujućeg nagomilavanja i zloupotrebe malokalibarskog i lakog oružja u svim njegovim aspektima, kao i, šire gledano, u inicijativama koje održavaju i promovišu mir i bezbednost. Ugovor o trgovini naoružanjem (ATT, 2013) uređuje međunarodnu trgovinu konvencionalnim naoružanjem uspostavljanjem najviših međunarodnih standarda kako bi se sprečila i eliminisala nezakonita trgovina i preusmeravanje konvencionalnog naoružanja u nelegalne tokove. To je prvi pravno obavezujući ugovor koji prepoznaje vezu između trgovine naoružanjem i rodno zasnovanog nasilja.23 Iako se Ugovor ne bavi direktno pitanjima učešća žena, napori za rešavanje ovog pitanja sve više postaju deo diskusija o sprovođenju ATT. Na primer, na Desetoj konferenciji država potpisnica,24 prepoznata je potreba za promovisanjem punopravnog, ravnopravnog, suštinskog i delotvornog učešća žena i naglašena je važnost njihovog uključivanja u sve procese odlučivanja i sprovođenja u vezi sa ATT. Pored toga, na Konferenciji je pozvan Sekretarijat ATT da prikuplja rodno razvrstane podatke o prisustvu na sastancima Radnih grupa i Pripremnim sastancima ATT, pored podataka prikupljenih na konferencijama država potpisnica, kako bi se podstakla rodna ravnoteža u delegacijama. Takođe se preporučuje podsticanje rodno uravnoteženih panel diskusija na plenarnim zasedanjima, pratećim događajima i drugim forumima. POLITIČKI OBAVEZUJUĆI Program akcije za sprečavanje, borbu protiv i za iskorenjivanje nelegalne trgovine malim i lakim oružjem u svim aspektima (PA, 2001),25 koji je usvojila Generalna skupština kao politički obavezujući instrument, uspostavio je normativni okvir za kontrolu SALW. Iako tekst PA sadrži veoma ograničena razmatranja o rodnoj dimenziji, u poslednje vreme se ulažu sve veći napori da se vlade ohrabre da primenjuju rodno odgovorni pristup u sprovođenju PA.26 Kao što je već pomenuto, u Završnom dokumentu usvojenom na RevCon4 (2024), vlade su pozvane da uključe rodnu perspektivu u kreiranje i sprovođenje rodno odgovornih politika i programa kontrole malokalibarskog i lakog oružja. Pored poziva na punopravno i delotvorno učešće žena u kontroli malokalibarskog oružja, to uključuje i prikupljanje razvrstanih podataka i primenu rodne analize kako bi se obezbedile informacije za kreiranje rodno odgovornih politika i programa zasnovanih na dokazima. Takođe, Završni dokument naglašava potrebu za odgovorom na rodne uloge, norme i očekivanja žena i muškaraca u vezi sa pribavljanjem nezakonitog oružja i suzbijanjem rodno zasnovanog i seksualnog nasilja u konfliktima. Na kraju, vlade se pozivaju da unaprede koordinaciju između organa zaduženih za sprovođenje Programa akcije i relevantnih tela za rodnu ravnopravnost i organizacija civilnog društva, te da podstaknu uključivanje i učešće muškaraca i dečaka u uvođenje rodne perspektive u politike i programe kontrole malokalibarskog i lakog oružja. Agenda za Ciljeve održivog razvoja (COR) do 2030. godine27 takođe olakšava uvođenje rodno odgovornog pristupa u kontrolu SALW, uključujući učešće žena. Konkretno, Cilj 5 se fokusira na rodnu ravnopravnost (posebno podciljevi 5.2 – Okončati sve oblike nasilja nad ženama i devojčicama i 5.5 – Obezbediti da žene u potpunosti i delotvorno učestvuju i imaju jednake mogućnosti za rukovođenje na svim nivoima odlučivanja u političkom, privrednom i javnom životu), dok Cilj 16 (posebno podciljevi 16.1 – Svuda značajno smanjiti sve oblike nasilja i sa njima povezane stope smrtnih slučajeva i 16.4 – Značajno smanjiti nezakonite finansijske tokove i tokove oružja) promoviše mirna i inkluzivna društva za održivi razvoj, omogućava pristup pravdi za sve i izgrađuje efikasne, odgovorne i inkluzivne institucije na svim nivoima. Kao što je pomenuto, osnaživanje žena i obezbeđivanje njihovog ravnopravnog i suštinskog učešća u procesima odlučivanja o razoružanju i kontroli naoružanja može dovesti do inkluzivnijih, delotvornijih i održivijih strateških ishoda.28 23 ] UNODA. 2022. Training Manual On Gender-Mainstreaming Small Arms Control. New York, NY: UNODA. 24 ] Završni izveštaj sa Desete konferencije država potpisnica Ugovora o trgovini naoružanjem. 25 ] A/CONF.192/15 od jula 2001. 26 ] Ibid, str. 19. 27 ] Za više informacija, videti: https://sdgs.un.org/goals/goal16#progress_and_info 28 ] UN Secretary-General’s Agenda for Disarmament – Securing Our Common Future (2018). 23 3. POGLAVLJE Brojne rezolucije Generalne skupštine Ujedinjenih nacija od 2010. godine nadalje bave se ulogom žena u kontroli SALW. Rezolucija Generalne skupštine Ujedinjenih nacija usvojena 2023. godine o nezakonitoj trgovini SALW u svim njenim aspektima29 prepoznaje potrebu za jačanjem učešća žena u procesima odlučivanja i sprovođenja, uključujući uvođenje rodne perspektive, u vezi sa Programom akcije i Međunarodnim instrumentom za praćenje oružja. Rezolucija GS UN 65/69 (2010)30 i naknadne rezolucije za Žene, razoružanje, neširenje i kontrolu naoružanja naglašavaju važnost povećanja učešća žena u naporima za razoružanje i promovisanje jednakih mogućnosti u procesima odlučivanja. Savet za ljudska prava Ujedinjenih nacija (Savet) fokusira se na uticaj oružja na uživanje ljudskih prava i promoviše napore za njihovu delotvorniju zaštitu kroz različite međunarodne instrumente. Na primer, u Rezoluciji Saveta za ljudska prava UN o uticaju prenosa naoružanja na ljudska prava31 izražena je zabrinutost zbog toga što preusmeravanje naoružanja u nelegalne tokove i neregulisani ili nezakoniti transferi naoružanja i dalje ugrožavaju ljudska prava pojedinaca, posebno žena, dece, mladih, starijih osoba, osoba sa invaliditetom i osoba u osetljivom položaju i konfliktnim situacijama. Stoga je Savet32 naglasio da države članice moraju zaštititi žene i decu koji su posebno pogođeni štetnim uticajem i zakonitog i nezakonitog posedovanja vatrenog oružja.33 Paralelno sa tim, Savet je usvojio niz rezolucija sa ciljem ubrzavanja napora za ukidanje svih oblika nasilja nad ženama.34 Pored toga, Agenda generalnog sekretara UN za razoružanje – Osiguravanje naše zajedničke budućnosti (2018)35 ponavlja da je ravnopravno, punopravno i delotvorno učešće žena u svim procesima odlučivanja u vezi sa razoružanjem ključno za promovisanje i postizanje održivog mira i bezbednosti. Dalje, naglašava se potreba za uspostavljanjem više mogućnosti za obrazovanje i obuku, kako bi se mladi ljudi osnažili da budu snaga za promene i razoružanje. Naša zajednička agenda (2021),36 izveštaj generalnog sekretara UN, sadrži preporuku da se žene i devojčice stave u središte bezbednosne politike. Takođe, Nova agenda za mir generalnog sekretara UN (2023)37 poziva na transformaciju rodne dinamike moći u oblasti mira i bezbednosti (aktivnost 5), što bi se moglo ostvariti uvođenjem mera za osiguranje punopravnog i ravnopravnog učešća žena u odlučivanju o pitanjima mira i bezbednosti, uključujući rodni paritet u vladi i lokalnim institucijama, uz podršku putem kvota i mehanizama za osiguranje odgovornosti. Pored toga, Nova agenda za mir poziva države potpisnice da se obavežu na ukidanje rodno zasnovanog nasilja, donošenje zakona i izdvajanje 15% zvanične razvojne pomoći za rodnu ravnopravnost, pri čemu bi najmanje 1% išao direktno za podršku ženskim organizacijama.38 Na kraju, Pakt za budućnost UN,39 usvojen u septembru 2024. godine, u okviru aktivnosti 8 o rodnoj ravnopravnosti i osnaživanju svih žena i devojčica, naglašava potrebu za hitnim uklanjanjem svih pravnih, društvenih i ekonomskih prepreka kako bi se postigla rodna ravnopravnost i obezbedilo punopravno i delotvorno učešće žena i ravnopravne mogućnosti za liderske uloge na svim nivoima odlučivanja u političkom, ekonomskom i javnom životu. 29 ] A/RES/78/46 od 6 decembra 2023. 30 ] A/RES/65/69 od 8. decembra 2010. 31 ] A/HRC/RES/47/17 od 13. jula 2021 32 ] Izveštaj A/HRC/32/21 od 15. aprila 2016. 33 ] Savet je takođe usvojio A/HRC/RES/26/16 od 16. jula 2014; A/HRC/RES/29/10 od 2. jula 2015; A/HRC/RES/38/10 od 5. jula 2018; A/HRC/RES/45/13 od 6. oktobra 2020. 34 ] A/HRC/RES/11/2 od 17. juna 2009; A/HRC/RES/14/12 od 18. juna 2010; A/HRC/RES/17/11 od 17. juna 2011; A/HRC/RES/20/12 od 5. jula 2012; A/HRC/RES/23/25 od 14. juna 2013; A/HRC/RES/26/15 od 26. juna 2014; A/HRC/RES/29/14 od 2. jula 2015; A/HRC/RES/47/15 od 13. jula 2021. 35 ] UN Secretary-General’s Agenda for Disarmament – Securing Our Common Future (2018). 36 ] A/75/982 od 5. avgusta 2021. 37 ] Our Common Agenda, Policy Brief 9, A New Agenda for Peace 2023. 38 ] Ibid, str. 20. 39 ] United Nations. 2024. Summit of the Future Outcome Documents, Pact for the Future, Global Digital Compact and Declaration on Future Generations. New York, NY: United Nations. 24  3. POGLAVLJE Okvir 2: Kontrola malokalibarskog oružja i rodna ravnopravnost – Pregled međunarodnih normativnih okvira40 Pravno obavezujući Politički obavezujući Ugovor o trgovini Agenda za održivi razvoj do 2030. godine naoružanjem (ATT) (Ciljevi održivog razvoja) Protokol UN protiv Program akcije za sprečavanje, borbu protiv i za nezakonite proizvodnje i iskorenjivanje nelegalne trgovine malokalibarskim trgovine vatrenim oružjem i lakim oružjem u svim aspektima (PA) i njegovim delovima, sklopovima i municijom Konvencija o ukidanju svih oblika diskriminacije (Protokol o vatrenom oružju) žena (CEDAW Konvencija) Rezolucije Saveta Pekinška deklaracija i Platforma za akciju bezbednosti Ujedinjenih nacija Rezolucije Generalne skupštine Ujedinjenih nacija Malokalibarsko i lako oružje Nedozvoljena trgovina malokalibarskim i lakim 2117 (2013); 2220 (2015); oružjem u svim aspektima 2370 (2017). 56/24 (2001); 57/72 (2002); 58/241 (2003); 59/86 (2004); 60/81 (2005); 61/66 (2006); 62/47 (2007); Žene; Mir i bezbednost 63/72 (2008); 64/50 (2009); 65/64 (2010); 66/47 1325 (2000); 1820 (2008); (2011); 67/58 (2012); 68/48 (2013); 69/51 (2014); 1888 (2009); 1889 (2009); 70/49 (2015); 71/48 (2016); 72/57 (2017); 73/69 1960 (2010); 2106 (2013); (2018); 74/60 (2019); 75/241 (2020); 75/56 (2020); 2122 (2013); 2242 (2015); 76/32 (2021); 76/232 (2021); 77/71 (2022); 77/80 2467 (2019); 2493 (2019); (2022); 78/46 (2023); 78/54 (2023). 2538 (2020). Žene; razoružanje; neširenje i kontrola naoružanja Mladi; Mir i bezbednost 65/69 (2010); 67/48 (2012); 68/33 (2013); 69/61 2250 (2015); 2419 (2018); (2014); 71/56 (2016); 73/46 (2018); 75/48 (2020); 2535 (2020). 77/55 (2022). Mladi; razoružanje i neširenje naoružanja 74/64 (2019); 76/45 (2021); 78/31 (2023). Rezolucije Saveta za ljudska prava Uticaj transfera naoružanja na ljudska prava 24/35 (2013); 32/12 (2016); 41/20 (2019); 47/17 (2021); 53/15 (2023); 40 ] Izvor za ovaj pregled je publikacija UNODA Training Manual On Gender-Mainstreaming Small Arms Control i prilagođen je da uključi relevantne dokumente usvojene nakon 2022. godine. 25 3. POGLAVLJE Ljudska prava i uređivanje civilnog nabavljanja; držanje i upotreba vatrenog oružja 26/16 (2014); 29/10 (2015); 38/10 (2018); 45/13 (2020); 50/12 (2022); 56/9 (2024). Ubrzavanje napora za ukidanje svih oblika nasilja nad ženama (niz sa tematskim promenama) 11/2 (2009); 14/12 (2010); 17/11 (2011); 20/12 (2012); 23/25 (2013); 26/15 (2014); 29/14 (2015); 41/17 (2019); 47/15 (2021); 53/27 (2023). Agenda za izgradnju i održavanje mira Rezolucije Saveta bezbednosti Rezolucije Generalne skupštine Ujedinjenih nacija Ujedinjenih nacija 2282 (2016) 70/262 (2016) and 79/1 (2024). and 2413 (2018). 3.2 Regionalni zakonodavni i strateški okviri 3.2.1 Savet Evrope Savet Evrope je uspostavio robustan korpus pravnih instrumenata i strateških smernica usmerenih ka unapređenju i osnaživanju žena i delotvornom ostvarivanju rodne ravnopravnosti u članicama i šire.41 Glavni instrumenti Saveta Evrope uključuju sledeće: Evropska konvencija o ljudskim pravima42 predstavlja osnovni evropski ugovor o ljudskim pravima. U članu 1 navodi se da se prava i slobode određene Konvencijom jemče svakome u nadležnosti strana ugovornica. Član 14 jemči princip zabrane diskriminacije koji je dodatno osnažen Protokolom 12 uz Konvenciju, kako ga tumači Evropski sud za ljudska prava. Evropska socijalna povelja43 utvrđuje uživanje ekonomskih i društvenih prava bez diskriminacije. Konvencija Saveta Evrope o sprečavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici (Istanbulska konvencija)44 postavlja, po prvi put u Evropi, pravno obavezujuće standarde za sprečavanje nasilja nad ženama i nasilja u porodici, zaštitu žrtava, krivično gonjenje učinilaca i sprovođenje koordinisanih politika. Karakteriše nasilje nad ženama kao kršenje ljudskih prava i oblik diskriminacije. 41 ] Ovaj odeljak se zasniva na dokumentu: Council of Europe. 2024. Gender Equality Strategy 2024-2029. Strasbourg, France: Council of Europe. 42 ] European Court of Human Rights, Council of Europe.1953. The European Convention on Human Rights. Strasbourg, France: European Court of Human Rights, Council of Europe. 43 ] Council of Europe. 1961. European Social Charter. European Treaty Series - No. 35. Turin: Council of Europe. 44 ] Council of Europe. 2011. Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence. Council of Europe Treaty Series - No. 210. Istanbul: Council of Europe. 26  3. POGLAVLJE Pored toga, Konvencija Saveta Evrope o borbi protiv trgovine ljudima45 ima za cilj sprečavanje i suzbijanje trgovine ženama, muškarcima i decom u svrhe seksualne, radne ili drugih vrsta eksploatacije. Preporuke i smernice Komiteta ministara, zajedno sa rezolucijama Parlamentarne skupštine koje se odnose na rodnu ravnopravnost, obuhvataju širok spektar pitanja. Ona uključuju suzbijanje rodno zasnovane diskriminacije, sprečavanje i eliminisanje seksizma, zaštitu žena od nasilja, postizanje uravnoteženog učešća žena i muškaraca u političkom i javnom odlučivanju, integrisanje rodne perspektive u različite sektore, kao i uspostavljanje i sprovođenje standarda i mehanizama rodne ravnopravnosti. Takođe se fokusiraju na zaštitu i unapređenje prava žena i devojčica migrantkinja, izbeglica i tražilaca azila, uključivanje muškaraca i dečaka u inicijative za rodnu ravnopravnost, odgovor na digitalno nasilje i ispitivanje uticaja novih tehnologija i veštačke inteligencije na rodnu ravnopravnost. Pored toga, ovi instrumenti se bave i suzbijanjem diskriminacije zasnovane na seksualnoj orijentaciji ili rodnom identitetu. Potpisnicama se pružaju standardi, merila i smernice za izradu zakonodavstva i sprovođenje politika u skladu sa međunarodno dogovorenim standardima o rodnoj ravnopravnosti. 3.2.2 Evropska Unija Ravnopravnost žena i muškaraca prepoznata je u EU kao osnovno načelo, ključna vrednost EU i neophodan uslov za ostvarivanje ciljeva EU u pogledu rasta, zapošljavanja i društvene kohezije. Rodna ravnopravnost je stoga integrisana u krovne zakonodavne i strateške dokumente EU: Ugovor o Evropskoj uniji,46 članovi 2 i 3, Povelja Evropske unije o osnovnim pravima,47 članovi 21 i 23, Ugovor o funkcionisanju Evropske unije,48 član 8, Lisabonski ugovor49 koji uključuje posvećenost rodnoj ravnopravnosti kroz Deklaraciju 19,50 priloženu uz Završni akt Međuvladine konferencije na kojoj je donesen Ugovor. Pored toga, EU je usvojila šest direktiva51 koje se odnose na rodnu ravnopravnost i zabranu diskriminacije: 1. Direktiva 79/7/EEZ o progresivnoj primeni načela jednakog postupanja prema muškarcima i ženama u pitanjima socijalne sigurnosti, 2. Direktiva 92/85/EEZ o uvođenju mera za podsticanje poboljšanja bezbednosti i zdravlja na radu trudnih radnica i radnica koje su nedavno rodile ili doje, 3. Direktiva 2006/54/EZ o jednakim mogućnostima i jednakom postupanju prema muškarcima i ženama u pitanjima zapošljavanja i rada (tzv. Prerađena direktiva), 4. Direktiva 2010/41/EU o primeni načela jednakog postupanja prema muškarcima i ženama koji se bave određenom aktivnošću u svojstvu samozaposlenih lica, 5. Direktiva 2019/1158/EU o usklađivanju profesionalnog i privatnog života roditelja i staratelja, 6. Direktiva 2004/113/EZ o jednakom postupanju prema muškarcima i ženama u pristupu i nabavci robe, odnosno pružanju usluga. 45 ] Council of Europe. 2005. Convention on Action against Trafficking in Human Beings. Council of Europe Treaty Series - No. 197. Warsaw: Council of Europe. 46 ] European Union. 2012. Treaty on European Union. Official Journal of the European Union. C325/5. Brussels: European Union. 47 ] European Union. 2010. Charter of Fundamental Rights of the European Union. Official Journal of the European Union C83. Vol. 53. Brussels: European Union. 48 ] European Union. 2012. The Treaty on the Functioning of the of the European Union. Official Journal of the European Union. C 326/47. Brussels: European Union. 49 ] Council of Europe. 2007. Treaty of Lisbon amending the Treaty on European Union and the Treaty establishing the European Community. Official Journal of the European Union. C 306/1. Brussels: European Union. 50 ] Deklaracije priložene uz Završni akt Međuvladine konferencije na kojoj je donesen Lisabonski ugovor, potpisan 13. decembra 2007. godine. 51 ] Spisak svih šest direktiva koje se odnose na rodnu ravnopravnost i zabranu diskriminacije dostupan je ovde. 27 3. POGLAVLJE Pored toga, Strategija za rodnu ravnopravnost EU za period od 2020. do 2025. godine52 navodi strateške ciljeve i aktivnosti sa ciljem da se do 2025. godine ostvari značajan napredak ka rodno ravnopravnoj Evropi. Cilj je Unija u kojoj žene i muškarci, devojčice i dečaci, u svoj svojoj raznolikosti, imaju slobodu da slede svoj izabrani životni put, imaju jednake šanse da napreduju i mogu ravnopravno da učestvuju i predvode naše evropsko društvo. Ključni ciljevi uključuju okončanje rodno zasnovanog nasilja, suprotstavljanje rodnim stereotipima, smanjenje rodnog jaza na tržištu rada, postizanje ravnopravnog učešća u različitim sektorima privrede, odgovor na pitanje rodnog jaza u platama i penzijama, premošćavanje rodnog jaza u oblasti staranja o drugima i postizanje rodne ravnoteže u donošenju odluka i politici. Strategija teži dvostrukom pristupu integrisanja rodne perspektive u kombinaciji sa ciljanim akcijama, a intersekcionalnost predstavlja horizontalno načelo njene primene. Iako se Strategija fokusira na aktivnosti unutar EU, ona je usklađena sa spoljnom politikom EU u oblasti rodne ravnopravnosti i osnaživanja žena. Strategija se rukovodi sledećim načelima: jedinstvo – zauzimanje zajedničkog i koordinisanog pristupa u spoljnoj politici, između država članica i EU, te između unutrašnje i spoljne politike; podsticanje saradnje i partnerstva na svim nivoima; preuzimanje odgovornosti u odnosu na prioritetne regije, posebno one koje bi mogle predstavljati pretnju po sigurnost EU i imati najveće koristi od delovanja EU; promovisanje globalne saradnje utemeljene na pravilima čije je ključno načelo multilateralizam te u čijem je središtu UN, uz poštovanje međunarodnog prava, uključujući ljudska prava i međunarodno humanitarno pravo, a sa ciljem stvaranja mirnog i održivog sveta; i uključivanje rodnog pitanja i pitanja različitosti u projekte i mere koji se odnose na kontrolu SALW. Strategija EU protiv nelegalnog vatrenog oružja, malokalibarskog i lakog oružja i pripadajuće municije53 ima za cilj da usmeri integrisano, zajedničko i koordinisano evropsko delovanje kako bi se sprečilo da teroristi, kriminalci i drugi neovlašćeni akteri nezakonito nabave SALW i pripadajuću municiju, kao i kako bi se promovisalo preuzimanje odgovornosti u pogledu zakonite trgovine oružjem. Ova nova Strategija EU usmerava aktivnosti institucija i država članica EU. Strategija se rukovodi sledećim načelima: jedinstvo – zauzimanje zajedničkog i koordinisanog pristupa u spoljnoj politici, između država članica i EU, te između unutrašnje i spoljne politike; podsticanje saradnje i partnerstva na svim nivoima; preuzimanje odgovornosti u odnosu na prioritetne regije, posebno one koje bi mogle predstavljati pretnju po sigurnost EU i imati najveće koristi od delovanja EU; promovisanje globalne saradnje utemeljene na pravilima čije je ključno načelo multilateralizam te u čijem je središtu UN, uz poštovanje međunarodnog prava, uključujući ljudska prava i međunarodno humanitarno pravo, a sa ciljem stvaranja mirnog i održivog sveta; i uključivanje rodnog pitanja i pitanja različitosti u projekte i mere koji se odnose na kontrolu SALW. U tom smislu, EU će sistematski integrisati rodne aspekte u izradu novih projekata koji se odnose na borbu protiv nasilja počinjenog vatrenim oružjem i uopšte na kontrolu SALW, uključujući razmenu dobrih praksi. Akcioni plan EU o nedozvoljenoj trgovini vatrenim oružjem za period od 2020. do 2025. godine54 ima četiri opšta prioriteta: zaštita zakonitog tržišta i ograničavanje preusmeravanja u nelegalne tokove, dobijanje bolje obaveštajne slike, povećanje pritiska na kriminalna tržišta i jačanje međunarodne saradnje. 52 ] European Commission. 2020. EU Gender Equality Strategy 2020-2025. Brussels: European Commission. 53 ] Council of Europe. 2020. EU Strategy against Illicit Firearms, Small Arms and Light Weapons and their Ammunition. Brussels: Council of Europe. 54 ] European Commission. 2020. EU action plan on firearms trafficking 2020-2025. Brussels: European Commission. 28  3. POGLAVLJE 3.2.3 Mapa puta za kontrolu SALW na Zapadnom Balkanu Mapa puta za održivo rešenje za suzbijanje nedozvoljenog posedovanja, zloupotrebe i trgovine malokalibarskim i lakim oružjem i pripadajućom municijom na Zapadnom Balkanu do 2024. godine usvojena je 2018. godine.55 Od tada, Mapa puta služi kao vodeći i sporazumni dokument koji su sačinili organi vlasti u regionu i koji je u njihovoj nadležnosti radi postizanja održivog rešenja za suzbijanje nedozvoljenog posedovanja, zloupotrebe i trgovine SALW/vatrenim oružjem i pripadajućom municijom na ZB, i jasno integriše rodnu perspektivu.56 Tokom 2023. i 2024. godine, kroz opsežne regionalne procese, Mapa puta je revidirana za II fazu sprovođenja za period od 2025. do 2030. godine. Mapa puta ima za cilj da ZB postane bezbedniji region i izvoznik bezbednosti u kome su uspostavljeni sveobuhvatni i održivi mehanizmi potpuno usklađeni sa standardima EU i drugim međunarodnim standardima sa ciljem sprečavanja, otkrivanja, istraživanja, krivičnog gonjenja i donošenja sudskih presuda u slučajevima nedozvoljenog posedovanja, zloupotrebe i trgovine oružjem, municijom i eksplozivima. Mapa puta pridaje poseban značaj unapređenju rodne ravnopravnosti, nadovezuje se na rodnu analizu kontrole SALW/vatrenog oružja u regionu i dodatno podvlači njene ključne preporuke. Integrisanje rodne perspektive i njeno sprovođenje kroz akcione planove prati se i evaluira kao ključni element za postizanje boljih, održivijih i efikasnijih rezultata. Revidirana Mapa puta ima pet ciljeva: Cilj 1. Do 2030. godine, osigurati da zakonodavstvo u oblasti kontrole oružja bude uspostavljeno, usklađeno sa regulatornim okvirom EU i drugim relevantnim međunarodnim obavezama i standardizovano širom regiona, Cilj 2. Do 2030. godine, osigurati da politike i prakse kontrole oružja na Zapadnom Balkanu budu uspostavljene i utemeljene na činjenicama i kriminalističko-obaveštajnim podacima, Cilj 3. Do 2030. godine, znatno smanjiti zloupotrebu, nedozvoljenu proizvodnju, nedozvoljeno posedovanje i nezakonite tokove oružja, municije i eksploziva, Cilj 4. Do 2030. godine, znatno smanjiti snabdevanje, potražnju, nedozvoljeno posedovanje i zloupotrebu oružja, municije i eksploziva putem preventivnih mera, Cilj 5. Do 2030. godine, znatno smanjiti rizik od širenja i preusmeravanja u protivpravne tokove pomoću unapređenja bezbednosti i sigurnosti zaliha i odlaganja oružja, municije i eksploziva. U okviru Cilja 2 o politikama kontrole oružja utemeljenim na činjenicama i kriminalističko-obaveštajnim podacima, postoji konkretan podcilj u vezi sa pitanjem roda – Potpuno integrisati rodnu i starosnu dimenziju u politike kontrole oružja i dati prioritet suštinskom učešću žena u kreiranju politika. Takav podcilj je bio definisan i u prvoj Mapi puta za period do 2024. godine. U kontekstu ove analize, posebno je značajan Cilj 1, koji poziva na usklađivanje sa regulatornim okvirom EU i drugim relevantnim međunarodnim obavezama. Napredak u sprovođenju Mape puta meri se putem izveštaja o ključnim pokazateljima učinka i narativnih izveštaja o napretku u sprovođenju Mape puta, koji pružaju pregled aktivnosti preduzetih od strane svake od jurisdikcija tokom izveštajnog perioda.57 55 ] Mapa puta je izrađena nakon Sastanka na visokom nivou o kontroli SALW u Jugoistočnoj Evropi održanom 1. februara 2018. godine u Podgorici u Crnoj Gori. Ovaj dokument zvanično je usvojen na Samitu EU za Zapadni Balkan koji je održan u Londonu 10. jula 2018. godine. 56 ] Za više informacija, videti: https://www.seesac.org/f/docs/publications-salw-control-roadmap/Regional-Roadmap-for-a-sustainable-solution-to-the.pdf 57 ] Za više informacija, videti: https://www.seesac.org/10th-regional-progress-report_1/ 29 3. POGLAVLJE 3.3 Zakonodavni i strateški okviri na nivou jurisdikcija SEESAC je, u bliskoj saradnji sa SALW komisijama na ZB, 2021. godine sproveo sveobuhvatnu rodnu analizu postojećeg zakonodavstva i politika relevantnih za kontrolu naoružanja. Analiza je imala za cilj da proceni rodnu odgovornost zakonodavnih i strateških okvira koji se odnose na kontrolu malokalibarskog oružja, identifikuje postignuća i preostale nedostatke i pruži preporuke vlastima za jačanje zakonodavnih i strateških odgovora na rodno specifične faktore koji podstiču potražnju za vatrenim oružjem i njegovu zloupotrebu. Rodna odgovornost zakonodavstva procenjena je na osnovu nekoliko ključnih rodnih aspekata vezanih za malokalibarsko oružje: veze između vatrenog oružja i nasilja u porodici i nasilja nad ženama; rodni aspekti potražnje, upotrebe i zloupotrebe vatrenog oružja, uključujući veze između specifičnih oblika maskuliniteta i vatrenog oružja; preduslovi za integrisanje rodne perspektive u politike i zakonodavstvo o kontroli malokalibarskog oružja; učešće i zastupljenost žena u kontroli oružja; prakse vođenja evidencije; i rodni aspekti trgovine naoružanjem. Pravni okviri u jurisdikcijama ZB su usklađeni sa svim glavnim međunarodnim ugovorima o ljudskim pravima, uključujući CEDAW58 i Konvenciju Saveta Evrope o sprečavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici (Istanbulsku konvenciju).59 U svim jurisdikcijama Zapadnog Balkana u poslednje dve decenije usvojen je robustan zakonodavni okvir u oblasti rodne ravnopravnosti i zabrane diskriminacije. Ovi propisi, naročito zakoni o rodnoj ravnopravnosti i zakoni o zabrani diskriminacije, kao i strategije za unapređenje rodne ravnopravnosti ili sprečavanje diskriminacije i prateći akcioni planovi, predstavljaju čvrstu osnovu za integrisanje rodne perspektive u kontrolu malokalibarskog oružja i obezbeđenje punopravnog i delotvornog učešća žena. Pored toga, u regionu su usvojeni akcioni planovi za sprovođenje Rezolucije SB UN 1325, kojima je predviđen sveobuhvatan skup mera za podsticanje učešća žena u sektoru bezbednosti. Paralelno sa tim procesima, u analizi je dokumentovan značajan napredak koji su relevantne institucije na Zapadnom Balkanu ostvarile u pogledu integrisanja rodne perspektive u politike kontrole malokalibarskog oružja. To je naročito vidljivo u vezi sa nedavno usvojenim strategijama kontrole SALW i akcionim planovima za sprovođenje Mape puta, u kojima su predviđene brojne mere za: odgovor na veze između vatrenog oružja i nasilja u porodici; odgovor na rodne aspekte potražnje za vatrenim oružjem, njegove upotrebe i zloupotrebe – uključujući veze između normi u vezi sa maskulinitetom i vatrenog oružja; povećanje učešća i zastupljenosti žena u kontroli naoružanja; i dalje jačanje institucionalnih kapaciteta za integrisanje rodne perspektive i unapređenje rodno osetljivog prikupljanja podataka i vođenja evidencija. Cela analiza je dostupna u SEESAC-ovoj bazi informacija, dok je kratak pregled dat u Aneksu 1 ovog izveštaja. 58 ] Rezolucija GS UN A/RES/34/180 od 18. decembra 1979. 59 ] Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence (CETS No. 210). 30  3. POGLAVLJE Okvir 3: Argumenti za uticaj rodne ravnopravnosti na bolje poslovanje Pored pravnih i političkih obaveza, brojna istraživanja60 ukazala su da unapređenje rodne ravnopravnosti donosi brojne koristi za institucije i organizacije, poboljšava njihov rad i doprinosi ukupnoj efikasnosti. Na primer, timovi koji uključuju i žene i muškarce donose sa sobom različita gledišta i iskustva, što, s druge strane, može unaprediti proces donošenja odluka kroz poboljšanje rešavanja problema i povećanu kreativnost, čime se lakše dolazi do holističkih i inovativnih rešenja. Rodno raznovrsni liderski timovi su često efikasniji i obično pokazuju bolje upravljanje. Rodno inkluzivne prakse privlače širi spektar talenata, čime se osigurava da organizacije imaju pristup najboljim kandidatima, podjednako muškarcma i ženama. Pored toga, obezbeđivanjem jednakih mogućnosti za sve zaposlene povećava se produktivnost i najsvrsishodnije se koriste talenti zaposlenih. To je posebno relevantno u kontekstu sve manje dostupnosti radne snage sa čime se suočavaju društva na Zapadnom Balkanu. Poštovanje i promocija rodne ravnopravnosti podstiče inkluzivniju radnu kulturu u kojoj se svi zaposleni poštuju, čime se povećava zadovoljstvo i angažovanost zaposlenih a samim tim i zadržava kadar. Takav pristup unapređuje ugled organizacije. Rodna ravnopravnost podstiče zdravije organizaciono okruženje, smanjujući slučajeve diskriminacije i rizike od pravnih posledica, i stvarajući atmosferu podrške za sve zaposlene. 60 ] Za više informacija, videti: Sundiatu Dixon-Fyle et al. 2020. Diversity Wins: How Inclusion Matters. NY: McKinsey and Company; Steiner, Achim, and Phumzile Mlambo- Ngcuka. Making the Business Case for Gender Equality. Web log. UNDP (blog). UNDP; The Business Case for Gender Equality (2018); Tetra Tech ES, Inc. Engendering Industries: Developing a Business Case for Gender Equality. Washington, D.C.: U.S. Agency For International Development; The Business Case for Gender Equality, Engendering Industries; Niethammer, Carmen. 2022. Think Outside the Gender Box. Web log, European Investment Bank (blog); Kriplani, Sanaya. 2023. The Business Case for Gender Diversity: Why Gender Balance Is Key to a Successful Business Strategy. LinkedIn; Asuako, Jennifer. 2020. Women’s Participation in Decision Making: Why It Matters. NY: UNDP. 31 4. POGLAVLJE UČEŠĆE ŽENA U KONTROLI SALW NA ZAPADNOM BALKANU – NALAZI ISTRAŽIVANJA 32  4. POGLAVLJE Ovo poglavlje sadrži analizu podataka o zastupljenosti i učešću žena u različitim funkcionalnim oblastima kontrole SALW, prikupljenih od relevantnih institucija. Društvene i institucionalne norme i stavovi prema učešću žena u kontroli SALW analizirani su na osnovu podataka iz dubinskih intervjua sa zaposlenima koji rade na kontroli SALW, nakon čega je predstavljena analiza zasnovana na informacijama o institucionalnim mehanizmima za rodnu ravnopravnost i udruženjima žena u ministarstvima unutrašnjih poslova i policiji. Na kraju poglavlja analizirana su pitanja rodno zasnovane diskriminacije i uznemiravanja, uključujući seksualno uznemiravanje, kao i aktuelne prakse zapošljavanja, karijernog razvoja i zadržavanja žena u ovoj oblasti. 4.1 Zastupljenost žena U okviru ove analize prikupljeni su podaci o zastupljenosti žena i muškaraca u različitim funkcionalnim oblastima kontrole SALW: SALW komisijama, Kriminalističkoj policiji, Graničnoj policiji, Fokalnoj tački za vatreno oružje, Odeljenjima za odobravanje zahteva za odobravanje zahteva za nabavljanje vatrenog oružja za civile, Odeljenjima za fizičku sigurnost i upravljanje zalihama oružja. Pored toga, u analizu su uključeni i SEESAC-ovi podaci o učešću žena i muškaraca u različitim regionalnim forumima i obukama. Iako ograničenja u podacima koje su dostavile institucije otežavaju potpuno razumevanje zastupljenosti žena, dostupni podaci dokumentuju rodne obrasce učešća žena i muškaraca u kontroli SALW. Dok muškarci dominiraju u svim funkcionalnim oblastima kontrole SALW, učešće žena je značajno u oblastima povezanim sa javnim politikama. Zabeležen je značajan napredak poslednjih godina, što odražava njihov važan doprinos unapređenju kontrole SALW, posebno u zakonodavnim reformama i kreiranju politika. Sa druge strane, na tehničkom nivou, učešće žena je i dalje nisko, a muškarci nastavljaju da preovlađuju sektorom. JAVNE POLITIKE I ZAKONODAVSTVO SALW komisije61 U 2022. godini, najveći procenat žena u SALW komisijama zabeležen je u Albaniji (42%), zatim u BiH (41,1%), Severnoj Makedoniji (36,7%) i Crnoj Gori (40%), Srbiji (25%) i na Kosovu (11,5%). To predstavlja značajan porast u poređenju sa 2016. godinom, kada su žene činile od 14 do 29 procenata članova SALW komisija, pri čemu su predsedavajući u svih pet komisija u JIE bili muškarci. Od osnivanja SALW komisija u regionu, samo jednom je žena bila predsedavajuća jedne od SALW komisija (u Albaniji). Takođe, podaci sa regionalnih sastanaka SALW komisija, koji se održavaju dva puta godišnje od 2014. godine62, dokumentuju opšti porast učešća žena. Uprkos povremenim fluktuacijama, trend ka rodno uravnoteženijoj zastupljenosti evidentan je od prvog sastanka 2014. godine do kraja analiziranog perioda. 61 ] SALW komisija (ili Koordinacioni odbor za SALW) je međuagencijsko telo zaduženo za izradu politika, koordinaciju, sprovođenje i praćenje napora za odgovor na sva pitanja vezana za SALW unutar konkretne jurisdikcije. Za više informacija videti: UNDP. 2008a. How to Guide. The Establishment and Functioning of Small Arms and Light Weapons Commissions. Geneva: Bureau for Crisis Prevention & Recovery. Geneva, Switzerland: Bureau for Crisis Prevention & Recovery, UNDP. 62 ] Regionalne sastanke SALW komisija organizuje SEESAC i podržavaju se kroz Odluke Saveta EU 2013/730/ZSBP, 2016/2356/ZSBP i 2019/2111/ZSBP. 33 4. POGLAVLJE Udeo žena i muškaraca među učesnicima regionalnih sastanaka SALW komisija, 2014-2023. godine (u %) U proseku, žene su činile 27,9% učesnika na ovim sastancima, u poređenju sa 72,1% muškaraca. Najniže učešće žena zabeleženo je na prvom regionalnom sastanku SALW komisija, održanom u februaru 2014. godine (12,5%), dok je najviše zabeleženo 2022. godine i iznosilo je 41,7%. Doprinos žena kontroli SALW naročito se ogleda u aktivnostima povezanim sa zakonodavnim aspektima kontrole SALW, gde je dokumentovana uravnoteženija zastupljenost žena i muškaraca. Na primer, na regionalnim radionicama o usklađivanju zakonodavstva u oblasti kontrole SALW sa relevantnim delovima pravnih tekovina EU,63 učešće žena u periodu od 2019. do 2024. godine iznosilo je 54,9%, u poređenju sa 45,1% muškaraca. Slični obrasci su vidljivi i u vezi sa koordinacijom sprovođenja Mape puta za kontrolu SALW na Zapadnom Balkanu. U proseku, žene su činile 31% učesnika na regionalnim sastancima, a procenat njihovog učešća se kretao od 17,2% u 2019. godini, do 42,3% u 2022. godini. Udeo žena i muškaraca među učesnicima regionalnih koordinacionih sastanaka za sprovođenje Mape puta, 2019–2023. godine (u %) 63 ] Regionalne radionice o usklađivanju zakonodavstva u oblasti kontrole SALW sa relevantnim delovima pravnih tekovina EU organizuje SEESAC i podržavaju se kroz Odluke Saveta EU 2018/1788 i 2019/2111. 34  4. POGLAVLJE Kada je reč o lokalnim koordinacionim sastancima za sprovođenje Mape puta,64 koji se održavaju dva puta godišnje u svakoj jurisdikciji ZB, dokumentovane su značajne razlike u regionu. U Severnoj Makedoniji, Srbiji, Crnoj Gori i Albaniji, učešće žena prelazilo je 30%, u Bosni i Hercegovini taj udeo iznosio je 21,9%, dok je najniži zabeležen na Kosovu, gde je učešće žena iznosilo 15,5%. Udeo žena i muškaraca među učesnicima lokalnih koordinacionih sastanaka, po jurisdikciji, 2019-2023. godine Uprkos značajnim varijacijama zabeleženim tokom ovog perioda, učešće žena na lokalnim koordinacionim sastancima 2023. godine bilo je u svim jurisdikcijama veće nego 2019. godine kada je održan prvi takav sastanak. Prosečan % žena na lokalnim koordinacionim sastancima, po godinama i jurisdikcijama 64 ] Lokalne koordinacione sastanke za sprovođenje Mape puta organizuje SEESAC i podržavaju se kroz Odluke Saveta EU 2018/1788, 2021/2161, 2022/1654 i 2022/2321. 35 4. POGLAVLJE Prosečno učešće žena među učesnicima sastanaka Regionalne radne grupe za podizanje svesti,65 je iznosilo 39,9%, u poređenju sa 60,1% muškaraca. Najveći udeo žena zabeležen je na trećem sastanku, kada su činile 46,7% učesnika. Udeo žena i muškaraca učesnika na sastancima Regionalne radne grupe za podizanje svesti OPERATIVNI NIVO KONTROLE SALW Suprotno trendovima dokumentovanim na nivou kreiranja politika, analiza dostupnih podataka dokumentuje značajnu nedovoljnu zastupljenost žena u operativnoj SALW kontroli, posebno u tehničkim profesijama. Granična policija Zastupljenost žena u graničnoj policiji i dalje je niska širom regiona, kako na rukovodećim pozicijama, tako među operativnim osobljem. U BiH, žene čine 9,6% zaposlenih u graničnoj policiji, dok muškarci čine 90,4%. Žene zauzimaju 7,4% rukovodećih pozicija, dok muškarci zauzimaju 92,6%. U Srbiji, žene čine 8,5% službenika, dok muškarci čine 91,5%. Što se tiče rukovodećih pozicija, žene zauzimaju 6% takvih položaja, a muškarci 94%. U Crnoj Gori, žene čine 9% operativnog osoblja, dok muškarci čine 91%. Nisu bili dostupni podaci o udelu žena i muškaraca na rukovodećim pozicijama. U Severnoj Makedoniji, žene zauzimaju 14% rukovodećih pozicija u graničnoj policiji, dok muškarci zauzimaju 86%. Među policijskim službenicima, žene čine 17%, a muškarci 83%. 65 ] Regionalna radna grupa za podizanje svesti ima za cilj da doprinese diverzifikaciji načina na koje se koristi podizanje svesti i da ojača institucionalne kapacitete za sprovođenje delotvornih aktivnosti za podizanje svesti u svakoj od šest jurisdikcija učesnica. Takođe teži ka ostvarivanju standardizacije praksi podizanja svesti u regionu putem umrežavanja, razmene informacija, dobrih praksi i izvučenih pouka, kao i putem koordinacije i saradnje u sprovođenju aktivnosti za podizanje svesti. Sastanak je organizovan u okviru SEESAC-ovog šireg rada na unapređenju odgovora na faktore koji podstiču potražnju i zloupotrebu vatrenog oružja na Zapadnom Balkanu, kao deo projekta Podrška suzbijanju nedozvoljenog posedovanja, zloupotrebe i trgovine malokalibarskim i lakim oružjem (SALW) na Zapadnom Balkanu, koji finansira Evropska unija. 36  4. POGLAVLJE Na Kosovu, žene zauzimaju 22,8% rukovodećih pozicija, ali čine samo 3,3% operativnog osoblja. U Albaniji, podaci su dostavljeni uopšteno za policiju, a ne posebno za službu granične policije. Među 9.681 zaposlenim sa činom u policiji Albanije, 10% čine žene. Žene čine 9% inspektora, 16% podkomesara, 9,8% komesara, 9% načelnika komesara, 11,6% direktora i 2,5% prvih direktora. 124 od 313 zaposlenih žena ima čin inspektora, dok se ostatak nalazi na rukovodećim pozicijama, od podkomesara do direktora. Kriminalistička policija Zastupljenost žena u kriminalističkoj policiji u šest jurisdikcija prati sličan obrazac. Najveći udeo žena među zaposlenima u kriminalističkoj policiji zabeležen je u Crnoj Gori, gde žene čine 29,5%, dok muškarci čine 70,5% zaposlenih. U Severnoj Makedoniji, žene čine 20% službenika u kriminalističkoj policiji i zauzimaju 13% rukovodećih pozicija, u poređenju sa 80%, odnosno 87% kod muškaraca. U Srbiji, žene čine 13,4% operativnog osoblja i 6,8% rukovodećeg kadra. U Albaniji, 124 od 313 zaposlenih žena ima čin inspektora, dok se ostatak nalazi na rukovodećim pozicijama, od podkomesara do direktora. Prema podacima koje su dostavila ministarstva unutrašnjih poslova u BiH, zastupljenost žena prati trendove identifikovane u drugim jurisdikcijama. Udeo žena među policijskim službenicima iznosi 11% u Republici Srpskoj, 8,3% u Kantonu Sarajevo, 27,3% u Bosansko-podrinjskom kantonu, 12,7% u Tuzlanskom kantonu i 15,2% u Kantonu 10. U Brčko Distriktu BiH, žene čine 8,3% svih policijskih službenika. Sličan obrazac je primećen i kada je reč o ženama na rukovodećim pozicijama. U Republici Srpskoj žene zauzimaju 17,3% rukovodećih pozicija, 8,3% u Kantonu 10, 9% u Tuzlanskom kantonu, dok u Bosansko-podrinjskom kantonu nije bilo žena na rukovodećim pozicijama. Za Kosovo, takvi podaci nisu bili dostupni. Fizička sigurnost i upravljanje zalihama (stručna lica zadužena sa čuvanje SALW/dokaza) Podaci iz tri jurisdikcije nisu bili dostupni, dok su preostale tri dostavile podatke o stručnim licima zaduženim za čuvanje SALW/dokaza, odnosno za fizičku sigurnost i upravljanje zalihama. U Albaniji žene čine skoro jednu četvrtinu (24,3%) kako operativnog, tako i rukovodećeg kadra (24,2%) u oblasti fizičke sigurnosti i upravljanja zalihama. U Srbiji žene čine samo 5% operativnog kadra, a na rukovodećim položajima nema žena. U BiH je samo ograničen broj entiteta dostavio podatke, koji su takođe pokazali da su, na primer, u Kantonu 10 i Tuzlanskom kantonu muškarci na svim položajima u oblasti fizičke sigurnosti i upravljanja zalihama, kako operativnim tako i rukovodećim. U Direkciji za koordinaciju policijskih tela BiH postojale su dve takve pozicije, na jednoj je bio muškarac, a na drugoj žena. Fokalna tačka za vatreno oružje U Albaniji, od tri osobe imenovane za članove Fokalne tačke dve su žene (66,7%), dok u Srbiji žene čine 37,5%. Na Kosovu nijedna žena nije imenovana za člana Fokalne tačke. Podaci za Severnu Makedoniju i Crnu Goru nisu dostavljeni, dok Fokalna tačka u Bosni i Hercegovini još uvek nije uspostavljena. Stručna lica koja rade na odobravanju zahteva za nabavljanje vatrenog oružja za civile Udeo žena je značajno veći među stručnim licima koja se bave odobravanjem zahteva za nabavljanje vatrenog oružja za civile, što može odražavati administrativni karakter tih pozicija, na kojima su žene obično više zastupljene. U Srbiji žene čine 68% stručnih lica koja se bave odobravanjem zahteva za nabavljanje vatrenog oružja. U Albaniji učešće žena iznosi 35,7%, dok na Kosovu žene čine 20% ovih lica. 37 4. POGLAVLJE U BiH, zastupljenost žena i muškaraca varira među različitim entitetima. U Republici Srpskoj, udeo žena iznosi 77,3%; u Kantonu 10 je 50%; u Posavskom kantonu 33,3%; u Tuzlanskom kantonu 11,1%, dok u Brčko Distriktu postoji samo jedna takva pozicija i nju obavlja žena. Tela/komisije nadležne za odobravanje zahteva za nabavljanje vatrenog oružja Neke jurisdikcije imaju tela/komisije za odobravanje zahteva za nabavljanje vatrenog oružja. U Albaniji, udeo žena među članovima ovih komisija iznosio je 18%, na Kosovu 16,7%, a u Severnoj Makedoniji 36,4%. U BiH je najveći procenat žena u tim telima zabeležen u Brčko Distriktu (40%) i Tuzlanskom kantonu (7,9%). U Srbiji ne postoje tela nadležna za odobravanje zahteva za nabavljanje vatrenog oružja, dok podaci za Crnu Goru nisu bili dostupni. *** Nedovoljna zastupljenost žena u tehničkim aspektima kontrole SALW takođe je uočena na sastancima Mreže eksperata za vatreno oružje Jugoistočne Evrope (SEEFEN).66 U periodu od 2014. do 2023. godine, ukupna zastupljenost žena iznosila je 9,9%, sa najnižim učešćem na sastanku u maju 2018. godine (2,4%), i najvišim od 15,8% i 15,4% na sastancima u maju 2015. i oktobru 2021. godine. Učesnici na sastancima SEEFEN, 2014-2023. godine 66 ] Sastanke Mreže eksperata za vatreno oružje Jugoistočne Evrope (SEEFEN) organizuje SEESAC i podržavaju se kroz Odluke Saveta EU 2013/730/ZSBP, 2016/2356/ZSBP i 2019/2111/ZSBP. 38  4. POGLAVLJE ŽENE I MUŠKARCI NA ZAPADNOM BALKANU U KONTROLI SALW – UVID U NJIHOVE KARIJERNE PUTANJE Radi dopune kvantitativnih podataka predstavljenih u prethodnom odeljku i boljeg razumevanja identifikovanih trendova, ovaj odeljak pruža kratak pregled nalaza dobijenih iz dubinskih intervjua sa ženama i muškarcima koji su uključeni u različite aspekte kontrole SALW na Zapadnom Balkanu, sa posebnim fokusom na njihova profesionalna iskustva i karijerne putanje. Učesnici/ce dubinskih intervjua dolaze sa različitih profesionalnih putanja, pretežno iz sektora javne bezbednosti, pri čemu je značajna većina zaposlena u ministarstvima unutrašnjih poslova u svojim jurisdikcijama. Imaju raznolika radna iskustva, koja se kreću od nekoliko godina do nekoliko decenija rada u sektorima bezbednosti, sprovođenja zakona i odbrane. Ipak, najveći broj njih ima radno iskustvo u opsegu od 10 do 30 godina. U većini slučajeva, zaposleni su napredovali kroz hijerarhiju sekvencijalno, a brzi prelazak na više pozicije nije česta pojava. Osobe na rukovodećim položajima obično započinju karijeru na najnižim položajima. Dok je značajan broj ispitanika, naročito žena, trenutno angažovan na pravnim i regulatornim poslovima, aktivno doprinoseći izradi politika i koordinaciji strategija u vezi sa kontrolom SALW, uočene su dve dominantne karijerne putanje za žene i muškarce. Jedna putanja se odnosi na pojedince koji su prethodno bili angažovani na terenskim operativnim poslovima, uključujući zadatke poput inspekcija, provere oružja i terenskih istraga. Alternativna putanja odnosi se na osobe pravne struke koje su započele karijeru na administrativnim poslovima i vremenom napredovale do strateških uloga. Te razlike u profesionalnim putanjama takođe pokazuju izražene rodne razlike, pri čemu žene češće preuzimaju administrativne uloge. Obrazovanje ispitanika, i žena i muškaraca, pokazuje raznovrsnost i obuhvata oblasti kao što su pravo, policijske/bezbednosne akademije, ali i mašinstvo, prirodne nauke, poslovna administracija i društvene nauke (pravo, političke nauke, ekonomija, sociologija, psihologija, itd.). Uočeni su rodno specifični obrasci u obrazovanju, pri čemu su žene znatno češće imale akademsko obrazovanje u oblasti društvenih nauka u odnosu na muškarce. Prepreka za povećano uključivanje žena u kontrolu SALW često se vidi u nedovoljnom broju žena sa odgovarajućim specifičnim obrazovanjem i završenom neophodnom obukom, što dodatno otežava unapređenje rodnog odnosa. Neki ispitanici/ce su istakli da se karijerne odluke često donose mnogo pre ulaska na tržište rada, a da društveni faktori i tradicionalne rodne uloge oblikuju te odluke, uključujući i obrazovne, što kasnije može uticati na profesionalne putanje. Njihova početna profesionalna usmerenja često nisu bila nužno vezana za kontrolu SALW, već su ih različiti obrti u karijeri usmerili ka ovoj oblasti. Važno je istaći da je za mnoge ispitanike/ce uključenost u oblast kontrole SALW više bila rezultat okolnosti nego promišljen izbor karijere ili lična ambicija da rade u ovoj konkretnoj oblasti. Neki profesionalci su imali opštu težnju da rade u javnom sektoru ili organima za sprovođenje zakona, a karijerna putanja ih je navela ka specijalizaciji za kontrolu SALW. Ispitanike/ce je uglavnom privukao javni sektor jer se smatra stabilnim. Javni sektor se često doživljava kao sektor koji pruža stabilno zaposlenje sa pratećim pogodnostima i strukturiranim napredovanjem u karijeri. Većina je od početka svoje profesionalne karijere bila zaposlena u javnom sektoru. Neki ispitanici/ce ističu da su u vreme njihovog ulaska na tržište rada prilike u privatnom sektoru koje bi odgovarale njihovim profesionalnim profilima bile ograničene, pa su se odlučili za poslove u javnom sektoru. 39 4. POGLAVLJE Pojedini ispitanici/ce su prešli na trenutne pozicije usled organizacionog restrukturiranja ili ukidanja određenih jedinica u okviru njihovih odeljenja, što je zahtevalo promenu smera karijere. U nekim slučajevima, ispitanici/ce su preuzeli poslove u oblasti kontrole SALW jer su se ta radna mesta otvorila i bili su raspoređeni na njih ili zamoljeni da ih popune, a ne zato što su ih aktivno tražili. Neki ispitanici/ce navode da je, zbog njihovog obrazovanja, koje je obično uključivalo obuku za policijske službenike i inspektore, njihov profesionalni razvoj prirodno vodio ka ovom polju. Mnogi ispitanici, i žene i muškarci, koji su započeli karijeru kao policijski službenici ili inspektori, potvrđuju da su svesno odabrali svoju profesiju. Konkretna iskustva, poput rada sa oružjem, kasnije su ih osposobila za uloge u ovoj oblasti. Pored toga, neki ispitanici/ce naglašavaju važnost toga što su na položajima na kojima imaju ovlašćenja za nošenje oružja. Iako neki ispitanici/ce nisu započeli karijeru sa namerom da rade u oblasti kontrole SALW, prilagodili su se svojim ulogama i pronašli smisao i interesovanje u svom radu, i često vremenom razvili strast prema toj oblasti. Mnogi navode da motivacija da ostanu na ovim poslovima potiče iz želje da doprinesu pozitivnim društvenim promenama. Svoje poslove vide kao važne i uticajne za napredak društva. Pored toga, pojedini ispitanici/ce, naročito oni sa operativnim iskustvom, ističu da im je posao veoma dinamičan i stimulativan, što ih dodatno motiviše za razvoj karijere u ovoj oblasti. Ovi nalazi ukazuju da, iako nisu svi profesionalci u oblasti kontrole SALW, i žene i muškarci, prvobitno planirali karijeru u ovoj oblasti, mnogi su prihvatili svoje uloge i mogućnost da doprinesu ovom važnom aspektu bezbednosti i upravljanja. Ispitanici/ce, u zavisnosti od svojih trenutnih pozicija i dužine radnog staža, izražavali su različite ambicije u pogledu svog budućeg rada. Od želje da nastave sa trenutnim karijernim putanjama do aspiracija ka višim pozicijama koje bi im omogućile da utiču na strateške nivoe i donesu značajne promene. Intervjuisane žene i muškarci istakli su da je za rešavanje problema nedovoljne zastupljenosti žena u kontroli SALW, ali i generalno u sektoru bezbednosti, potrebno da obrazovne institucije (kao što su policijske srednje škole, akademije i slično) preduzmu mere za povećanje upisa učenica i studentkinja. Ovakav pristup može doprineti dugoročnim promenama. Programi obuke namenjeni ženama u oblasti kontrole SALW često se smatraju ključnim merama za povećanje njihovog učešća. Te inicijative treba da odgovore na problem nedovoljne zastupljenosti žena tako što će im pružiti potrebna znanja i veštine. Ciljani programi obuke igraju ključnu ulogu u prevazilaženju rodnog jaza. Ženama nude priliku da steknu specifična stručna znanja potrebna za kontrolu SALW i osnažuju ih da prevaziđu prepreke povezane sa obrazovnim profilima i društvenim percepcijama. Pružanjem prilagođenog obrazovanja, ovakvi programi doprinose rušenju stereotipa i podstiču veće uključivanje žena u karijere u oblasti kontrole SALW. 40  4. POGLAVLJE 4.2 Percepcija učešća i zastupljenosti žena u kontroli SALW i uticaj društvenih i institucionalnih normi i stavova S obzirom na multisektorsku prirodu kontrole SALW, koja obuhvata različite oblasti rada, većina ispitanika/ca je obično pružala uvide sa tačke gledišta svog konkretnog sektora ili odeljenja, što ne odražava celokupnu sliku o uključenosti žena u ovoj oblasti. To naročito važi za ispitanike/ce koji obavljaju administrativne i pravne poslove, a koji su često navodili primere iz svojih profesionalnih okruženja u kojima, u određenim slučajevima, dominiraju žene. Manji udeo žena u tehničkim ulogama donekle je ograničio raznovrsnost iznetih tačaka gledišta. Zbog toga, nasuprot utvrđenim trendovima, većina ispitanika/ca smatra da je učešće žena u kontroli SALW, kao i u okviru njihovih institucija i odeljenja, u načelu zadovoljavajuće. Neki su sugerisali da bi se mogao povećati broj žena uključenih u kontrolu SALW. Ipak, postoji konsenzus da pri zapošljavanju i davanju unapređenja prednost treba dati stručnosti i kompetencijama kandidata. Ispitanici/ce su potvrdili da rodna zastupljenost varira u zavisnosti od oblasti rada i konkretnog odeljenja. U nekim oblastima zastupljeniji su muškarci, a u drugim žene, što posebno odražava podelu između administrativno-pravnih i operativnih poslova. U većini jurisdikcija, žene čine većinu u pravnim odeljenjima i na administrativnim poslovima u ministarstvima unutrašnjih poslova i policijskim upravama. Međutim, učešće žena je značajno manje na operativnom nivou. Ove razlike u rodnoj zastupljenosti često se pripisuju razlikama u interesovanjima, obrazovnim profilima i profesionalnim afinitetima. Sa druge strane, ispitanici/ce su ukazali da predrasude prema uključivanju žena u kontrolu SALW i dalje postoje, napominjući da i muškarci i žene imaju rodne predrasude. To je naročito izraženo u operativnim i tehničkim ulogama. Ponekad je istaknuto da je, uprkos tome što žene zauzimaju položaje na strateškom nivou, njihova zastupljenost na operativnom nivou, koji ima direktan uticaj na krajnje korisnike, i dalje ograničena. Neki ispitanici/ce smatraju da imenovanje žena na strateške pozicije u komisijama i radnim grupama može stvoriti iluziju njihovog učešća, prikrivajući odsustvo suštinskog uključivanja u operativne poslove. Stavovi o mogućnostima karijernog napredovanja žena i muškaraca su delimično ambivalentni. Većina ispitanika/ca navodi da muškarci i žene formalno imaju jednake mogućnosti za napredovanje na rukovodeće položaje u institucijama. Po tom pitanju, pozivaju se na važeće zakonodavstvo koje garantuje jednake mogućnosti za sve. Međutim, prema mišljenju ispitanika/ca, karijerno napredovanje u institucijama više zavisi od preferencija donosilaca odluka, ličnih veza i političke pripadnosti nego od roda. Sa druge strane, u svim jurisdikcijama se prepoznaje da su žene nedovoljno zastupljene na visokim rukovodećim i strateškim pozicijama. S obzirom na to da su žene tek u poslednjih 5 do 10 godina počele da ulaze u određene oblasti sektora bezbednosti, i imajući u vidu izraženu hijerarhiju u javnoj upravi u kojoj je napredovanje dugoročan proces, to se u nekim slučajevima navodi kao razlog njihove nedovoljne zastupljenosti na najvišim pozicijama. Takođe je navedeno da niska zastupljenost žena u policijskim strukturama predstavlja izazov za njihovo napredovanje do rukovodećih položaja. Neki ispitanici/ce tvrde da žene možda ređe konkurišu za više pozicije zbog porodičnih obaveza, dok se to ne prepoznaje kao prepreka za muškarce. Pored toga, još jedan pomenuti razlog je to da žene, češće nego muškarci, ponekad sumnjaju u svoju sposobnost da odgovore na zahteve takvih pozicija sa jednakom lakoćom kao i muškarci, zbog čega im je teže da prihvate te uloge osim ako nisu u potpunosti sigurne u svoje sposobnosti da odgovore na zahteve. 41 4. POGLAVLJE Iako se u nekim jurisdikcijama zastupljenost žena i muškaraca u SALW komisijama poboljšala67, žene i dalje čine manjinu, i kako je već navedeno, samo u jednom slučaju žena je bila na rukovodećem položaju u komisiji. Glavni razlog za to, koji je pomenut u većini jurisdikcija, jeste da se članovi imenuju na osnovu hijerarhije i pozicija koje zauzimaju unutar svojih institucija, uključujući komisije. Kako je nekoliko ispitanika/ca istaklo, pored malog broja žena na višim pozicijama, žene često rade na specijalizovanijim poslovima, a ne na najvišem strateškom nivou, itd. Shodno tome, žene su manje direktno uključene u proces donošenja odluka u oblasti kontrole SALW. Ipak, neki ispitanici/ce veruju da su žene dovoljno uključene, imajući u vidu da one vrlo često čine većinu članova delegacija koje učestvuju na međunarodnim sastancima vezanim za kontrolu SALW. Iako prepoznaju napredak u poređenju sa prethodnim periodima, neki ispitanici/ce su izrazili zabrinutost da novoizabrane komisije u nekim jurisdikcijama možda imaju manje žena. Deluje da na inkluzivnost u komisijama delimično utiču lični stavovi donosilaca odluka, naročito onih na visokim pozicijama, pri čemu se promene najčešće dešavaju nakon svakog izbornog ciklusa. Primetno je da postoje različiti stavovi o uvođenju kvota. Preovlađujuće mišljenje je da takve mere nisu delotvorne jer mogu veštački povećati broj žena u ovoj oblasti, umesto da se bave suštinskim problemima koji sprečavaju žene da uđu u ovu oblast i ostvare uspeh u njoj. Ispitanici/ce su ukazali da društvene norme i rodne uloge, koje mogu biti ukorenjene u organizacionoj kulturi, značajno utiču na učešće žena u kontroli SALW. Međusobna interakcija kulturoloških normi, institucionalnih praksi i ličnih stavova oblikuje okruženje u kojem muškarci i žene rade u ovoj oblasti. Uočena su dva trenda: 1. Većina ispitanika/ca je primetila napredak ka uravnoteženijoj rodnoj zastupljenosti u institucijama koje se bave kontrolom SALW u različitim jurisdikcijama. Međutim, takve perspektive se mogu razlikovati od jurisdikcije do jurisdikcije. Napredak se pripisuje podsticajnom zakonodavstvu o javnim službenicima i različitim institucionalnim politikama zapošljavanja koje često uključuju mere za povećanje učešća žena i promenu svesti, koja dovodi do većeg prihvatanja žena u ulogama u kojima su tradicionalno dominirali muškarci. Uočljiv je pomak u odnosu na prethodne generacije, a kampanje usmerene na osnaživanje žena i podizanje svesti o rodnoj ravnopravnosti takođe su odigrale značajnu ulogu. Iako je promena u percepciji primetna i očekuje se da će se nastaviti, i dalje postoji potreba za dodatnim merama podrške radi osnaživanja žena i prepoznavanja njihovog potencijala da pokreću društvene promene. 2. Sa druge strane, zbog dugotrajnih stereotipa u društvu koji oružje povezuju sa muškarcima, učešće žena u kontroli SALW se često doživljava kao nekonvencionalno ili neskladno. Oružje i kontrola naoružanja često se povezuju sa maskulinitetom, što stvara percepciju da je oblast SALW pretežno muška oblast. Čak i među mnogim ispitanicama postoji uverenje da određene organizacione jedinice, poput specijalnih i antiterorističkih jedinica, nisu pogodne za veću zastupljenost žena zbog percepcije da takve uloge prirodno više odgovaraju muškarcima. Ovo uverenje važi i za rizična zanimanja i uloge koje uključuju značajnu odgovornost u donošenju odluka, čime se dodatno jača slika muškaraca kao primarnih donosilaca odluka. Takvi stereotipi predstavljaju prepreku za veće uključivanje žena u ove oblasti i često se odražavaju u institucionalnim stavovima koji mogu ograničiti njihovo učešće u ovoj oblasti. Istorijski gledano, otpor prema uključivanju žena u kontrolu SALW bio je izraženiji, a i pored određenog napretka, mnogi i dalje smatraju da žene nemaju dovoljno znanja o oružju. Uočava se značajna podela u stavovima muškaraca i žena prema kontroli SALW. U načelu, muškarci su popustljiviji i zalažu se za manji broj ograničenja kada je reč o držanju vatrenog oružja, dok su žene opreznije i zalažu se za strože mere. To ukazuje da bi rodno uravnoteženiji pristup kontroli SALW mogao imati pozitivan uticaj na ishode politika. 42  4. POGLAVLJE Postoji opšte uverenje među ispitanicima/cama da su žene na pozicijama koje su tradicionalno obavljali muškarci suočene sa dodatnim preispitivanjima i pritiskom da se dokažu. Žene često moraju da rade više kako bi zaslužile isti kredibilitet i poverenje koje muškarci lakše dobijaju u ovoj oblasti, a svaka greška se strože osuđuje. Međutim, imenovanje žena na visoke političke i javne funkcije počinje da dovodi do preispitivanja rodnih uloga u sektorima gde tradicionalno dominiraju muškarci i da ih menja. Uprkos tom napretku, žene se i dalje suočavaju sa radnim okruženjima u kojima neprimereni komentari i rodni stereotipi mogu podrivati njihovu percepciju sposobnosti. Na kraju, mnogi ispitanici/ce prepoznaju rodne predrasude kao prepreku za napredovanje žena u ovoj oblasti. Žene na rukovodećim položajima mogu pozitivno uticati na organizacionu kulturu. Povećanje broja rodno mešovitih timova i obezbeđivanje obuka mogu doprineti smanjenju predrasuda. 43 4. POGLAVLJE 4.3 Institucionalni mehanizmi za unapređenje rodne ravnopravnosti U ministarstvima unutrašnjih poslova i policijskim upravama uspostavljen je širok spektar internih institucionalnih mehanizama za rodnu ravnopravnost. Njihova različita struktura i obim rada odražavaju raznovrsne pristupe unapređenju rodne ravnopravnosti unutar ovih institucija. Na primer, u Srbiji MUP je usvojio plan za ostvarivanje i unapređenje rodne ravnopravnosti, a u skladu sa obavezama iz Zakona o rodnoj ravnopravnosti, imenovana je osoba zadužena za rodnu ravnopravnost, kao i kontakt osobe za sprovođenje odredbi ovog zakona. Pored toga, izrađeno je nekoliko internih alata koji treba da olakšaju unapređenje rodne ravnopravnosti, uključujući Smernice za implementaciju mera za ostvarivanje rodne ravnopravnosti u MUP-u kroz sistem upravljanja ljudskim resursima; Priručnik za prevenciju i zaštitu od rodno zasnovane diskriminacije i diskriminacije zasnovane na drugim ličnim svojstvima; Uputstvo sa smernicama za prevenciju i zaštitu od rodno zasnovane diskriminacije i diskriminacije zasnovane na drugim ličnim svojstvima u MUP-u; Plan upravljanja rizicima od povrede principa rodne ravnopravnosti za 2023. godinu. Takođe, u skladu sa Zakonom o rodnoj ravnopravnosti, imenovane su kontakt osobe za rodnu ravnopravnost. U Albaniji je u okviru policije uspostavljena pozicija specijaliste za različitosti, čiji je zadatak promovisanje vrednosti različitosti i jednakih mogućnosti, kako u pružanju usluga, tako i u politici zapošljavanja, putem inkluzivnosti i uzimanja u obzir potreba svih diskriminisanih grupa radi njihove punopravne zastupljenosti u policiji. U Crnoj Gori je uspostavljena pozicija koordinatora za rodnu ravnopravnost, osobe zadužene za koordinisanje svih aktivnosti u oblasti rodne ravnopravnosti i izveštavanje na godišnjem nivou. Pored toga, u svim jedinicama bezbednosnog sektora imenovane su osobe od poverenja, kao mehanizmi za borbu protiv diskriminacije i unapređenje rodne ravnopravnosti. Na Kosovu je MUP imenovao službenika za ljudska prava, osobu zaduženu za pitanja suzbijanja diskriminacije. U Bosni i Hercegovini, u Ministarstvu sigurnosti (MSBiH), 2022. godine formiran je Koordinacioni odbor za rodnu ravnopravnost. Koordinacioni odbor je primarno usmeren na integrisanje principa rodne ravnopravnosti u sve razvojne politike i strategije MSBiH. Konkretno, cilj Koordinacionog odbora jeste povećanje broja žena na rukovodećim pozicijama u MSBiH, uključivanje politika rodne ravnopravnosti u sektorske dokumente, eliminisanje rodnih stereotipa i predrasuda, podizanje svesti zaposlenih o pitanjima rodne ravnopravnosti, praćenje statističkih podataka i promovisanje upotrebe rodno osetljivog jezika. U Severnoj Makedoniji, prikupljanje razvrstanih statističkih podataka o broju predstavnika MUP-a koji pohađaju obuke predstavlja mehanizam za garantovanje jednakih mogućnosti za žene i muškarce u stručnom usavršavanju. Uprkos naporima da se uspostave institucionalni mehanizmi za rodnu ravnopravnost, nalazi istraživanja ukazuju na njihovu nedovoljnu vidljivost, jer većina ispitanika/ca nije u potpunosti upoznata sa konkretnim mehanizmima ili merama za rodnu ravnopravnost koji postoje u njihovim institucijama radi osiguravanja uravnoteženije zastupljenosti žena. Međutim, jedna od najprepoznatljivijih mera jeste obrazovanje i obuka zaposlenih u cilju podizanja svesti o rodnoj ravnopravnosti. Pored toga, nekoliko ispitanika/ca je navelo da u većini jurisdikcija postoje afirmativne mere za zapošljavanje ili imenovanje u okviru institucija. Ove mere uključuju rodne kvote za prijem policijskih službenika i inspektora, davanje prednosti kvalifikovanim kandidatima nedovoljno zastupljenog roda, ili barem smernice za povećanje učešća žena u policiji. Ipak, nedostaju informacije o tome koliko se ove mere delotvorno i dosledno primenjuju u praksi. 44  4. POGLAVLJE Kada je reč o delotvornosti postojećih mehanizama i mera, ispitanici/ce navode da bi svakako mogli biti delotvorniji. Većina ipak naglašava da mere ne treba nužno da podrazumevaju različito postupanje prema ženama i muškarcima. Umesto toga, zalažu se za ravnopravno prepoznavanje njihovog rada i postignuća. Pored toga, pominje se integrisanje rodne perspektive u strategije i politike, upotreba rodno osetljivog jezika68 i težnja ka inkluzivnim i inovativnim pristupima bezbednosnim izazovima. Promotivne kampanje takođe su istaknute kao važne za oblikovanje percepcije šire javnosti o različitim profesijama i za ohrabrivanje srednjoškolki da se opredele za obrazovanje u tim oblastima. Širom regiona, jedan od mehanizama koji je prepoznat kao uspešan jeste udruženje žena unutar ministarstava i/ili mreža žena policajaca. Mreža žena policajaca (MŽP) osnovana je uz podršku SEESAC-a u novembru 2010. godine pod okriljem Asocijacije šefova policije Jugoistočne Evrope, od strane visokorangiranih predstavnica devet policijskih službi iz Albanije, Bosne i Hercegovine, Bugarske, Hrvatske, Moldavije, Crne Gore, Severne Makedonije i Srbije. Misija MŽP bila je da postavi rodnu ravnopravnost kao prioritet reforme policije u regionu. Služila je kao platforma za razmenu znanja i iskustava među policijskim službama u regionu o statusu, potrebama i prioritetima policijskih službenica u Jugoistočnoj Evropi, kao mehanizam zagovaranja za unapređenje rodne ravnopravnosti u policijskim praksama i kao savetodavni mehanizam za rodno efikasno sprovođenje međunarodnih sporazuma. Udruženja žena su takođe osnovana u svakoj jurisdikciji. U Albaniji, žene zaposlene u policiji su deo Mreže žena policajaca i učestvovale su u izradi Priručnika o rodno osetljivim policijskim praksama, koji sadrži smernice za zapošljavanje, selekciju i stručno usavršavanje žena u policijskim strukturama. U BiH su osnovana dva udruženja: Udruženje Mreža žena policajaca i Mreža žena MUP-a Republike Srpske. Udruženje žena policajaca osnovano je u Crnoj Gori (2017) , a u Srbiji (2018) osnovana je Mreža žena u policiji. U Severnoj Makedoniji ustanovljena je Ženska sekcija pri Sindikatu policije. Na Kosovu postoji Udruženje žena u Policiji Kosova. Od svog osnivanja, ženska udruženja promovišu rodnu ravnopravnost unutar svojih institucija i rade na unapređenju statusa i povećanju broja žena u policiji uopšte i na rukovodećim pozicijama (na kojima se donose odluke). U tu svrhu sprovode se različite aktivnosti: podizanje svesti o važnosti rodne ravnopravnosti; zagovaranje rodno osetljivog radnog okruženja; savetovanje policijskih službi o važnim pitanjima u vezi sa položajem žena u policiji; stručno usavršavanje članica kroz razmenu informacija i organizovanje seminara, sastanaka, okruglih stolova i konferencija; obuke o suzbijanju rodno zasnovanog nasilja; izrada analitičkih publikacija; razmena informacija i dobrih praksi za unapređenje rodne ravnopravnosti; kao i saradnja sa relevantnim institucijama, telima, nevladinim i međunarodnim organizacijama. 68 ] Crna Gora je jedina jurisdikcija u kojoj je upotreba rodno osetljivog jezika obavezna. U Severnoj Makedoniji postoji odredba u Kolektivnom ugovoru MUP-a da se imenice u muškom rodu koriste kao neutralne, tj. da se odnose i na žene i na muškarce. Ostale jurisdikcije su navele ili da su u procesu pripreme za upotrebu rodno osetljivog jezika ili da se u zvaničnoj komunikaciji i muškarci i žene tretiraju sa poštovanjem. U policiji Kosova to je regulisano administrativnim uputstvom. 45 4. POGLAVLJE Okvir 4: Uspostavljanje Mreže žena policajaca Jugoistočne Evrope: Nalazi istraživanja69 Asocijacija šefova policije Jugoistočne Evrope (SEPCA), uz podršku SEESAC-a, predložilo je 2008. godine osnivanje Mreže žena policajaca Jugoistočne Evrope, sa ciljem promovisanja i primene principa rodne ravnopravnosti i demokratije u policijskom radu. Uoči organizovanja prvog regionalnog sastanka Mreže, u martu 2009. godine u Beogradu održan je stručni sastanak, uz učešće Sekretarijata SEPCA, Kancelarije OEBS-a za demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR), Misije OEBS-a u Srbiji, stručnjaka sa Policijske akademije Crne Gore i ministarstava unutrašnjih poslova Bugarske, Makedonije, Crne Gore i Srbije. Dogovoreno je da sve policijske službe zainteresovane za pristupanje Mreži sprovedu istraživanje radi pribavljanja ažurnih informacija o statusu i ulozi žena policajaca u regionu. Očekivalo se da će istraživanje sprovedeno 2010. godine doprineti međusobnom razumevanju ključnih trendova i izazova i olakšati planiranje zajedničkih aktivnosti. Stručna grupa je odredila oblasti koje će se proučavati, osmislila istraživačke instrumente (upitnike) i uspostavila procedure za sprovođenje svake pojedinačne faze istraživanja. Nakon toga je usledilo terensko istraživanje, unos i obrada podataka i izrada izveštaja. U istraživanju su korišćena četiri tipa upitnika, prilagođena različitim učesnicima: administrativnim službama zaduženim za ljudske resurse, obrazovanje i obuku (policijske akademije, centri za obuku, itd.), ženama policijskim službenicama, muškarcima policijskim službenicima i rukovodstvu. U istraživanju je učestvovalo ukupno je 3.897 ispitanika i ispitanica, iz osam ministarstava. Istraživanje je dokumentovalo značajnu nedovoljnu zastupljenost žena među zaposlenima u agencijama za sprovođenje zakona, kako među uniformisanim službenicima, tako i među oficirskim kadrom. Takva nedovoljna zastupljenost naročito je izražena na rukovodećim položajima, koje žene retko zauzimaju. Istraživanje se posebno fokusiralo na zapošljavanje i prijem žena u organe za sprovođenje zakona, pitanja selekcije, obrazovanja i obuke, karijernog razvoja, rodno specifična pitanja u vezi sa radom i diskriminacijom na radu. Takođe je razmatrana mogućnost osnivanja udruženja kao prilike za unapređenje kvaliteta i efikasnosti policijskog rada, kao i rodne ravnopravnosti. Na osnovu rezultata istraživanja, izrađen je širok spektar preporuka zasnovanih na činjenicama, koje su bile od posebnog značaja za izradu Smernica za rodno osetljivu policijsku praksu (videti Okvir 6). 69 ] Novović, Snežana. Vla, Snežana. Rakić, Nada. 2010. Establishing the Southeast Europe Women Police Officers Network: Research findings. Sofia: South East Europe Police Chiefs Association (SEPCA)Executive Secretariat. 46  4. POGLAVLJE Okvir 5: Analiza stanja u oblasti rodne ravnopravnosti u Ministarstvu sigurnosti Bosne i Hercegovine Ministarstvo sigurnosti Bosne i Hercegovine (MSBiH), u saradnji sa nevladinom organizacijom Fondacija INFOHOUSE, sprovelo je sveobuhvatnu analizu stanja u oblasti rodne ravnopravnosti unutar Ministarstva. Ova inicijativa predstavlja osnovu za buduće projektne aktivnosti, te obezbeđuje usklađenost sa Zakonom o ravnopravnosti polova i usvajanje programa za postizanje rodne ravnopravnosti. Ciljevi analize bili su: • Jačanje mehanizama za delotvorno sprečavanje i zaštitu od rodno zasnovanog i seksualnog uznemiravanja na radu, • Izrada plana za odgovor i otklanjanje uočenih rodnih nejednakosti u konkretnim bezbednosnim oblastima. Metodologija analize obuhvatila je sekundarno (desk) istraživanje relevantnih pravnih okvira, izveštaja o sprovođenju strategija, politika i godišnjih izveštaja o radu; kao i onlajn upitnik za zaposlene, radi dobijanja uvida u stavove, iskustva i potrebe zaposlenih, kao i u njihovo znanje o diskriminaciji, seksualnom i rodno zasnovanom uznemiravanju i mehanizmima rodne ravnopravnosti. Analiza pruža podatke o zastupljenosti žena i muškaraca na različitim pozicijama u hijerarhiji MSBiH i različitim institucijama unutar Ministarstva, kao što su: Državna agencija za istrage i zaštitu (SIPA), Granična policija BiH, Direkcija za koordinaciju policijskih tela BiH, Služba za poslove sa strancima, Agencija za školovanje i stručno usavršavanje kadrova, Agencija za forenzička ispitivanja i veštačenja, Agencija za policijsku podršku i mirovne misije UN u Južnom Sudanu i na Kipru. Ključne preporuke za unapređenje učešća i položaja žena u MSBiH: • Jačanje kapaciteta zaposlenih u Ministarstvu kroz redovne obuke o Rezoluciji SB UN 1325, posebno za nove zaposlene, • Unapređenje stručnih kapaciteta kako bi se osigurala kontinuirana zastupljenost policijskih službenica u mirovnim misijama UN, • Usvajanje i sprovođenje godišnjeg istraživanja o statusu žena na rukovodećim položajima i među policijskim službenicima, te izrada plana za unapređenje njihovog položaja na osnovu rezultata istraživanja, • Nastavak promotivnih aktivnosti, uključujući kampanje za podizanje javne svesti, kako bi se istakao značaj rodne ravnopravnosti u sektoru odbrane i bezbednosti. 47 4. POGLAVLJE 4.4 Zaštita od rodno zasnovane diskriminacije i uznemiravanja Svaka jurisdikcija je usvojila različite zakone i strategije o zabrani diskriminacije i/ili rodnoj ravnopravnosti, koji važe i za sektor bezbednosti. Generalno, ne postoje posebne politike protiv rodno zasnovane diskriminacije u ministarstvima unutrašnjih poslova i policiji. Pored toga, u nekim jurisdikcijama je zabrana diskriminacije, uključujući zabranu rodno zasnovane diskriminacije, deo zakona o policiji, a odredbe o zabrani diskriminacije sadržane su i u Kodeksu policijske etike. Te odredbe uglavnom su usmerene na zabranu diskriminacije, uključujući rodno zasnovanu diskriminaciju, u kontekstu interakcije policijskih službenika i članova zajednice. Prema navodima ispitanika/ca, iako je rodno zasnovana diskriminacija prisutna u njihovim institucijama, ocenjuje se da je na niskom nivou, naročito u poređenju sa ranijim periodima. I muškarci i žene navode da nisu lično doživeli rodno zasnovanu diskriminaciju na radu, niti su upoznati sa time da su je drugi zaposleni doživeli. Diskriminacija se stoga doživljava kao sporadična pojava. Najčešće uočeni oblik diskriminacije jeste potcenjivanje sposobnosti žena da obavljaju određene aktivnosti. Takođe, postoji uverenje da se potencijalna potreba žene za dužim odsustvom nakon trudnoće ili porođaja u određenoj meri uzima u obzir u procesu zapošljavanja. Pored toga, ispitanici/ce smatraju da mogućnosti za napredovanje i obuke unutar institucija uglavnom nisu diskriminatorne prema ženama. Ipak, pojedini izražavaju zabrinutost da karijerno napredovanje u javnom sektoru može u načelu predstavljati izazov zbog faktora kao što su prakse političkog uticaja i nepotizam, nezavisno od roda. Kada je reč o politikama zaštite od seksualnog uznemiravanja, situacija je nešto drugačija. Uznemiravanje i seksualno uznemiravanje zabranjeni su različitim zakonima, prvenstveno zakonima o radu, a u nekim jurisdikcijama i posebnim zakonima o zabrani uznemiravanja na radu (mobing), kao što je to slučaj u Crnoj Gori, Srbiji i Severnoj Makedoniji. Neke jurisdikcije su izradile sopstvene politike u vezi sa seksualnim uznemiravanjem. U Albaniji, Policija ima standardnu proceduru za zaštitu od seksualnog uznemiravanja na radu, koja uključuje mogućnosti informisanja, obuke i podrške zaposlenima u slučajevima seksualnog uznemiravanja, kao i mogućnost prijavljivanja seksualnog uznemiravanja putem anonimnog onlajn formulara direktno Direkciji za profesionalne standarde pri Generalnoj direkciji policije. Direkcija za koordinaciju policijskih tela BiH usvojila je Odluku o politici nulte tolerancije prema delima seksualnog i rodno zasnovanog nasilja. U Republici Srpskoj usvojen je Pravilnik o uznemiravanju na radu kao interni akt, dok u Tuzlanskom kantonu postoji Protokol o postupanju u slučajevima seksualnog uznemiravanja u organima javne uprave Tuzlanskog kantona, koji važi za sve institucije javnog sektora uključujući MUP i policiju. U jurisdikcijama Zapadnog Balkana uspostavljeni su različiti interni žalbeni mehanizmi. U Albaniji, mehanizmi za zaštitu od nasilja, uznemiravanja i seksualnog uznemiravanja postoje na dva nivoa – centralnom i lokalnom, a svaki mehanizam ima savetnika za razgovor u poverenju. Na centralnom nivou, pritužbe se mogu podneti Direkciji za profesionalne standarde, Komisiji za žalbe pri Generalnoj direkciji policije, Direkciji za ljudske resurse i Policijskom sindikatu. Na lokalnom nivou, pritužbe se mogu podneti neposrednom nadređenom ili rukovodiocu sektora/strukture. U Srbiji postoje tri tipa mehanizama – lica za zaštitu od uznemiravanja na radu (mobinga), posrednici i lica za podršku, prevenciju i prepoznavanje uznemiravanja i zlostavljanja. U BiH su uspostavljeni različiti mehanizmi, što odražava njenu složenu strukturu. Na primer, Direkcija za koordinaciju policijskih tela BiH ima savetnika za prevenciju uznemiravanja i seksualnog uznemiravanja na radu, dok je u Republici Srpskoj uspostavljena Služba za zaštitu integriteta i zakonitosti u radu; mnogi kantoni omogućavaju podnošenje žalbi Jedinici za profesionalne standarde ili Sektoru unutrašnje kontrole. U Tuzlanskom kantonu postoji savetnik za interno postupanje u slučajevima uznemiravanja i seksualnog uznemiravanja. Crna Gora je imenovala osobe od poverenja i kontakt osobe za zaštitu od uznemiravanja na radu, dok se u Severnoj Makedoniji pritužbe upućuju neposrednom nadređenom ili Odeljenju za unutrašnju kontrolu, kriminalističke istrage i profesionalne standarde. Na Kosovu je uspostavljena Komisija za žalbe koja razmatra takve žalbe. 48  4. POGLAVLJE Uprkos postojanju mehanizama zaštite u svakoj jurisdikciji, broj prijavljenih slučajeva rodno zasnovane diskriminacije, seksualnog i drugih oblika uznemiravanja i dalje je veoma nizak. Podaci iz 2022. godine pokazuju da u Albaniji, Crnoj Gori, Severnoj Makedoniji i Srbiji nije bilo prijavljenih slučajeva rodno zasnovane diskriminacije, seksualnog uznemiravanja ili drugih oblika uznemiravanja. Na Kosovu je prijavljen jedan slučaj seksualnog uznemiravanja, gde je žrtva bila žena. U BiH, Granična policija je prijavila četiri slučaja seksualnog uznemiravanja u kojima su bile uključene žene. Poređenja radi, u Zeničko-dobojskom kantonu zabeležena su dva slučaja seksualnog uznemiravanja u kojima su bili uključeni muškarci i četiri slučaja drugih oblika uznemiravanja u kojima su bile uključene žene. Drugi entiteti nisu prijavili nijedan slučaj ili nisu dostavili podatke. Većina stavova ispitanika se poklapa sa malim brojem prijavljenih slučajeva uznemiravanja i seksualnog uznemiravanja unutar institucija. Iako su neki ispitanici/ce preneli iskustva ili incidente uznemiravanja ili mobinga od strane nadređenih, naglasili su da takvi slučajevi nisu uvek rodno zasnovani. Kada je reč o seksualnom uznemiravanju, mnogi ispitanici/ce su naveli da su takvi slučajevi retki u institucionalnom okruženju i da nemaju ličnog iskustva. Ipak, neki su priznali da su upoznati sa takvim incidentima, uz napomenu da ih žrtve često ne prijavljuju. Kada se slučajevi prijave, u instituciji se to često dočekuje sa neodobravanjem i sumnjom prema osobama koje ih prijavljuju. Pored toga, zaposleni pokazuju nevoljnost da se upuste u proces prijavljivanja zbog nepoverenja u sistem i opterećujuće prirode samog procesa. Neki ispitanici/ce su preneli da su njihove koleginice bile izložene seksističkim komentarima na radu, koji se često tumače kao neprikladno ponašanje, a ne kao otvoreni seksizam. Iako ovi navodi ostaju nepotvrđeni i uglavnom se kategorišu kao anegdotalni, postoji svest među ispitanicima o slučajevima kada su nadređeni sugerisali da koleginice budu društveno aktivnije, implicitno predlažući takve interakcije kao pomoć u napredovanju u karijeri. Ispitanici/ce su uglavnom upoznati sa postojanjem mehanizama za prevenciju i suzbijanje rodno zasnovane diskriminacije i seksualnog uznemiravanja, iako neki od njih smatraju da su ti mehanizmi neefikasni. Takvo mišljenje uglavnom proizlazi iz uverenja da su osobe koje su ranije prijavljivale takve slučajeve često prolazile kroz dugotrajne i iscrpljujuće procedure ili su metode za rešavanje njihovih slučajeva bile neadekvatne. Zbog toga se stvara percepcija da je ponekad bolje ne prijavljivati stvari, kako bi se izbegle dodatne komplikacije, što može biti jedan od razloga za nizak broj prijava. Sa druge strane, nekoliko ispitanika/ca je navelo da je upoznato sa formalnim procedurama za prijavljivanje seksualnog uznemiravanja i diskriminacije u svojoj instituciji. Većina je izjavila da bi, ukoliko bi se za tim ukazala potreba, potražila relevantne informacije i prijavila incident svom nadređenom, unutrašnjoj kontroli ili ovlašćenim licima za ova pitanja. Postojala je opšta saglasnost među ispitanicima o potrebi za edukacijom zaposlenih kako bi se povećala svest o dostupnim mehanizmima, te unapredilo prepoznavanje i prijavljivanje diskriminacije i uznemiravanja na radu. 4.5 Zapošljavanje, karijerni razvoj i zadržavanje zaposlenih Kao što je prethodno navedeno, sve jurisdikcije su usvojile zakone i strategije o rodnoj ravnopravnosti koje sadrže odredbe za unapređenje rodne ravnopravnosti u javnoj upravi. Međutim, analiza pokazuje da, osim opštih odredbi u ovim zakonodavnim i strateškim dokumentima, postoji ograničeni broj konkretnih mera usmerenih na povećanje broja žena u ministarstvima unutrašnjih poslova/policiji. U načelu, ne postoje utvrđene kvote za zapošljavanje žena u policijskim snagama u analiziranim jurisdikcijama. Izuzetak je Albanija, gde su postavljeni konkretni ciljevi, poput postizanja 30% zastupljenosti žena u policiji, koji se proveravaju na godišnjem nivou. U ostalim jurisdikcijama, zapošljavanje žena odvija se u skladu sa opštim obavezama predviđenim zakonima o rodnoj ravnopravnosti, bez uvođenja kvota. 49 4. POGLAVLJE U Albaniji, sprovođenje Strategije za rodnu ravnopravnost za period od 2021. do 2030. godine bilo je od ključnog značaja za unapređenje zapošljavanja žena u policiji, kao i za njihovo napredovanje na rukovodeće i operativne položaje. Pored toga, u okviru Rezolucije SB UN 1325, policija je usvojila Plan za podsticanje različitosti, koji ima za cilj promovisanje principa rodne ravnopravnosti i različitosti. Sagovornici ističu da je policija tokom godina ostvarila značajan napredak u integrisanju rodne perspektive. Ovaj napredak je ostvaren uz podršku posebne funkcije u okviru institucije, zadužene za uključivanje rodne perspektive u svim sektorima. Pored toga, obavezna kvota od 150 žena za Policijsku akademiju smatra se korisnom, jer osigurava veći broj žena u policiji u budućnosti. U BiH, samo ograničen broj je institucija dostavio informacije o praksama zapošljavanja. Federalna uprava policije navela je da, iako nisu usvojene konkretne mere za povećanje broja žena u policiji, primena zakonskih odredbi o rodnoj ravnopravnosti i preporuka Ombudsmana o uravnoteženom učešću muškaraca i žena u zapošljavanju u javnim institucijama doprinosi povećanju broja žena u policiji. Pored toga, relativno nedavno je uspostavljen Koordinacioni odbor MSBiH za sprovođenje Zakona o ravnopravnosti polova, a sprovedena je i analiza postojećeg stanja. MSBiH ima koordinatora za rodnu ravnopravnost, a pojedine policijske organizacije imaju kontakt osobe za rodna pitanja i savetnike za sprečavanje seksualnog uznemiravanja. Ipak, istaknuto je da su ove funkcije relativno nove i da mehanizam još uvek nije u potpunosti sazreo. U Srbiji, MUP je usvojio Plan za ostvarivanje i unapređenje rodne ravnopravnosti u MUP-u (2018). Pored toga, MUP je, u skladu sa obavezama propisanim Zakonom o rodnoj ravnopravnosti, usvojio Plan upravljanja rizicima od povrede principa rodne ravnopravnosti za 2023. godinu. U Crnoj Gori se kontinuirano sprovode kampanje za upis devojaka na Policijsku akademiju. Od 2020. godine, u toku je bila kampanja pod nazivom Mi smo snaga tima – Za više žena u policiji70. Nova kampanja je pokrenuta 2023. godine – Biram policiju.71 Ova kampanja podstiče devojke da se pridruže policiji, te policiju učine inkluzivnom i spremnom da na najbolji način odgovori na potrebe različitih zajednica i grupa kojima služi. Pored toga, MUP Crne Gore je usvojio dva plana za povećanje broja žena u policiji u Direkciji policije za period od 2018. do 2019. i od 2023. do 2024. godine. U Severnoj Makedoniji, Zakon o policiji propisuje da građani i građanke iz svih zajednica treba da budu adekvatno i pravično zastupljeni u policijskim snagama i da u svim praksama zapošljavanja treba poštovati rodnu ravnopravnost. Takođe, primenjuju se različiti kriterijumi za muškarce i žene u procenama fizičke spremnosti, između ostalog za položaje u Jedinici za brzo delovanje, Odseku za specijalne policijske operacije i na Vojnoj akademiji. U graničnoj policiji izrađene su politike kojima se obezbeđuje prisustvo žena na graničnim i carinskim kontrolama, pri čemu je izričito propisano da u svakoj smeni mora biti angažovana najmanje jedna žena. Na Kosovu, MUP primenjuje principe jednakih mogućnosti, nediskriminacije i pravične i proporcionalne rodne zastupljenosti u procedurama zapošljavanja. Odeljenje za ljudske resurse redovno izrađuje statističke izveštaje radi procene rodne ravnoteže. Prema rečima sagovornika/ca, iako u MUP-u ne postoje odredbe za poboljšanje rodne ravnoteže na rukovodećim položajima, značajan broj rukovodećih položaja zauzimaju žene. Kada je reč o zahtevima za rodno uravnoteženi sastav odbora/komisija za zapošljavanje i njihovoj sposobnosti da integrišu rodnu perspektivu u svoj rad, situacija se razlikuje širom regiona. U Albaniji, Severnoj Makedoniji i određenim entitetima u BiH, svi članovi i članice komisija za zapošljavanje su prošli obuke o rodnim pitanjima, dok na drugim mestima to nije slučaj. U Albaniji, Severnoj Makedoniji i određenim entitetima u BiH, nije obavezno da komisije za izbor kadra uključuju i žene i muškarce. U Srbiji je propisano da barem jedan član komisije mora biti iz reda manje zastupljenog pola. U Crnoj Gori je zakonom propisano da 70 ] Za više informacija, videti: https://www.osce.org/mission-to-montenegro/474935 71 ] Za više informacija, videti: https://www.osce.org/mission-to-montenegro/545176 50  4. POGLAVLJE odbori za zapošljavanje moraju uključivati i žene i muškarce. Na Kosovu se ravnopravna rodna zastupljenost obezbeđuje u komisiji za zapošljavanje MUP-a. Većina ispitanika/ca iz svih jurisdikcija veruje da ne postoje posebne zakonske odredbe niti interne procedure koje ograničavaju učešće žena ili muškaraca u kontroli SALW. Pored toga, pravni okvir garantuje i promoviše aktivno učešće i jednake mogućnosti za žene i muškarce u različitim oblastima, uključujući kontrolu SALW. Neki ispitanici/ce ističu da je napredak u ovoj oblasti ostvaren u poslednjim godinama zahvaljujući organizacijama poput UNDP-a (preko SEESAC-a) i OEBS-a, koje su pružile podršku u unapređenju regulatornog okvira. Često predlagana poboljšanja uključuju izradu konkretnih smernica za pronalaženje i zapošljavanje kandidata, kao što je uvođenje kvota za određene oblasti rada i primena različitih kriterijuma za prijem muškaraca i žena u policiju. Međutim, nekoliko ispitanika/ca je istaklo da i dalje postoje izazovi u njihovoj praktičnoj primeni, uprkos zakonodavnom napretku i usvajanju ugovora i konvencija za unapređenje prava žena. To ukazuje na jaz između politika i prakse koji je potrebno premostiti kako bi se postigao značajan napredak u oblasti rodne ravnopravnosti u policiji. Mnogi ispitanici/ce su podvukli da je prvi korak ka većem broju žena u policiji njihov ulazak u tu profesiju. Nakon toga, jednako je važno osigurati da i muškarci i žene imaju jednak pristup stručnom usavršavanju i karijernom napredovanju. Na pitanje o internim mehanizmima koji obezbeđuju ravnopravan pristup karijernom napredovanju za žene i muškarce, sve jurisdikcije navode da su uslovi i kriterijumi za profesionalno napredovanje i unapređenja isti za muškarce i žene i da ne postoji diskriminacija na bilo kom osnovu. Sve jurisdikcije su uspostavile određene mere za praćenje stručnog usavršavanja i karijernog napredovanja zaposlenih, uglavnom u okviru odeljenja za ljudske resurse ili jedinica za stručno usavršavanje i karijerni razvoj. Na primer, u MUP-u Srbije, Odsek za razvoj karijere u okviru Uprave za ljudske resurse Sektora za logistiku obavlja poslove planiranja, sprovođenja i nadziranja karijernog razvoja policijskih službenika u saradnji sa nadležnim organizacionim jedinicama Ministarstva. Odsek za razvoj karijere je zadužen za proveru ispunjenosti uslova za napredovanje, odnosno sticanje narednog čina/zvanja, kao i za proveru ispunjenosti uslova za pohađanje obuka za nivoe rukovođenja. U MUP-u Severne Makedonije, prema Pravilniku o načinu sprovođenja selekcije prilikom raspoređivanja, kao i prilikom unapređenja i načinu sprovođenja karijernog sistema radnika, ovlašćena službena lica se raspoređuju bez obzira na rod. Svako ovlašćeno službeno lice koje, prema svojim stručnim kvalitetima i kvalifikacijama, stručnim sposobnostima, završenim kursevima obuke u toku zaposlenja i rezultatima pri obavljanju svojih dužnosti, ispunjava uslove za unapređenje na drugu poziciju, može biti unapređeno, bez obzira na rod. Afirmativne mere se primenjuju pri proveri fizičke spremnosti kandidata koji se prijavljuju za jedinice poput Jedinice za brzo delovanje i Specijalne antiterorističke jedinice. Na Kosovu, stručno usavršavanje i karijerno napredovanje zaposlenih prati Jedinica za upravljanje ljudskim resursima, koja vodi podatke o svim javim službenicima putem elektronskih sistema: Sistema za upravljanje ljudskim resursima (HRMIS) i Sistema za upravljanje informacionim resursima (IRMS). Interni mehanizmi za obezbeđivanje ravnopravnog pristupa karijernom razvoju za žene i muškarce uspostavljeni su u Albaniji72, na Kosovu i u Severnoj Makedoniji. Sa druge strane, nijedna jurisdikcija nije uspostavila konkretne interne mehanizme za praćenje fluktuacije kadra, odnosno zadržavanja žena i muškaraca. Mere koje omogućavaju ženama i muškarcima da usklade profesionalni i porodični život od suštinskog su značaja za uravnoteženu rodnu zastupljenost u sektoru. Te mere obično uključuju zaštitu policijskih službenica koje su u drugom stanju, fleksibilno radno vreme i plaćeno odsustvo radi brige o deci. U Crnoj Gori, na primer, fleksibilno radno vreme je moguće kada konkretne operacije to dozvoljavaju. Takođe, ukoliko su oba roditelja policijski službenici, mogu biti raspoređeni u različite smene kako bi lakše uskladili 72 ] U Albaniji, ravnopravan pristup karijernom razvoju žena i muškaraca garantovan je Zakonom o policiji, Zakonom o zabrani diskriminacije, Zakonom br. 9970 „O rodnoj ravnopravnosti“, sa izmenama i dopunama, kao i Desetogodišnjom strategijom za period od 2021. do 2030. godine. 51 4. POGLAVLJE privatne i poslovne obaveze. U nekim jurisdikcijama, pored porodiljskog odsustva, žene imaju pravo i na pauze za dojenje, a u nekim jurisdikcijama dok je dete mlađe od tri godine, majke su oslobođene noćnih smena i prekovremenog rada. Pojedine jurisdikcije su uvele i plaćeno odsustvo ili skraćeno radno vreme za roditelje dece sa smetnjama u razvoju ili invaliditetom. U Albaniji, vreme provedeno na porodiljskom odsustvu računa se kao deo potrebnog staža za sticanje sledećeg čina. U Srbiji, Smernice za implementaciju mera za ostvarivanje rodne ravnopravnosti u MUP-u sadrže posebno poglavlje koje se odnosi na fleksibilne radne prakse. Postavljeno je nekoliko dugoročnih ciljeva za bolje usklađivanje poslovnog i privatnog života, kao što su: uvođenje mera za podsticanje očeva da koriste odsustvo sa rada kada su oba roditelja zaposlena u policiji; povećanje predvidivosti i redovnosti smenskog rada kako bi i žene i muškarci lakše uskladili roditeljske obaveze; uvođenje fleksibilnih radnih praksi u MUP-u (klizno radno vreme, rad od kuće, itd.) u organizacionim jedinicama u kojima je moguće organizovati takav režim rada, a u zavisnosti od vrste poslova i potreba zaposlenih. Kada je reč o mogućnostima za napredovanje žena i muškaraca u karijeri, ispitanici/ce su izrazili donekle ambivalentne stavove. Većina ispitanika/ca navodi da muškarci i žene imaju ravnopravne šanse za dolazak na rukovodeće pozicije u institucijama, i obično se pozivaju na važeće zakonodavstvo koje garantuje jednake mogućnosti za sve. Međutim, prema mišljenju ispitanika/ca, karijerno napredovanje u institucijama više zavisi od preferencija donosilaca odluka, ličnih veza i političke pripadnosti nego od roda. Sa druge strane, u svim jurisdikcijama se prepoznaje da su žene nedovoljno zastupljene na visokim rukovodećim i strateškim pozicijama. S obzirom na to da su žene tek u poslednjih 5 do 10 godina počele da ulaze u određene oblasti rada, kao i s obzirom na strogu hijerarhiju u javnoj upravi u kojoj je napredovanje dugoročan proces, ponekad se smatra logičnim to što žene još uvek nisu ravnopravno zastupljene na najvišim pozicijama, budući da pristup mogućnostima za karijerno napredovanje često zahteva čekanje na penzionisanje starijih kolega. Ipak, većina ispitanika/ca veruje da će se ova situacija s vremenom promeniti u korist žena. Pored toga, neki ispitanici/ce tvrde da su žene možda manje sklone tome da se prijave za više pozicije zbog porodičnih obaveza i opterećenja usklađivanja poslovnog i privatnog života. Takođe se kao razlog navodi i činjenica da žene često imaju niže samopouzdanje u odnosu na muškarce, zbog čega im je teže da prihvate te uloge osim ako nisu u potpunosti sigurne da mogu da odgovore na postavljena očekivanja. Okvir 6: Smernice za rodno osetljivu policijsku praksu Mreža žena policajaca Jugoistočne Evrope (MŽP) osnovana je 2010. godine u Sarajevu u BiH, pod okriljem Asocijacije šefova policije Jugoistočne Evrope. Na osnivačkom sastanku učestvovale su nominovane predstavnice policijskih službi Albanije, Bosne i Hercegovine – Federacije, Bosne i Hercegovine – Republike Srpske, Bugarske, Crne Gore, Hrvatske, Severne Makedonije, Moldavije i Srbije. MŽP je uspostavljena uz podršku Udruženja šefova policije Jugoistočne Evrope i SEESAC-a. Misija MŽP bila je da postavi rodnu ravnopravnost na vrh agende reforme policije u regionu. Služila je kao platforma za razmenu znanja i iskustava među policijskim službama u regionu o statusu, potrebama i prioritetima policijskih službenica u JIE, kao mehanizam zagovaranja za promovisanje rodne ravnopravnosti u policijskoj praksi i kao savetodavni mehanizam za rodno efikasno sprovođenje međunarodnih sporazuma. MŽP je izradila Smernice za rodno osetljivu policijsku praksu, sa posebnim osvrtom na privlačenje, selekciju i profesionalni razvoj žena u policiji. Smernice se zasnivaju na preporukama regionalnog istraživanja o položaju žena u policijskim službama – Uspostavljanje mreže žena policajaca Jugoistočne Evrope, kao i 52  4. POGLAVLJE na diskusijama u okviru javnih predstavljanja ovog istraživanja širom regiona tokom 2010. i 2011. godine. Smernice su sačinjene: • Radi identifikacije izazova u procesu privlačenja, selekcije i profesionalnog razvoja za žene u policijskim službama u JIE; • Zarad razvijanja većeg razumevanja o problemima sa kojima se suočavaju žene u policiji; • Sa namerom da se omogući razmena informacija o postojećim dobrim praksama iz te oblasti; i • Da se definišu mere uz čiju pomoć može biti poboljšana postojeća praksa. Konkretno, Smernice daju praktične preporuke koje će pomoći u sledećem: 1) Privući veći broj kvalifikovanih i motivisanih kandidatkinja i omogućiti njihov prijem u sistem policijskog obrazovanja i službu; 2) Selekcioni proces učiniti osetljivijim na pitanja rodne ravnopravnosti; 3) Ojačati profesionalni razvoj za žene u policiji; 4) Omogućiti da napredak u karijeri za žene ne bude ograničen formalnim i neformalnim preprekama. 4.6 Izazovi i prepreke Sagovornici/ce su istakli da izazovi sa kojima se žene suočavaju u pogledu učešća u kontroli SALW proizlaze iz složene međusobne interakcije faktora povezanih sa rodom, društvom, kulturom i profesijom. Ovi izazovi i prepreke mogu se podeliti u nekoliko grupa: Društveni i kulturološki uticaji, uključujući rodno uslovljenu percepciju kontrole malokalibarskog oružja Društvena očekivanja i tradicionalne rodne uloge imaju značajan uticaj na izbor karijere žena, i često ih usmeravaju dalje od oblasti koje se tradicionalno vide kao muške oblasti. Žene često odustaju od preuzimanja operativnih uloga u oblasti kontrole SALW zbog duboko ukorenjenih društvenih očekivanja i ličnih preferencija koje su oblikovane kulturološkim normama. Ovo je usko povezano sa rodno uslovljenim percepcijama prema kojima se oblasti povezane sa kontrolom oružja prvenstveno smatraju muškim oblastima stručnosti, što može obeshrabriti žene da se opredele za ove profesije. Ove stereotipe dodatno pojačavaju nedostatak vidljivih ženskih uzora i društvene predrasude koje podrivaju sposobnosti žena za uspešan rad u ovoj oblasti. S tim u vezi, sagovornici/ce su naveli da žene često pokazuju manju zainteresovanost za oružje i slabije poznavanje istog, što doprinosi njihovoj nedovoljnoj zastupljenosti na položajima koji uključuju rukovanje vatrenim oružjem. Smatra se da je rukovanje vatrenim oružjem veći izazov za žene. One su često manje upoznate sa oružjem, manji procenat njih ga poseduje ili želi da ga poseduje i često ne pokazuju značajno interesovanje za ovakve zadatke. Kako je već navedeno, ovaj nedostatak interesovanja uslovljen je društvenim normama i nižom izloženošću oružju. Pored toga, istorijski kontekst obavezne vojne službe za muškarce omogućio im je veću izloženost oružju, čime su stekli prednost u ulogama koje se odnose na kontrolu SALW. Ova razlika u iskustvu i razlike u pogledu upoznatosti sa poslovima u oblasti kontrole oružja dodatno doprinose rodnoj neravnoteži u ovoj oblasti. 53 4. POGLAVLJE Zajedno, ovi faktori stvaraju profesionalno okruženje u kojem su žene manje prihvaćene, zbog čega su potrebne ciljane intervencije i politike podrške kako bi se premostio rodni jaz u ovoj ključnoj oblasti. Pored toga, žene se suočavaju sa dodatnim preispitivanjem kada rade u okruženjima u kojima dominiraju muškarci, što može uticati na njihovu spremnost da prihvate ove položaje ili da na njima ostanu. Žene koje su pionirke u oblastima kojima su tradicionalno dominirali muškarci često nailaze na nepoverenje muških kolega u pogledu njihove sposobnosti da posao obavljaju podjednako uspešno. Shodno tome, one moraju ulagati dodatni napor na poslu kako bi se izborile sa ovim stereotipima. To često predstavlja prepreku i navodi žene da preispitaju, a ponekada i odustanu od odluke da prihvate ili zadrže te položaje. Pored toga, društveni i porodični pritisci mogu dovesti do sumnje u sebe i internalizacije rodnih normi, što dodatno može doprineti usvajanju ograničavajućih stavova koji utiču na karijerne prilike. Usklađivanje poslovnog i privatnog života i karijerno napredovanje Pored društvenih i kulturoloških prepreka koje se ogledaju u dominantnim rodnim normama i ulogama, žene u oblasti kontrole SALW suočavaju se sa značajnim profesionalnim izazovima, naročito kada je reč o usklađivanju poslovnih i privatnih obaveza. Žene često nose dvostruki teret profesionalnih i porodičnih odgovornosti, što otežava njihov karijerni napredak. Zbog poteškoća u usklađivanju ovih zahteva, mnoge žene odlučuju da potraže druge profesionalne uloge ili da potpuno napuste ovu profesiju. Većina sagovornica je istakla da im je ispunjavanje profesionalnih obaveza bilo otežano u fazi zasnivanja porodice i kada su im deca bila mala. Neke sagovornice su uspele da izađu na kraj sa ovim izazovima zahvaljujući podršci porodice, dok su se druge opredelile za manje zahtevne poslove, uglavnom administrativne. Iako se izazovi u vezi sa usklađivanjem poslovnog i privatnog života ne odnose isključivo na sektore i zadatke u okviru kontrole SALW, već su prisutni u celoj instituciji, oni se češće povezuju sa operativnim i nižim pozicijama. Naime, sagovornici/ce prepoznaju zahtevnost terenskog rada, koji podrazumeva dostupnost u svako doba dana. Zahtevna priroda operativnih uloga, koje često uključuju opsežan rad na terenu, smenski rad i prilagodljivost na nepredvidive uslove, doživljava se kao prepreka za žene, naročito one sa porodičnim obavezama. Stoga to stvara značajnu barijeru za njihovo dugoročno učešće i napredovanje u ovim ulogama. Zbog navedenih brojnih faktora, te uloge se često smatraju manje privlačnim zbog zahtevne prirode posla i društvenih pritisaka da se ispune porodične obaveze. Često se ističe da se žene nakon zasnivanja porodice odlučuju za preraspoređivanje sa ovih poslova (prelazak iz statusa policijske službenice u status javne službenice) ili za obavljanje kancelarijskih poslova. Stoga je sprovođenje podsticajnih politika i praksi od ključnog značaja za uspeh žena u operativnim ulogama. To uključuje fleksibilne radne aranžmane, mentorske programe i inicijative koje se suprotstavljaju društvenim normama i promovišu rodnu ravnopravnost na radu. Prepreke za obrazovanje i obuke Neki sagovornici/ce su istakli da se karijerne odluke donose mnogo pre ulaska na tržište rada, a da društveni faktori i tradicionalne rodne uloge imaju ulogu u oblikovanju tih odluka. Prepreke za obrazovanje takođe mogu biti važne, budući da za ove uloge u nekim jurisdikcijama tradicionalno postoji manje žena sa potrebnim specifičnim kvalifikacijama. Mnogi sagovornici smatraju da ovaj obrazovni jaz ograničava fond kvalifikovanih žena za ove pozicije. Takođe, često je potrebno imati završenu dodatnu obuku. Programi obuka namenjeni ženama u oblasti kontrole SALW često se smatraju ključnim merama za povećanje njihovog učešća, jer bi ciljani programi obuke ženama ponudili priliku da steknu specifična stručna znanja potrebna za kontrolu SALW i osnažili ih da prevaziđu prepreke povezane sa obrazovnim profilima i društvenim percepcijama. Pružanjem prilagođenog obrazovanja, ovakvi programi doprinose rušenju stereotipa i podstiču veće uključivanje žena u karijere u oblasti kontrole SALW. 54  4. POGLAVLJE Radna zaduženja, fluktuacija i zadržavanje kadrova Rodno specifični obrasci zastupljenosti žena i muškaraca u različitim oblastima kontrole SALW često se doživljavaju kao „prirodna podela“ uloga u kontroli SALW, pri čemu žene prednjače u administrativnim i analitičkim poslovima, dok muškarci obavljaju fizički zahtevan terenski rad. Iako ova podela može stvoriti funkcionalnu sinergiju, ona takođe učvršćuje tradicionalne rodne uloge i ograničava mogućnosti žena u operativnim ulogama. Pored toga, kako su naveli ispitanici/ce, fizički zahtevni poslovi i potencijalne opasnosti u vezi sa terenskim radom u oblasti kontrole SALW odvraćaju mnoge žene od prihvatanja takvih poslova. Operativne uloge u kontroli SALW obično su povezane sa fizički zahtevnim poslovima, neredovnim radnim vremenom i mogućom izloženošću opasnim situacijama, što se često doživljava kao nespojivo sa društvenim očekivanjima od žena. Ova kulturološka predrasuda ne samo da obeshrabruje žene da se opredele za karijere u kontroli SALW, već i podriva njihovo samopouzdanje i interesovanje za poslove koji uključuju rukovanje oružjem. Kada je reč o fluktuaciji zaposlenih u institucijama, naročito u oblasti kontrole SALW, percepcije ispitanika/ ca se razlikuju od jurisdikcije do jurisdikcije. U Srbiji i Crnoj Gori, fluktuacija unutar institucija/odeljenja smatra se retkom i sporadičnom. Redovno penzionisanje i povremeni prelazak u privatni sektor ili na rad u inostranstvu su retki. Mišljenja su podeljena u BiH, dok jedni fluktuaciju smatraju niskom, drugi je vide kao visoku. Razlozi za fluktuaciju se tumače na različite načine; neki smatraju da muškarci češće napuštaju javni sektor zbog ograničenih mogućnosti za napredovanje, dok drugi ističu da žene češće traže premeštaj na druge pozicije ili u druga odeljenja u okviru institucije, naročito nakon osnivanja porodice. Sa druge strane, fluktuacija u Severnoj Makedoniji, na Kosovu i u Albaniji se smatra nešto izraženijom. U tim jurisdikcijama, smatra se da se žene duže zadržavaju na radnim mestima, jer to smatraju prednošću zbog dugoročne sigurnosti zaposlenja i prava u vezi sa porodiljskim odsustvom. Nasuprot tome, navodi se da muškarci češće menjaju posao u potrazi za višim pozicijama i boljim platama u privatnom sektoru. Ipak, važno je istaći da mnogi i muškarci i žene odlučuju da ostanu u javnom sektoru do penzionisanja, što ukazuje na to da ne postoje značajne rodne razlike. 55 5. POGLAVLJE ZAKLJUČCI I IDENTIFIKOVANE MERE KOJE MOGU POMOĆI INSTITUCIJAMA U UNAPREĐIVANJU ZASTUPLJENOSTI I UČEŠĆA ŽENA U KONTROLI SALW 56  5. POGLAVLJE 5.1 Zaključci Analiza podataka o zastupljenosti žena i muškaraca u kontroli SALW, kao i pregled međunarodnih, regionalnih i zakonodavnih i strateških okvira na nivou jurisdikcija, pokazuju da iako je ostvaren značajan napredak u podizanju svesti o rodnoj dimenziji kontrole SALW i povećanju učešća žena u ovoj oblasti, i dalje postoje brojni izazovi i nedostaci. Međunarodni normativni okviri, i pravno i politički obavezujući, pozivaju na zajedničke napore radi unapređenja učešća žena u sektoru bezbednosti, uključujući kontrolu SALW. Oni stavljaju akcenat na ravnopravno, suštinsko i delotvorno učešće žena u kontroli SALW i pozivaju vlade da uklone dugotrajne prepreke, uključujući prepreke za liderske uloge u svim procesima odlučivanja, planiranja i implementacije. Ovi zahtevi su odraženi i u relevantnim okvirima na ZB. Mapa puta za kontrolu SALW poziva na puno integrisanje rodne dimenzije u politike kontrole naoružanja i daje prioritet učešću žena. U svim jurisdikcijama ZB u poslednje dve decenije usvojen je robustan zakonodavni okvir u oblasti rodne ravnopravnosti i zabrane diskriminacije. Ovi okviri, kao i strategije za unapređenje rodne ravnopravnosti, akcioni planovi za primenu Agende za ŽMB i strategije kontrole SALW, pružaju snažnu osnovu za uvođenje rodne perspektive u kontrolu SALW i obezbeđivanje punog i delotvornog učešća žena. Kada je reč o učešću žena u sektoru bezbednosti uopšte, a time i u kontroli SALW, institucije na ZB su, u različitoj meri, izradile interne politike, uspostavile mehanizme za rodnu ravnopravnost i sprovele ciljane aktivnosti za podsticanje većeg učešća žena. Mreže žena policajaca odigrale su ključnu ulogu u zagovaranju unapređenja položaja žena u organima za sprovođenje zakona i nastavljaju da deluju kao pokretači promena. Ovi napori su doveli i do dobrih praksi i trebalo bi analizirati kako one mogu da se prošire i primenjuju redovno i održivo. Uprkos ovom napretku, i dalje postoje nedostaci u primeni, pri čemu mnoge politike nemaju odgovarajuće mehanizme za kontrolu primene i praćenje čime bi se osigurala stvarna rodna inkluzivnost. Napori na povećanju uključenosti žena u sektor bezbednosti neravnomerni su i u pojedinim aspektima spori. Očigledna je neravnopravna zastupljenost žena i muškaraca u različitim sektorima širom regiona, a obrasci učešća žena i muškaraca u kontroli SALW imaju veliku rodnu dimenziju. Dok muškarci dominiraju u svim funkcionalnim oblastima kontrole SALW, značajno je učešće žena u oblastima povezanim sa javnim politikama. Zabeležen je značajan napredak poslednjih godina, što odražava njihov važan doprinos unapređenju kontrole SALW, posebno u zakonodavnim reformama i kreiranju politika. Napredak je naročito uočljiv u većem učešću žena u SALW komisijama i koordinaciji aktivnosti u vezi sa sprovođenjem Mape puta za kontrolu SALW na ZB. Sa druge strane, na tehničkom nivou, učešće žena je i dalje nisko, a muškaraci nastavljaju da budu dominantno zastupljeni na ovom nivou. Konkretno, žene su u načelu nedovoljno zastupljene u ključnim operativnim oblastima kao što su službe granične i kriminalističke policije, kao i u tehničkim ulogama poput upravljanja zalihama. U nekim jurisdikcijama, učešće žena u ovim ulogama gotovo da je zanemarljivo. Nedovoljna zastupljenost žena u ključnim operativnim ulogama ne samo da održava tradicionalne rodne norme, već i ograničava potencijal za inovativne pristupe bezbednosnim izazovima. Identifikovani rodni obrasci takođe ukazuju na sistemsku podelu uloga, pri čemu se žene usmeravaju ka netehničkim ulogama i administrativnim poslovima. Istovremeno, muškarci imaju primat u operativnim zadacima, što umanjuje mogućnosti žena da pruže širi doprinos kontroli SALW. Prevazilaženje ovog jaza zahteva ciljane napore na integrisanju rodne perspektive u politike i prakse kontrole SALW. 57 5. POGLAVLJE Ovakvi obrasci zastupljenosti žena i muškaraca u različitim oblastima kontrole SALW često se doživljavaju kao „prirodna podela“ uloga u kontroli SALW. Iako ova podela može stvoriti funkcionalnu sinergiju, ona takođe učvršćuje tradicionalne rodne uloge i ograničava mogućnosti žena u operativnim ulogama. Prepreke za učešće žena su i dalje prisutne i rezultat su složene međusobne interakcije više faktora. Institucionalne i društvene rodne norme i stavovi i dalje učvršćuju rodne stereotipe. Društvena očekivanja i tradicionalne rodne uloge imaju značajan uticaj na izbor karijere žena, i često ih usmeravaju dalje od oblasti koje se tradicionalno vide kao muške oblasti, uključujući sektor bezbednosti u globalu. To se posebno odnosi na kontrolu SALW, koja se često vidi kao muška stručna oblast, što može obeshrabriti žene da se opredele za srodne profesije i otežati uspostavljanje podsticajnijeg okruženja. Ovi stereotipi su dodatno učvršćeni izostankom vidljivih ženskih uzora i društvenim predrasudama koje podrivaju sposobnosti žena u ovim oblastima. To ukazuje na dublji kulturološki izazov, i institucionalni i društveni, gde se žene vide kao manje podobne za fizički zahtevne ili opasne zadatke, kakvi se sreću u oblasti kontrole SALW. Ovakvi ukorenjeni stavovi ne samo da stvaraju prepreke za žene koje žele da uđu u oblast kontrole SALW ili da u njoj napreduju, već podstiču i začarani krug isključenosti žena. Čak i kada postoje zakonodavni okviri koji podržavaju rodnu ravnopravnost, društvene percepcije mogu da ugroze njihovu delotvornost, jer se žene i dalje mogu suočavati sa otporom ili sumnjama od strane kolega i nadređenih. Rodno obojena percepcija vatrenog oružja kao isključivo muške sfere ostaje izražena i ograničava učešće žena na operativnim nivoima, uprkos poboljšanjima zakonodavnog okvira. Žene često odustaju od preuzimanja operativnih uloga u oblasti kontrole SALW zbog duboko ukorenjenih društvenih očekivanja i ličnih preferencija koje su oblikovane kulturološkim normama. Pored toga, žene se suočavaju sa dodatnim preispitivanjem kada rade u okruženjima u kojima dominiraju muškarci, što može uticati na njihovu spremnost da prihvate ove položaje ili da na njima ostanu. Žene koje su pionirke u oblastima kojima su tradicionalno dominirali muškarci često nailaze na nepoverenje muških kolega u pogledu njihove sposobnosti da posao obavljaju podjednako uspešno. Shodno tome, one moraju ulagati dodatni napor na poslu kako bi se izborile sa ovim stereotipima. Pored društvenih i kulturoloških prepreka koje se ogledaju u dominantnim rodnim normama i ulogama, žene u oblasti kontrole SALW suočavaju se sa značajnim profesionalnim izazovima, naročito kada je reč o usklađivanju poslovnih i privatnih obaveza. Izazovi usklađivanja profesionalnih i porodičnih obaveza posebno su relevantni za operativne uloge koje zahtevaju neredovno radno vreme, rad na terenu ili smenski rad. Zbog toga se mnoge žene odlučuju za manje zahtevne uloge ili potpuno napuštaju ove profesije, čime se dodatno produžava njihova nedovoljna zastupljenost na ključnim operativnim zadacima. Prepreke u vezi sa obrazovanjem su relevantne, budući da za ove uloge u nekim jurisdikcijama tradicionalno postoji manje žena sa potrebnim specifičnim kvalifikacijama, kao što su fizika, mašinstvo i hemija. Jaz u percepcijama i nedostatak svesti. Postoji značajan jaz između statističkih podataka dobijenih od jurisdikcija i percepcija mnogih ispitanika/ca. Uprkos tome što dokazi ukazuju na nisko učešće žena u operativnim ulogama, mnogi ispitanici/ce veruju da je uključenost žena adekvatna. To odražava nedostatak razumevanja sistemskih prepreka sa kojima se žene suočavaju i ukazuje na to da je svest o rodnim nejednakostima ograničena čak i unutar bezbednosnih institucija. Žene retko zauzimaju liderske ili rukovodeće položaje u SALW komisijama, službama kriminalističke i granične policije ili drugim terenskim ulogama. Hijerarhijska priroda bezbednosnih struktura, zajedno sa specijalizovanim ulogama, često isključuje žene iz ključnih 58  5. POGLAVLJE procesa donošenja odluka, budući da je moć često koncentrisana među onima sa bogatim operativnim iskustvom. Nedostatak ženskog liderstva dodatno otežava razvoj politika i praksi koje uvažavaju perspektive žena. Štaviše, odsustvo žena na uticajnim položajima znači da ima manje uzora i mentorki koje bi podržale razvoj mlađih žena u ovoj oblasti. Uprkos postojanju zakona o rodnoj ravnopravnosti i mehanizama za zaštitu od diskriminacije, žene koje rade na kontroli SALW i dalje se suočavaju sa diskriminacijom i uznemiravanjem, iako se ti slučajevi retko prijavljuju, kako potvrđuju i podaci dobijeni od jurisdikcija. Mnogi ispitanici/ ce su pomenuli da nedostaje poverenje u interne mehanizme za podnošenje žalbi, što dovodi do straha od odmazde i dugotrajnih i iscrpljujućih procesa rešavanja pritužbi. Iako se kultura unutar bezbednosnih institucija poboljšava, često se ne stvara okruženje u kojem se žene osećaju dovoljno sigurno da prijave uznemiravanje ili druge oblike diskriminacije. Pored toga, institucionalni mehanizmi za rodnu ravnopravnost, koji su u različitim oblicima uspostavljeni širom regiona, nisu dovoljno prepoznati od strane zaposlenih, što ukazuje na potrebu za njihovim daljim jačanjem i promovisanjem. 5.2 Identifikovane mere koje mogu pomoći institucijama u unapređivanju zastupljenosti i učešća žena u kontroli SALW Kako bi se odgovorilo na izazove identifikovane u ovoj analizi, u pogledu unapređenja rodno uravnotežene, na kompetencijama zasnovane zastupljenosti i učešća žena i muškaraca u kontroli SALW, kao i stvaranja rodno inkluzivnog radnog okruženja, predloženo je nekoliko mera relevantnim institucijama koje se bave kontrolom SALW, sa ciljem podsticanja inkluzivnih, pravičnih i u krajnjoj liniji delotvornijih pristupa bezbednosnim izazovima: Stvaranje podsticajnog okruženja Promovisati rodno odgovorno liderstvo kod donosilaca odluka na visokom nivou (žena i muškaraca), kako bi se podstaklo stvaranje rodno inkluzivnog okruženja i liderima pružile ključne veštine za iniciranje i usmeravanje aktivnosti ka tim ciljevima. U te svrhe, treba koristiti inovativne inicijative kao što su programi mentorstva za rodnu ravnopravnost, Podržavati umrežavanje lidera sa ciljem lakše razmene znanja, iskustava i dobrih praksi, Svo osoblje, i uniformisano i neuniformisano, treba sistematski obučavati o rodnoj ravnopravnosti, zaštiti od rodno zasnovane diskriminacije i stvaranju radnog okruženja bez nasilja, uključujući rodno zasnovanog nasilja, Dodatno ispitati i produbiti razumevanje niže zastupljenosti žena na rukovodećim položajima i, na osnovu toga, izraditi mere za rešavanje tog pitanja. U tom cilju, ženama treba obezbediti obuku iz oblasti liderstva radi podrške njihovom karijernom razvoju ka rukovodećim položajima. Vođenje evidencije, rodna analiza i ciljane strategije ljudskih resursa Osigurati da svi podaci o zaposlenima budu razvrstani po polu i starosti i da se rodna analiza dosledno primenjuje u analizama ljudskih resursa, naročito u vezi sa zapošljavanjem, stručnim usavršavanjem, unapređenjima i zadržavanjem zaposlenih i pohađanjem obuka, Obezbediti obuke iz oblasti rodne ravnopravnosti zaposlenima u sektorima za ljudske resurse i analitiku, između ostalog na teme rodne analize, prikupljanja rodno osetljivih podataka i integrisanja rodne perspektive, 59 5. POGLAVLJE Redovno sprovoditi i dostavljati donosiocima odluka analize o položaju žena i muškaraca unutar institucije sa preporukama za unapređenje rodno uravnotežene zastupljenosti i stvaranje rodno inkluzivnog okruženja, Uvesti praćenje prosečnog vremena koje žene i muškarci provode na jednoj poziciji/u jednom činu, odnosno prosečno vreme provedeno u prethodnom činu, razvrstano po poziciji/činu, i prosečno vreme provedeno u trenutnom činu, razvrstano po činu, Potrebno je uvesti praćenje fluktuacija i razloga za napuštanje službe, uključujući izlazne intervjue, kako bi se razvile i primenile mere za unapređenje zadržavanja i smanjenje fluktuacije zaposlenih, Radi odgovora na nedovoljnu zastupljenost žena u kontroli SALW, ali i generalno u sektoru bezbednosti, potrebno je da obrazovne institucije, kao što su policijske srednje škole, akademije, itd., preduzmu mere za povećanje upisa žena tamo gde još uvek postoje razlike, Sprovesti ciljane strategije zapošljavanja kako bi se žene privukle na operativne položaje u oblastima koje se odnose na kontrolu SALW, uz druge mere. Obuke, izgradnja kapaciteta i umrežavanje Osigurati da žene i muškarci imaju ravnopravan pristup i jednaku korist od podizanja kapaciteta u vezi sa kontrolom SALW, kao što su obuke, radionice, seminari, mentorstvo, koučing, itd., Na osnovu procene potreba za obukom, razviti i sprovesti programe obuka kroz koje se ženama pružaju veštine i znanja neophodni za uspeh u oblasti kontrole SALW. Ovi programi treba da se fokusiraju na provere oružja, istrage krivičnih dela, operacije granične bezbednosti i druge oblasti u kojima je dokumentovana nedovoljna zastupljenost žena. Prilagođena obuka može pomoći u prevazilaženju obrazovnog jaza u tehničkim oblastima, Sprovesti posebno prilagođene mentorske programe kroz koje žene mogu dobiti smernice i podršku od starijih stručnjaka/stručnjakinja u sektoru, Dodatno osnažiti mrežu žena policajaca obezbeđivanjem adekvatnih resursa za njihov rad i unapređenjem njihovih stručnih znanja iz oblasti kontrole SALW. Kampanje za podizanje svesti Redovno sprovoditi aktivnosti podizanja svesti u cilju suzbijanja rodnih stereotipa, diskriminacije i seksizma, koji negativno utiču na položaj žena u sektoru bezbednosti, uključujući kontrolu SALW. Ove inicijative mogu pomoći u promeni rodnih stereotipa i percepcija “tradicionalnih” rodnih uloga na radu, koje često stvaraju prepreke za uravnoteženo učešće žena i muškaraca. To takođe može biti odgovor na percepciju da su određene uloge prikladnije za muškarce i podstaći i muškarce i žene da aktivnije učestvuju u kontroli SALW, Deljenjem informacija istaći koristi od rodno raznovrsne radne snage u sektoru bezbednosti, poput boljeg donošenja odluka i unapređenih odnosa sa zajednicom, Isticati uspešne žene u operativnim ulogama kao uzore. To može pomoći da se promene percepcije i podstaći žene da razmotre karijere u oblastima koje su tradicionalno bile rezervisane za muškarce. Jačanje mogućnosti za preuzimanje liderskih uloga i donošenje odluka Obezbediti obuke o liderstvu ženama na srednje visokim položajima kako bi usvojile alate potrebne za napredovanje ka višim položajima, Obezbediti uravnoteženu zastupljenost žena i muškaraca u kreiranju politika i težiti rodnom paritetu u SALW komisijama, relevantnim radnim grupama, odborima itd. 60  5. POGLAVLJE Fleksibilni radni aranžmani i politike po meri porodice Radi zadržavanja većeg broja žena i muškaraca u kontroli SALW, treba uvesti fleksibilne radne aranžmane kada god kontekst to dozvoljava. Na primer, predvidivost radnih smena, mogućnosti za skraćeno radno vreme i fleksibilno roditeljsko odsustvo mogu pomoći i ženama i muškarcima da usklade profesionalne i porodične obaveze, Prepoznajući važnu ulogu očeva u roditeljstvu, programi koji podstiču muškarce da koriste roditeljsko odsustvo takođe bi doprineli rasterećenju žena i stvaranju veće rodne ravnopravnosti na radu. Ojačani mehanizmi za rodnu ravnopravnost i borbu protiv diskriminacije Institucije bi trebalo da preispitaju svoje mehanizme za rodnu ravnopravnost i mehanizme za borbu protiv diskriminacije koji se bave pitanjima rodno zasnovane diskriminacije, seksualnog uznemiravanja i zlostavljanja, kako bi dodatno unapredile njihovo funkcionisanje. To podrazumeva sprovođenje redovnih rodnih analiza, obuke za unapređenje rodne osetljivosti zaposlenih na svim nivoima i unapređenje transparentnosti u postupanju po žalbama, Postarati se da su svi zaposleni informisani o merama za sprečavanje rodno zasnovane diskriminacije, seksualnog uznemiravanja i zlostavljanja i dosledno sprovoditi te mere, Dodatno osnažiti interni mehanizam za podnošenje žalbi u slučajevima diskriminacije i uznemiravanja. Praćenje i evaluacija Kontinuirano praćenje zastupljenosti žena u bezbednosnim institucijama trebalo bi da se zasniva na redovnom prikupljanju i analizi podataka razvrstanih po polu u vezi sa zapošljavanjem, zadržavanjem i karijernim napredovanjem i to bi trebalo koristiti za oblikovanje budućih strategija, Razviti i koristiti rodno osetljive mehanizme praćenja, kao što su ocenjivanje učinka i povratne informacije, radi praćenja uspeha inicijativa za rodnu ravnopravnost i uočavanja oblasti u kojima su potrebne dodatne intervencije. Rodno budžetiranje Postarati se da su obezbeđena adekvatna budžetska sredstva za održivo sprovođenje ovih mera. Sprovođenjem ovih mera, institucije mogu stvoriti inkluzivniji i delotvorniji okvir za kontrolu SALW i postarati se da žene i muškarci ravnopravno oblikuju budućnost bezbednosti širom regiona. Time se unapređuje rodna ravnopravnost i istovremeno jača ukupna delotvornost sprovođenja zakona i kreiranja politika u sektoru kontrole SALW. 61 ANEKS I: ZAKONODAVNI I STRATEŠKI OKVIRI NA ZAPADNOM BALKANU: KRATAK PREGLED 62  ANEKS I ALBANIJA Albanija je uspostavila obiman pravni okvir za unapređenje rodne ravnopravnosti i zabranu diskriminacije. Zakon o rodnoj ravnopravnosti u društvu73 uređuje osnovna pitanja rodne ravnopravnosti u javnom životu, jednaku zaštitu i postupanje prema ženama i muškarcima, jednake mogućnosti za uživanje prava, kao i njihov doprinos i učešće u razvoju. Zakon propisuje posebne privremene mere koje garantuju učešće manje zastupljenog pola od najmanje 30% na političkim i javnim funkcijama na kojima se donose odluke, kao i obavezno prikupljanje rodno razvrstanih statističkih podataka od strane svih organa.74 Zakon o zabrani diskriminacije75 ima za cilj da osigura pravo svake osobe na ravnopravnost pred zakonom i ravnopravnu zaštitu kroz zakon; ravnopravnost prilika i mogućnosti za ostvarivanje prava, uživanje sloboda i učešće u javnom životu; i delotvornu zaštitu od diskriminacije i od svakog oblika ponašanja koje podstiče diskriminaciju. Strategija za rodnu ravnopravnost za period od 2021. do 2030. godine76 ima četiri glavna strateška cilja: 1) ostvarivanje ekonomskih i socijalnih prava žena, devojaka, devojčica i muškaraca, mladića i dečaka u društvu i osnaživanje žena, devojaka i devojčica u svoj njihovoj raznovrsnosti, sa ciljem unapređenja i održivosti ekološke (zelene) ekonomije i njihovog ravnopravnog učešća u procesu digitalizacije; 2) obezbeđivanje ravnopravnog učešća, zastupljenosti i prava na liderstvo žena i muškaraca, devojaka i mladića, devojčica i dečaka u svoj njihovoj raznovrsnosti u političkom i javnom donošenju odluka na lokalnom nivou; 3) smanjenje svih oblika štetnih praksi, rodno zasnovanog nasilja i nasilja u porodici i 4) korišćenje rodne perspektive kao glavnog alata za postizanje rodne ravnopravnosti i rodne pravde u društvu.77 U okviru drugog strateškog cilja, postoje dva posebna cilja u vezi sa učešćem žena – obezbeđivanje uslova za ravnopravno učešće i zastupljenost, i jačanje društvenih stavova i ponašanja koji podstiču ravnopravno učešće, zastupljenost i liderstvo.78 Albanija je takođe usvojila strateška dokumenta u vezi sa kontrolom SALW kao što je Strategija kontrole malokalibarskog i lakog oružja, pripadajuće municije i eksploziva (2019–2024).79 Ova strategija obezbeđuje i prati ispunjenje obaveza Albanije iz različitih međunarodnih konvencija i dokumenata u oblasti kontrole vatrenog oružja, kao i Mape puta za održivo rešenje za suzbijanje nedozvoljenog posedovanja, zloupotrebe i trgovine malokalibarskim i lakim oružjem (SALW) i pripadajućom municijom na Zapadnom Balkanu. Ciljevi Strategije i Akcionog plana su usklađeni sa regionalnom Mapom puta. U tom smislu, Strategija naglašava da držanje i zloupotreba vatrenog oružja imaju jasnu rodnu dimenziju i sadrži izričitu obavezu unapređenja rodne ravnopravnosti u okviru kontrole malokalibarskog oružja i ima za cilj uvođenje rodne perspektive u različite oblasti kontrole SALW. Jedan od ciljeva Strategije jeste potpuno integrisanje rodne i starosne dimenzije u politike kontrole SALW/vatrenog oružja i obezbeđivanje suštinskog učešća žena u kontroli SALW/vatrenog oružja. Ovaj opšti cilj sadrži nekoliko posebnih ciljeva: • povećanje učešća žena u kontroli SALW/vatrenog oružja; • povećanje kapaciteta institucija nadležnih za kontrolu SALW/vatrenog oružja za integrisanje rodne perspektive i izradu rodno odgovornih politika u oblasti SALW/vatrenog oružja; • unapređenje institucionalnih i političkih odgovora na zloupotrebu vatrenog oružja u slučajevima nasilja u porodici i partnerskog nasilja; • unapređenje prevencije zloupotrebe SALW/vatrenog oružja. 73 ] Zakon br. 9970, od 24.07.2008. godine 74 ] Strategija za rodnu ravnopravnost za period od 2021. do 2030. godine 75 ] Zakon o zabrani diskriminacije (br. 10 221/4.2.2010, izmenjen i dopunjen 2020. godine). 76 ] Strategija za rodnu ravnopravnost za period od 2021. do 2030. godine 77 ] Mandro, Arta. 2021. Izveštaj o rodnoj analizi zakonodavnog i strateškog okvira za kontrolu malokalibarskog i lakog oružja u Albaniji. Beograd: SEESAC. 78 ] Ibid. 79 ] Strategija kontrole malokalibarskog i lakog oružja, pripadajuće municije i eksploziva (2019-2024) 63 ANEKS I Za sprovođenje Strategije usvojena su dva prateća Akciona plana koja pokrivaju periode od 2019. do 2021. i od 2022. do 2024. godine.80 Kada je reč o drugim važnim strateškim i internim dokumentima, usvojeno ih je nekoliko, kao što su: Smernice za prevenciju i odgovor na nasilje, uznemiravanje i seksualno uznemiravanje na radu u okviru institucija javne uprave; Naredba generalnog direktora policije br. 657, od 28.07.2020. godine „O odobravanju procedure za postupanje u slučajevima uznemiravanja i seksualnog uznemiravanja u policiji“ (revidirana); Naredba direktora policije „O sprovođenju studije u vezi sa integrisanjem žena policajaca u operativne uloge sa činovima direktora, načelnika komesara i komesara“.81 Pored toga, Akcioni plan za sprovođenje Rezolucije SB UN 1325 „Žene, mir i bezbednost“ utvrđuje posebni cilj povećanja zastupljenosti žena u aktivnostima i procesima donošenja odluka koji se odnose na bezbednost i mirovne misije. SRBIJA Zakon o rodnoj ravnopravnosti82 donet je 2021. godine, zamenivši Zakon o ravnopravnosti polova. Član 7. Zakona definiše politiku jednakih mogućnosti koja podrazumeva 1) ravnopravno učešće žena i muškaraca u svim fazama planiranja, pripreme, donošenja i sprovođenja odluka koje utiču na položaj žena; 2) uzimanje u obzir različitih interesa, potreba i prioriteta žena i muškaraca prilikom donošenja javnih i drugih politika i odlučivanja o pravima, obavezama i na zakonu zasnovanim interesima; 3) preduzimanje mera kojima se obezbeđuje jednaka polazna tačka za ostvarivanje principa jednakih mogućnosti za lica, odnosno grupe lica koja se nalaze u nejednakom položaju po osnovu pola, polnih karakteristika, odnosno roda, posebno pripadnika osetljivih društvenih grupa. Član 39 o rodnoj ravnopravnosti u oblasti odbrane i bezbednosti takođe nalaže sprovođenje aktivnosti usmerenih ka povećanju zastupljenosti i uključenosti žena na pozicijama donošenja odluka u svim procesima koji se tiču očuvanja mira i bezbednosti. Zakon o zabrani diskriminacije83 uređuje opštu zabranu diskriminacije, oblike i slučajeve diskriminacije, kao i postupke zaštite od diskriminacije. Strategija za rodnu ravnopravnost za period od 2021. do 2030. godine84 postavlja opšti cilj prevazilaženja rodnog jaza i ostvarivanja rodne ravnopravnosti kao preduslova za razvoj društva i poboljšanje svakodnevnog života žena i muškaraca, devojčica i dečaka. U kontekstu učešća žena, Mera 2.4 Strategije odnosi se na jačanje kapaciteta, unapređivanje institucionalnog i normativnog okvira rodne ravnopravnosti u političkom životu i obezbeđivanje ravnopravnog učešća žena i muškaraca, posebno ranjivih grupa u odlučivanju o javnim poslovima. Jedna od mera koja se konkretno odnosi na mir i bezbednost, Mera 2.2, predviđa unapređenu bezbednost žena u miru, konfliktu i postkonfliktnom oporavku društva, kriznim i vanrednim situacijama, kroz integralnu primenu Rezolucije SB UN 1325 – Žene, mir i bezbednost u Republici Srbiji. Međutim, trebalo bi pomenuti da je istekao Akcioni plan za sprovođenje Rezolucije SB UN 1325 za period od 2017. do 2020. godine85 koji je predvideo, između ostalog, uvođenje rodne perspektive u sve javne politike u oblasti odbrane i bezbednosti, i da je treći Akcioni plan u procesu pripreme. 80 ] https://www.seesac.org/Strategic-Documents_1/ 81 ] Informacije dobijene iz upitnika koji je dostavio MUP. 82 ] Službeni glasnik, br. 52/2021. 83 ] Službeni glasnik, br. 22/2009 i 52/2021. 84 ] Službeni glasnik, br. 103/2021. 85 ] Službeni glasnik, br. 53/2017. 64  ANEKS I Pored toga Strategija kontrole malog i lakog oružja u Republici Srbiji za period od 2019. do 2024. godine,86 ima za cilj da osigura bezbednost građana efikasnom i delotvornom kontrolom malog i lakog oružja tako što će se uspostaviti sveobuhvatni i održivi mehanizmi za identifikovanje, sprečavanje, krivično gonjenje i kontrolu nedozvoljenog posedovanja, zloupotrebe i trgovine vatrenim oružjem, municijom i eksplozivom.87 U Akcionom planu, planirano je da se opšti cilj smanjivanja pretnji od nelegalnog posedovanja i zloupotrebe SALW, municije i eksploziva za civilnu upotrebu ostvari kroz pet ciljeva, a jedna od mera ima za cilj implementaciju rodno zasnovanih načela tokom sprovođenja Akcionog plana. Ova mera dalje predviđa podmeru koja se odnosi na obezbeđivanje delotvornog i suštinskog učešća žena u kontroli SALW. Kada je reč o drugim strateškim i internim dokumentima, usvojeno ih je nekoliko: Smernice za implementaciju mera za ostvarivanje rodne ravnopravnosti u MUP-u – kroz sistem upravljanja ljudskim resursima; Priručnik za prevenciju i zaštitu od rodno zasnovane diskriminacije i diskriminacije zasnovane na drugim ličnim svojstvima u MUP-u; Uputstvo sa smernicama za prevenciju i zaštitu od rodno zasnovane diskriminacije i diskriminacije zasnovane na drugim ličnim svojstvima u MUP-u; Plan upravljanja rizicima od povrede principa rodne ravnopravnosti (2023); Plan za ostvarivanje i unapređenje rodne ravnopravnosti u MUP-u.88 BOSNA I HERCEGOVINA BiH je uložila značajne napore u usklađivanje svog zakonodavnog okvira sa međunarodnim standardima i obavezama i usvojila je ključni zakon u ovoj oblasti – Zakon o ravnopravnosti polova.89 Ovaj zakon se bavi rodnom ravnopravnošću u svim sferama javnog i privatnog života i pruža okvir za institucionalne mehanizme zadužene za sprovođenje i nadgledanje sprovođenja odredbi o rodnoj ravnopravnosti.90 Propisano je da tela na svim nivoima organizacije vlasti i tela lokalne samouprave, uključujući zakonodavnu, izvršnu i sudsku vlast, političke stranke, pravna lica sa javnim ovlašćenjima, pravna lica koja su u vlasništvu ili pod kontrolom države, entiteta, kantona, grada ili opštine ili nad čijim radom javni organ vrši kontrolu, moraju da osiguraju i promovišu ravnopravnu rodnu zastupljenost u upravljanju, procesu odlučivanja i predstavljanju.91 Pored toga, BiH je usvojila novi Gender akcioni plan za period od 2023. do 2027. godine.92 On sadrži tri strateška cilja u okviru kojih su definisane prioritetne oblasti delovanja: 1) Izrada, implementacija i praćenje programa mera za unapređenje rodne ravnopravnosti u institucijama vlasti; 2) Izgradnja i jačanje sistema, mehanizama i instrumenata za postizanje rodne ravnopravnosti; i 3) Uspostavljanje i jačanje saradnje i partnerstva. U delu koji se odnosi na Rod i sigurnost, nekoliko puta se pominju dokumenta o kontroli SALW. Unapređenje sigurnosti građana, uključujući višestruko marginalizovane grupe u BiH, kroz ravnopravno učešće žena u sprečavanju i rešavanju sukoba, te izgradnji i očuvanju održivog mira navedeno je kao osnovni cilj u delu koji se odnosi na rod i sigurnost. Strategija za kontrolu malog oružja i lakog naoružanja u BiH za period od 2021. do 2024. godine93 ima za cilj unapređenje delotvornosti napora za kontrolu oružja i unapređenje sprovođenja Mape puta za održivo rešenje za suzbijanje nedozvoljenog posedovanja, zloupotrebe i trgovine malokalibarskim i lakim oružjem i pripadajućom municijom na Zapadnom Balkanu do 2024. godine.94 Strategija definiše četiri strateška cilja za unapređenje kontrole malokalibarskog oružja u BiH: 1) Unapređenje/usklađivanje zakonodavnog okvira i 86 ] Službeni glasnik, br. 44/2019. 87 ] Stevanović Govedarica, Gordana. 2021. Malokalibarsko i lako oružje, rodno zasnovano nasilje i nasilje u porodici: analiza normativnog okvira i prakse. Beograd: Program Ujedinjenih nacija za razvoj. 88 ] Informacije dobijene iz upitnika koji je dostavio MUP. 89 ] Službeni glasnik, br. 16/03 i 102/09. 90 ] Miftari, Durkalić and Barreiro Mariño. 2021. Gender Equality Profile of Bosnia and Herzegovina. Sarajevo: UN Women Office Bosnia and Herzegovina. 91 ] Član 20 Zakona o rodnoj ravnopravnosti. 92 ] Gender akcioni plan za period 2023-2027. godine 93 ] Strategija za kontrolu malog oružja i lakog naoružanja u Bosni i Hercegovini za period od 2021. do 2024. godine 94 ] https://www.osce.org/mission-to-bosnia-and-herzegovina/479873 65 ANEKS I sprovođenja zakonodavstva za kontrolu SALW; 2) Smanjenje zloupotrebe ilegalnog posedovanja i trgovine oružjem i municijom; 3) Unapređenje upravljanja SALW-om u posedu Oružanih snaga BiH; i 4) Povećana saradnja sa međunarodnim i regionalnim organizacijama i organizacijama civilnog društva.95 U okviru prvog strateškog cilja istaknuto je da rodna perspektiva ima veoma značajnu ulogu u razumevanju distribucije i potražnje za vatrenim oružjem, kao i specifičnih rizika sa kojima se žene i muškarci suočavaju u pogledu zloupotrebe vatrenog oružja, između ostalog u nasilju u porodici i partnerskom nasilju. Akcioni plan za sprovođenje Strategije za kontrolu malog oružja i lakog naoružanja u BiH za period od 2021. do 2024. godine dodatno operacionalizuje strateške obaveze i predviđa sprovođenje širokog spektra aktivnosti za integrisanje rodne perspektive u kontrolu SALW, kao što su povećanje učešća žena u kontroli SALW, povećanje kapaciteta institucija zaduženih za kontrolu SALW/vatrenog oružja za integrisanje rodne perspektive u mere i izradu rodno odgovornih politika u vezi sa SALW; i poboljšanje institucionalnog i strateškog odgovora na zloupotrebu vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici i partnerskog nasilja.96 Pored toga, Akcioni plan predviđa sprovođenje aktivnosti povezanih sa rodom u vezi sa prikupljanjem podataka, podizanjem svesti i saradnjom sa organizacijama civilnog društva. CRNA GORA Crna Gora je usvojila Zakon o rodnoj ravnopravnosti i Zakon o zaštitniku/ci ljudskih prava97 kojima se detaljnije definiše unapređenje i zaštita celokupnog korpusa ljudskih prava i stvaraju uslovi za osnaživanje žena i osoba drugačijih rodnih identiteta, definišu prioritetne oblasti i ciljevi koji treba da doprinesu smanjenju rodne neravnopravnosti u svim oblastima društvenog, ekonomskog, političkog i kulturnog života. Usvajanjem Zakona o zabrani diskriminacije,98 zakonodavni okvir je dodatno ojačan kroz integrisanje međunarodnih principa i standarda za zaštitu od diskriminacije.99 Zakon o rodnoj ravnopravnosti100 definiše rodnu ravnopravnost kao ravnopravno učešće žena i muškaraca, kao i osoba drugačijih rodnih identiteta, u svim sferama javnog i privatnog sektora; ravnopravan položaj i ravnopravne mogućnosti za ostvarivanje svih prava i sloboda i korišćenje ličnih znanja i veština za razvoj društva, kao i ostvarivanje jednakih koristi od rezultata rada. Zakonom je propisano da su svi organi, kao što su organi uprave i lokalne samouprave, javne ustanove, javna preduzeća i pravna lica koja vrše javna ovlašćenja, kao i privredna društva, druga pravna lica i preduzetnici, dužni da, radi postizanja rodne ravnopravnosti, u svim fazama planiranja, donošenja i sprovođenja odluka, kao i preduzimanja aktivnosti iz svoje nadležnosti, ocenjuju i vrednuju uticaj tih odluka i aktivnosti na položaj žena i muškaraca.101 Skupština i Vlada su obavezne da promovišu i primenjuju principe rodne ravnopravnosti, a naročito princip rodno uravnotežene zastupljenosti prilikom izbora i imenovanja na određene funkcije, obrazovanja radnih tela i utvrđivanja sastava zvaničnih delegacija. Ove odredbe su postavile osnov za integrisanje rodne perspektive u kontrolu malokalibarskog oružja. Crna Gora je usvojila Strategiju rodne ravnopravnosti za period od 2021. do 2025. godine.102 Strategija ima za cilj unapređenje primene postojećeg normativnog okvira u oblasti rodne ravnopravnosti i zaštite od rodno zasnovane diskriminacije, kao i unapređenje politika u oblasti obrazovanja, kulture i medija kako bi se smanjio nivo stereotipa i predrasuda prema ženama. Strategija posebno ima za cilj povećanje nivoa učešća 95 ] Sumonja, Sanja. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in the Brčko District of Bosnia and Herzegovina. Belgrade: SEESAC. 96 ] Ibid. 97 ] Službeni glasnik, br. 1/2007, 38/2015 i 21/17. 98 ] Službeni glasnik, br. 41/2010, 40/11, 18/14 i 42/17. 99 ] Strategija rodne ravnopravnosti iz 2021. godine 100 ] Službeni glasnik, br. 046/07, 73/10, 40/11 i 35/15. 101 ] Vuksanović, Tijana. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Montenegro. Belgrade: SEESAC. 102 ] Strategija rodne ravnopravnosti za period od 2021. do 2025. godine sa Akcionim planom za period od 2021. do 2022. godine 66  ANEKS I žena i osoba drugačijih rodnih identiteta u oblastima koje omogućavaju pristup, korišćenje i dobrobiti od korišćenja društvenih i prirodnih resursa.103 Strategija za suzbijanje nedozvoljenog posedovanja, zloupotrebe i trgovine malokalibarskim i lakim oružjem i municijom za period od 2019. do 2025. godine poziva na puno integrisanje rodne i starosne dimenzije u politike kontrole SALW/vatrenog oružja i obezbeđivanje suštinskog učešća žena u kontroli SALW/vatrenog oružja. Jedan od ciljeva je i povećanje nivoa svesti i smanjenje zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju nad ženama, nasilju u porodici i drugim oblicima rodno zasnovanog nasilja. U tu svrhu, izrađeni su planovi za za razvijanje mera i uspostavljanje procedura kojima će se osigurati ravnopravna zastupljenost žena u SALW komisiji i drugim relevantnim telima i sprovođenje obuka o rodnim dimenzijama SALW/vatrenog oružja za članove SALW komisije i svih drugih institucija odgovornih za sprovođenje politika kontrole u ovoj oblasti.104 Pored toga, Strategija implementacije Rezolucije SB UN 1325 – Žene, mir i bezbednost i njoj pratećih rezolucija za period od 2024. do 2027. godine sa Akcionim planom za period od 2024. do 2025. godine105 ima za strateški cilj unapređenje položaja žena i devojčica u svim procesima koji vode održavanju i promociji mira i bezbednosti. Strateški cilj će se ostvariti unapređenjem institucionalnih kapaciteta za rodnu ravnopravnost, povećanjem zastupljenosti žena u sektoru bezbednosti i povećanjem svesti o potrebama zaštite žena i devojčica u konfliktnim zonama. Dodatni ciljevi uključuju integrisanje rodne perspektive u obrazovanje, sprečavanje diskriminacije i zlostavljanja, podršku ženama u vanrednim situacijama i podizanje javne svesti o Rezoluciji SB UN 1325 putem različitih kanala komunikacije. Na kraju, važno je napomenuti da je MUP Crne Gore usvojio Plan za povećanje broja policijskih službenica u Upravi policije.106 SEVERNA MAKEDONIJA Severna Makedonija je uspostavila čvrst zakonodavni okvir za zaštitu prava žena i rodne ravnopravnosti, donošenjem Zakona o jednakim mogućnostima žena i muškaraca107 (usvojen 2006. i izmenjen i dopunjen 2012. godine) i Zakona o sprečavanju i zaštiti od diskriminacije108 (usvojen 2020. godine). Zakon o jednakim mogućnostima žena i muškaraca uređuje uspostavljanje jednakih mogućnosti i jednakog postupanja prema ženama i muškarcima, opšte i posebne mere, prava i obaveze odgovornih subjekata za obezbeđivanje jednakih mogućnosti za žene i muškarce itd. Stvaranje uslova za jednake mogućnosti je prepoznato kao briga celokupnog društva. Zakon definiše i predviđa uključivanje rodne perspektive u sve faze izrade, usvajanja, sprovođenja, praćenja i evaluacije politika, uzimajući u obzir promovisanje i unapređenje ravnopravnosti žena i muškaraca.109 Vlada je dužna da predvidi ravnopravno učešće žena i muškaraca u sastavu svojih radnih tela i delegacija, svojih savetodavnih i koordinacionih tela, kao i prilikom imenovanja predstavnika u upravne odbore javnih preduzeća i ustanova.110 Shodno tome, ovaj zakon pruža čvrstu osnovu za uključivanje rodne perspektive u kontrolu malokalibarskog oružja. Nedavno je usvojen Zakon o sprečavanju i zaštiti od diskriminacije (2020), koji garantuje zaštitu od diskriminacije, uključujući rodno zasnovanu diskriminaciju. 103 ] UNDP. 2021. Gender equality Profile of Montenegro. Podgorica: United Nations Development Programme. 104 ] Ibid. 105 ] Ministarstvo odbrane Crne Gore, Strategija implementacije Rezolucije SB UN 1325. 106 ] Akcioni plan za stvaranje uslova za povećanje broja policijskih službenica u Upravi policije za period od 2023. do 2024. godine predstavlja razvojni dokument za sprovođenje politike rodne ravnopravnosti u Ministarstvu unutrašnjih poslova – Upravi policije. Ovaj plan sadrži razloge za uvođenje mera, ciljeve koji se njima postižu, način sprovođenja mera, rokove za sprovođenje i nadzor nad sprovođenjem mera. 107 ] Službeni glasnik, br. 6/12, 166/14. 108 ] Službeni glasnik, br. 258/2020. 109 ] Frishchikj, Jasminka. 2021. Izveštaj o rodnoj analizi zakonodavnog i strateškog okvira za kontrolu malokalibarskog i lakog oružja u Severnoj Makedoniji. Beograd: SEESAC. 110 ] Ibid, str. 33. 67 ANEKS I Strategija za rodnu ravnopravnost za period od 2022. do 2027. godine111 jasno ističe vezu između ove strategije i drugih strateških dokumenata, uključujući Strategiju za kontrolu malokalibarskog i lakog oružja i Strategiju za sprovođenje Rezolucije SB UN 1325 – Žene, mir i bezbednost za period od 2020. do 2025. godine. Tri glavna prioritetna cilja su: uspostavljanje delotvornog i efikasnog sistema za unapređenje rodne ravnopravnosti na svim nivoima; poboljšanje položaja žena u svim sferama javnog i privatnog života; suzbijanje rodnih stereotipa i izgradnja kulture nenasilja i nediskriminacije. Dalje, Strategija za kontrolu malokalibarskog i lakog oružja (SALW) i Akcioni plan za period od 2022. do 2024. godine112 imaju za cilj stvaranje bezbednijeg okruženja i kontrole malokalibarskog i lakog oružja u društvu radi unapređenja uslova za poboljšanje opšte bezbednosti. Strateški ciljevi usklađeni su sa regionalnom Mapom puta, a postoji nekoliko posebnih ciljeva u vezi sa rodnim aspektom, kao što su: obezbeđivanje analize sprovođenja relevantnog zakonodavstva i institucionalnih praksi za sprečavanje zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici i partnerskog nasilja; izrada alata i sprovođenje obuka za relevantne stručnjake za rodno osetljivo odobravanje zahteva za nabavljanje vatrenog oružja i procenu rizika od upotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici kroz aktivnost koja se odnosi na uključivanje rodno osetljivih alata u zakonodavstvo o vatrenom oružju; jačanje uloge i kapaciteta SALW komisije u cilju uspostavljanja mehanizma za uključivanje organizacija civilnog društva koje rade na pitanjima rodne ravnopravnosti i rodno zasnovanog nasilja u izradu politika za kontrolu malokalibarskog i lakog oružja; predviđeni su praćenje i analiza kriminaliteta povezanog sa vatrenim oružjem, municijom i eksplozivima, sa podacima razvrstanim po polu i starosti; integrisanje rodne i starosne dimenzije u politike kontrole SALW i obezbeđivanje suštinskog učešća žena u kontroli SALW; uspostavljanje mehanizma za učestvovanje relevantnih rodnih mehanizama u izradi politika kontrole malokalibarskog i lakog oružja; i odgovor na rodne i druge faktore koji podstiču potražnju i zloupotrebu vatrenog oružja, sa posebnim fokusom na mlade muškarce.113 Na kraju, Drugi akcioni plan za sprovođenje Rezolucije SB UN 1325 – ŽMB za period od 2020. do 2025. godine sadrži poseban cilj koji se odnosi na učešće žena, a koji ima za cilj da omogući rodno transparentno, inkluzivno i ravnopravno radno okruženje za žene i da osigura delotvorno, odgovorno i održivo učešće žena u svim aspektima društva kroz usvajanje i sprovođenje pratećih zakona i javnih politika, kao i kroz obuke i obrazovanje. KOSOVO Zakon o rodnoj ravnopravnosti114 garantuje jednake mogućnosti i jednako postupanje u javnim i privatnim oblastima društvenog života, uključujući politički i javni život, zapošljavanje, obrazovanje, zdravstvo, privredu, socijalna davanja, sport i kulturu, kao i u drugim oblastima. Zakon izričito uključuje rodnu perspektivu u svaku fazu procesa, uključujući planiranje, odobravanje, sprovođenje, praćenje i evaluaciju zakona, politika ili programa i budžeta u svim političkim, ekonomskim i društvenim oblastima. Zakon takođe definiše institucionalne mehanizme za rodnu ravnopravnost i dužnosti i odgovornosti nadležnih službenika. U vezi sa prikupljanjem podataka, Zakonom je propisano da svi podaci i statističke informacije koje prikupljaju institucije na svim nivoima zakonodavne, izvršne, sudske vlasti i druge javne institucije treba da budu razvrstani po polu i dostavljeni Agenciji za statistiku.115 111 ] Strategija za rodnu ravnopravnost za period od 2022. do 2027. godine. 112 ] Strategija za kontrolu malokalibarskog i lakog oružja (SALW) i Akcioni plan za period od 2022. do 2024. godine. 113 ] Ibid, str. 25. 114 ] Službeni glasnik, br. 2004/2. 115 ] Qosaj Mustafa, Ariana. 2021. Izveštaj o rodnoj analizi zakonodavnog i strateškog okvira za kontrolu malokalibarskog i lakog oružja na Kosovu. Beograd: SEESAC. 68  ANEKS I Dalje, Zakon o zaštiti od diskriminacije116 ima za cilj da eliminiše sve oblike diskriminacije žena, uključujući direktne ili indirektne oblike diskriminacije, kao i sve druge osnove za diskriminaciju.117 Pored toga, Program za rodnu ravnopravnost za period od 2020. do 2024. godine pruža širok spektar mogućnosti za integrisanje rodne perspektive i povećanje učešća žena u sektoru bezbednosti, što je takođe relevantno za unapređenje rodno odgovorne kontrole SALW. Dva posebna cilja ovog programa usmerena su na stvaranje bezbednog i nediskriminatornog okruženja za žene i muškarce u sektoru bezbednosti i povećanje ravnopravnog učešća i zastupljenosti u procesu donošenja odluka u skladu sa zahtevima Zakona o rodnoj ravnopravnosti. U tom smislu, planiran je širok spektar aktivnosti, uključujući: istraživanje o oblicima diskriminacije i bezbednog okruženja za muškarce i žene u sektoru bezbednosti; uspostavljanje savetodavnog odbora za žene, mir i bezbednost unutar bezbednosnih institucija; obuke članova bezbednosnih institucija o zahtevima iz Zakona o rodnoj ravnopravnosti, uključujući rodno budžetiranje i integrisanje rodne perspektive; sprovođenje afirmativnih mera za povećanje broja žena u sektoru bezbednosti, kao i kontinuirano istraživanje o položaju žena u sektoru bezbednosti.118 Pored toga, Strategija i Akcioni plan za kontrolu malokalibarskog i lakog oružja i eksploziva za period od 2017. do 2021. godine119 sadrže sveobuhvatni skup mera koje imaju za cilj stvaranje bezbednog okruženja u kojem su SALW i eksplozivi pod kontrolom i ne predstavljaju ozbiljnu pretnju po domaću i regionalnu bezbednost. Strategija je imala četiri strateška cilja: unapređenje zakonodavstva i izrade politika; razvoj sveobuhvatnog pristupa za smanjenje rizika od toga da oružje i eksplozivi predstavljaju pretnju javnom redu i bezbednosti; dalji razvoj institucionalnih i istražnih kapaciteta i unapređenje međuinstitucionalne koordinacije i međunarodne saradnje.120 Iako su sva četiri strateška cilja direktno relevantna za unapređenje rodno odgovorne kontrole SALW, Strategija i prateći Akcioni plan za period od 2017. do 2021. godine samo u ograničenoj meri prepoznaju važnu ulogu rodne perspektive u kontroli SALW. Uvođenje rodne perspektive predviđeno je prvenstveno u aktivnostima koje se odnose na podizanje svesti.121 116 ] Službeni glasnik, br. 2004/3. 117 ] Qosaj Mustafa, Ariana. 2021. Izveštaj o rodnoj analizi zakonodavnog i strateškog okvira za kontrolu malokalibarskog i lakog oružja na Kosovu. Beograd: SEESAC. 118 ] Ibid, str. 32. 119 ] Strategija i Akcioni plan za kontrolu malokalibarskog i lakog oružja i eksploziva za period od 2017. do 2021. godine. 120 ] Qosaj Mustafa, Ariana. 2021. Izveštaj o rodnoj analizi zakonodavnog i strateškog okvira za kontrolu malokalibarskog i lakog oružja na Kosovu. Beograd: SEESAC. 121 ] Ibid. 69 ANEKS II: ISTRAŽIVAČKI INSTRUMENTI 70  ANEKS II 1. UPITNIK ISTRAŽIVANJE O POLOŽAJU ŽENA U KONTROLI MALOKALIBARSKOG ORUŽJA UPITNIK ZA MINISTARSTVO UNUTRAŠNJIH POSLOVA / POLICIJU Ovaj upitnik je namenjen Ministarstvu unutrašnjih poslova/Upravi policije. Popunjavanje ovog upitnika treba da pruži obuhvatan i objektivan prikaz situacije u oblastima koje su predmet istraživanja. U slučaju da imate bilo kakvo pitanje u vezi sa popunjavanjem upitnika ili vam je potrebno dodatno objašnjenje, molimo kontaktirajte Dragana Božanića, SEESAC savetnika za rodnu ravnopravnost i istraživanje. E-mail: Molimo vas da obezbedite kontakt detalje osobe zadužene za popunjavanje upitnika: Ime i prezime: E-mail: Telefon: HVALA! 1. Molimo vas da navedete zakone i strategije (uključujući podzakonske akte, uredbe, akcione planove, programe i sve interne propise) koji u vašoj jurisdikciji uređuju oblast rodne ravnopravnosti i pružaju osnovu za rodnu ravnopravnost i ravnomernu zastupljenost žena i muškaraca u Ministarstvu unutrašnjih poslova/Policiji. Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 2. a) Da li pri Ministarstvu unutrašnjih poslova/Policiji postoji DA NE mehanizam za rodnu ravnopravnost? 71 ANEKS II Ukoliko je odgovor DA, molimo vas da objasnite kakav mehanizam za rodnu ravnopravnost postoji pri Ministarstvu unutrašnjih poslova/Policiji i šta je njegova nadležnost. b) Da li postoji nekakav administrativni akt o uspostavljanju takvog DA NE mehanizma? Ukoliko je odgovor DA, molimo vas da ga navedete. Da li je taj akt javno dostupan? Ako se može pronaći na internetu, molimo vas da priložite link ka dokumentu. c) Ukoliko je uspostavljen mehanizam za rodnu ravnopravnost, DA NE da li su članovi/ce mehanizma za rodnu ravnopravnost prošli specijalizovanu obuku za rodnu ravnopravnost? Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 3. Da li je upotreba rodno osetljivog jezika formalno regulisana pri DA NE Ministarstvu unutrašnjih poslova/Upravi policije? Ukoliko je odgovor DA, molimo opišite kako se rodno osetljiv jezik primenjuje u praksi. Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 72  ANEKS II 4. Da li pri Ministarstvu unutrašnjih poslova/Upravi policije postoje DA NE ženske organizacije ili udruženja? Ukoliko je odgovor DA, molimo ukratko opišite takve organizacije ili udruženja. Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 5. Da li postoje politike (kao što su zakoni, podzakonski akti, uredbe, DA NE strategije, akcioni planovi, programi, interni propisi) za zaštitu od rodno zasnovane diskriminacije? Ukoliko je odgovor DA, molimo nabrojite ove politike, i ako su dostupne na internetu, priložite link ka dokumentima. Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 6. Da li postoje politike (kao što su zakoni, podzakonski akti, uredbe, DA NE strategije, akcioni planovi, programi, interni propisi) za zaštitu od seksualnog uznemiravanja? Ukoliko je odgovor DA, molimo nabrojite ove politike, i ako su dostupne na internetu, priložite link ka dokumentima. 73 ANEKS II Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 7. a) Da li pri Ministarstvu unutrašnjih poslova/Policiji postoji interni DA NE mehanizam za podnošenje žalbi/pritužbi (poput ombudsmana, medijatora ili sličnog) čija je nadležnost da prati, sprečava i kontroliše: 1. rodnu zasnovanu diskriminaciju 2. seksualno uznemiravanje 3. druge oblike uznemiravanja Ukoliko je odgovor DA, molimo opišite taj mehanizam. b) Ukoliko ne postoji takav mehanizam, koga zaposleni/e mogu da kontaktiraju ukoliko smatraju da su bili žrtve rodno zasnovane diskriminacije/seksualnog uznemiravanja/drugih oblika uznemiravanja? Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 8. Da li je u 2022 bilo prijavljenih slučajeva seksualnog uznemiravanja/rodno zasnovane diskriminacije? Ukoliko ih je bilo, molimo vas da u tabeli navedete broj prijavljenih slučajeva, prema polu lica koje je prijavilo: 74  ANEKS II Rodno zasnovana Seksualno Drugi oblici diskriminacija uznemiravanje uznemiravanja Žene Muškarci Žene Muškarci Žene Muškarci Broj prijavljenih slučajeva u 2022 Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 9. Da li postoje neke posebne mere ili pristupi za zapošljavanje žena DA NE u Ministarstvu unutrašnjih poslova/Policiji? Da li postoje mere čiji je cilj povećanje broja žena u Ministarstvu unutrašnjih poslova/ Policiji? Ukoliko je odgovor DA, molimo objasnite. Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 10. Da li postoje brojčane kvote za zapošljavanje žena? DA NE Ukoliko je odgovor DA, molimo navedite kvote. Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 75 ANEKS II 11. Da li postoji godišnji cilj u vidu zapošljavanja određenog broja žena DA NE i muškaraca? Ukoliko je odgovor DA, molimo navedite koji broj/procenat žena i muškaraca iznosi ovaj cilj: Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 12. a) Da li postoji vremenski rok u kome je cilj zaposliti određeni DA NE procenat žena (i koji je to procenat)? b) Molimo navedite vremenski rok: c) Molimo navedite koji procenat žena je cilj zaposliti u tom vremenskom roku: Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 13. Da li su članovi komisije/odbora za odabir kandidata za Da, Neki jesu, Ne, nisu zapošljavanje pohađali neku obuku o rodnim pitanjima? svi neki nisu pohađali ovakve obuke 76  ANEKS II Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 14. Da li je obavezno da članovi komisije/odbora za odabir kandidata DA NE za zapošljavanje budu i muškarci i žene? Ukoliko je odgovor DA, koja uredba ovo propisuje? Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 15. Da li postoji interni mehanizam čija je svrha da obezbedi da žene i DA NE muškarci imaju jednak pristup napredovanju u karijeri? Ukoliko takav mehanizam postoji, molimo vas da ga ukratko opišete. Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 16. Da li postoji sistem za praćenje stručnog razvoja i napredovanja u DA NE karijeri zaposlenih? 77 ANEKS II Ukoliko takav sistem postoji, molimo vas da ga ukratko opišete. Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 17. Da li postoji interni mehanizam za praćenje fluktuacije zaposlenih, DA NE odnosno zadržavanja na poslu žena i muškaraca? Ukoliko takav mehanizam postoji, molimo vas da ga ukratko opišete. Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 18. Da li u Ministarstvu unutrašnjih poslova/Policiji postoje mere koje ženama i muškarcima omogućavaju da bolje usklade poslovni i porodični život? Ako postoje, molimo vas da ih navedete i opišete. Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 19. Da li postoje mere čiji je cilj da obezbede da uslovi na radnom DA NE mestu ispunjavaju potrebe kako žena tako i muškaraca? 78  ANEKS II Ukoliko je odgovor DA, molimo opišite ih. Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: MOLIMO VAS DA U TABELE KOJE SLEDE UNESETE PODATKE O ZASTUPLJENOSTI ŽENA I MUŠKARACA Ukoliko zakon propisuje da je bilo koji od traženih podataka poverljiv, molimo vas da u tom slučaju navedete samo procenutalnu zastupljenost žena i muškaraca. U slučaju da neki od traženih podataka nije dostupni, uneti: / uz napomenu i objašnjenje o nedostatku informacija. Traženi podaci se odnose na 2022 godinu. Ministarstvo unutrašnjih poslova/Policija 1. Granična policija Žene Muškarci Ukupno Nema podataka Broj % Broj % Broj % Rukovodeći položaji Policijski službenici Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 2. Kriminalistička policija Žene Muškarci Ukupno Nema podataka Broj % Broj % Broj % Rukovodeći položaji 79 ANEKS II Policijski službenici Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 3. Fizičko obezbeđenje i upravljanje zalihama (stručna lica zadužena za bezbedno čuvanje i skladištenje malokalibarskog i lakog oružja/dokaza) Žene Muškarci Ukupno Nema podataka Broj % Broj % Broj % Rukovodeći položaji Operativni kadrovi Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 4. Kontakt tačka za vatreno oružje (Firearms focal point) Žene Muškarci Ukupno Nema podataka Broj % Broj % Broj % Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 5. Lica koja obavljaju poslove u vezi sa zahtevima građana (civila) za nabavku vatrenog oružja Žene Muškarci Ukupno Nema podataka Broj % Broj % Broj % 80  ANEKS II Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 6. Tela za odobravanje zahteva građana (civila) za nabavku vatrenog oružja (ukoliko takva tela postoje) Žene Muškarci Ukupno Nema podataka Broj % Broj % Broj % Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 7. Komisija/Koordinaciono telo za kontrolu malokalibarskog i lakog oružje Žene Muškarci Ukupno Nema podataka Broj % Broj % Broj % Ukoliko imate bilo kakav komentar u vezi sa pruženim podacima, molimo navedite: 81 ANEKS II 2. VODIČ ZA DUBINSKE INTERVJUE U KONTROLI MALOKALIBARSKOG I LAKOG NAORUŽANJA Uvod Uvod: Naziv institucije/odeljenja: Ime ispitanice/ka: Koju poziciju u instituciji/odeljenju zauzima ispitanica/k: Radno iskustvo (ukupno): Godine iskustva u kontroli SALW: A. Zagrevanje: Profesionalna pozadina i iskustvo – 5 minuta Cilj: Prikupiti informacije o kontekstu u kojem se odvijala karijera ispitanika/ca – njegovom/nom profesionalnom putu, ulogama, ključnim odgovornostima i iskustvima u Ministarstvu unutrašnjih poslova, posebno u oblasti kontrole malokalibarskog i lakog naoružanja (SALW). 1. Možete li, molim Vas, dati kratak pregled vašeg profesionalnog iskustva? a) Možete li ukratko opisati vaše prethodne uloge i odgovornosti u Ministarstvu unutrašnjih poslova/bezbednosti? b) Koliko godina iskustva imate na poslovima u vezi kontrole SALW? Koja konkretna iskustva ste imali u oblasti kontrole SALW? 2. Možete li nam pružiti više detalja o vašoj trenutnoj poziciji i dužnostima u vašem odeljenju? 3. Šta vas je motivisalo da radite u oblasti kontrole SALW? Zašto ste izabrali baš ovaj put? 4. Koje su vaše lične karijerne aspiracije? a) Da li su se Vaše aspiracije promenile tokom godina? B. Percepcije o učešću žena u kontroli SALW/Izazovi i prepreke - 10 minuta Cilj: Sticanje uvida u percepciju ispitanika/ca o trenutnom učešću žena u kontroli SALW, kako na nivou politike, tako i na operativnom nivou. Analiziranje ličnih iskustava ili zapažanja o izazovima i preprekama sa kojima se žene suočavaju u potpunijem učešću u kontroli SALW. 5. Šta mislite o trenutnom učešću žena u vašoj instituciji i u SALW uopšte (SALW komisije, granična ili kriminalistička policija, fizičko obezbeđenje i upravljanje zalihama i fokalne tačke za vatreno oružje)? 6. Kako biste opisali trenutno stanje zastupljenosti žena u vašem i drugim odeljenjima koja se fokusiraju na kontrolu SALW? Da li mislite da su žene dovoljno zastupljene? 82  ANEKS II a) ZA ČLANOVE/CE SALW KOMISIJA: Da li ste primetili neke značajne razlike u zastupljenosti žena na različitim pozicijama i institucijama u kontroli SALW? Ako jeste, možete li detaljnije objasniti te razlike? (Zastupljenost žena/muškaraca na rukovodećim pozicijama kada je u pitanju kontrola SALW (među višim i srednjim rukovodstvom), na nivou politike u odnosu na operativni nivo, itd.) b) ZA OSTALE ISPITANIKE/CE: Da li ste primetili neke značajne razlike u zastupljenosti žena na različitim pozicijama u vašoj instituciji? Ako jeste, možete li detaljnije objasniti te razlike? (Zastupljenost žena/muškaraca na rukovodećim pozicijama - među višim i srednjim menadžmentom) c) Da li je vaša institucija preduzela neke mere kao odgovor na neuravnoteženu zastupljenosti žena (nesrazmerna zastupljenost muškaraca i žena u instituciji, njenim organizacionim jedinicama vezanim za SALW ili na rukovodećim pozicijama)? i. UKOLIKO JE ODGOVOR DA: Kako su ove mere uticale na dinamiku odeljenja i ulogu žena u kontroli SALW? ii. Da li ste imali koristi od njih na bilo koji način? 7. Što se tiče fluktuacije zaposlenih, kako ocenjujete situaciju u vašoj instituciji ili odeljenju? a) Konkretno, da li ste primetili bilo kakve rodno zasnovane razlike u pogledu zadržavanja na poslu (muškarci/žene pokazuju tendenciju da duže ostaju zaposleni/brže odlaze)? 8. ZA ČLANOVE/CE SALW KOMISIJA: Koliko su žene uključene u proces donošenja odluka u okviru kontrole SALW u vašoj jurisdikciji? 9. Kako biste ocenili mogućnosti za žene da napreduju do rukovodećih pozicija u vašoj instituciji? a) PITANJE ZA ŽENE: Sa kojim izazovima se žene suočavaju u uzdizanju na liderskoj lestvici u kontroli SALW, prema vašim iskustvima? 10. Različita istraživanja su pokazala nisko učešće žena u kontroli SALW na Zapadnom Balkanu, uključujući i vašu jurisdikciju. Po vašem mišljenju, koji su glavni razlozi to? 11. Šta smatrate glavnim izazovima ili preprekama za povećanje učešća žena u kontroli SALW (kako na operativnom, tako i na političkom nivou)? a) PITANJE ZA ŽENE: Da li postoje neki izazovi sa kojima se često suočavate kao žena u oblasti kontrole SALW? i. Kako ste naučili da se nosite sa im izazovima? b) Možete li da objasnite koliko je izazovno uravnotežiti privatni život i zahtevnu prirodu vaše karijere u kontroli SALW? i. Da li su ti izazovi jedinstvani za kontrolu SALW ili su zajednički za celu organizaciju? 12. Iz vaše perspektive, koji su benefiti učešća žena u oblasti kontrole SALW? a) Na osnovu vašeg iskustva, koliko je važno da žene učestvuju u telima za kontrolu SALW? b) Koju jedinstvenu vrednost ili perspektivu žene donose kontroli SALW? i. Koje bi bile prednosti veće zastupljenosti žena u telima za kontrolu SALW? I da li vidite neke potencijalne nedostatke? c) ZA ČLANOVE/CE SALW KOMISIJA: Kakvo je vaše iskustvo sa uključivanjem ženske perspektive u formulisanje i sprovođenje politike kontrole SALW? i. Možete li identifikovati određene politike na koje su posebno uticali uvidi ili učešće žena? 83 ANEKS II 13. Možete li navesti primere žena na rukovodećim ili uticajnim pozicijama u vezi sa kontrolom SALW? a) Možete li da podelite neku situaciju u kojoj je žena u vašem odeljenju/organizaciji delovala kao pokretač promena ili pokrenula značajne pozitivne promene u vezi sa kontrolom SALW? 14. Kako bi se uloga žena u kontroli SALW promenila u budućnosti (realnost)? a) Kakva je vaša vizija budućnosti kontrole SALW u smislu rodne ravnopravnosti (očekivanja)? i. Koje promene očekujete da vidite kako bi se ova vizija ostvarila? C. Zakonodavne prepreke i praznine – 5 minuta Cilj: Identifikovati i razumeti postojeće zakonske prepreke koje utiču na učešće ili napredak žena u kontroli SALW. 15. Da li ste upoznati sa bilo kakvim zakonskim preprekama ili prazninama koje ometaju učešće žena u kontroli SALW? a) Da li postoje posebne zakonske odredbe (zakoni, statuti ili propisi) ili bilo kakve interne procedure koje smatrate ograničavajućim za ulazak ili angažovanje žena u kontrolu SALW ili koje na bilo koji drugi način nesrazmerno utiču na učešće žena u kontroli SALW? b) UKOLIKO JE ODGOVOR DA: Možete li, molim vas, detaljnije objasniti? Možete li navesti primere takvih prepreka 16. Da li su se ove prepreke smanjile ili pojačale tokom godina? Možete li navesti primere? a) Da li je postignut bilo kakav zakonodavni napredak u otklanjanju ovih prepreka? i. Koliko su takve mere bile efikasne? D. Efikasnost mehanizama za rodnu ravnopravnost – 5 minuta Cilj: Utvrđivanje trenutnih mehanizama (kao što su politike, programi ili inicijative) koji imaju za cilj promociju rodne ravnopravnosti ili povećanje zastupljenosti žena u kontroli SALW. Procena njihove funkcionalnosti, uticaja i efikasnosti. 17. Da li su u vašoj insituciji/odeljenju uspostavljeni posebni mehanizmi za rodnu ravnopravnost? 18. UKOLIKO JE ODGOVOR DA: Kako biste ocenili rad tih mehanizama u vašoj organizaciji? Šta mislite o tome kako oni funkcionišu? a) Kako su ovi mehanizmi doprineli poboljšanju statusa žena u vašoj organizaciji, povećanom učešću žena i negovanju rodno ravnopravnog radnog okruženja? b) Šta mislite kako bi se njihov rad mogao poboljšati? i. Da li se ovi mehanizmi adekvatno promovišu i sprovode? 84  ANEKS II E. Društveni i institucionalni stavovi - 10 minuta Cilj: Identifikovati i razumeti preovlađujuće društvene i institucionalne stavove prema ženama koji oblikuju njihove mogućnosti u kontroli SALW. 19. Na osnovu vaših zapažanja, kako se, ako uopšte, razlikuju uloge muškaraca i žena u kontroli SALW? 20. Kako biste opisali društvene norme i stavove u vezi sa učešćem žena u kontroli SALW? a) Možete li navesti primere društvenih normi koje podstiču ili ometaju angažovanje žena u aktivnostima kontrole SALW? b) PITANJE ZA ŽENE: Da li ste ikada osetili da su društveni stavovi uticali na vaše profesionalne napore ili napore drugih žena u vašoj instituciji/kontroli SALW? c) Da li ste primetili bilo kakve rodno specifične stavove ili stereotipe koji utiču na percepciju sposobnosti muškaraca i žena u ulogama u kontroli SALW? (percepcija uspeha i neuspeha) d) Da li ste primetili bilo kakve promene u ovim stavovima tokom vremena? i. Možete li identifikovati neke ključne događaje ili okidače koji su uticali na promene u ovim društvenim stavovima? e) Koje strategije/inicijative smatrate da bi mogle pozitivno uticati na ove stavove i motivisati više žena da učestvuju u kontroli SALW? 21. Po vašem mišljenju, kako institucionalne norme unutar vaše organizacije utiču na učešće žena u kontroli SALW? a) Možete li navesti konkretne primere kako su ove norme uticale na uloge i iskustva žena u vašim organizacijama? b) Da li postoje norme ili očekivanja koja utiču na odluke žena da nastave karijere i ostanu u sektorima kontrole SALW? i. PITANJE ZA ŽENE: Da li ste vi ili vaše koleginice bile odvraćene ili motivisane ovim stavovima da se pridružite/istrajete u oblasti kontrole SALW? c) Možete li opisati stil komunikacije i kulturu u vašem odeljenju/instituciji? i. Da li utiče na žene u oblasti kontrole SALW? Da li podstiče ili sprečava osnaživanje žena u kontroli SALW? d) Kako biste ocenili otvorenost rukovodstva u vašoj organizaciji prema promenama i inkluzivnosti? Da li ste primetili promenu u ovom stavu tokom godina? e) Da li postoje neke inicijative za izmenu ovih institucionalnih normi i stavova? i. Možete li dati primere strategija/inicijativa koje su uspešno sprovedene, bilo unutar vaše organizacije ili negde drugde, a koje su pozitivno uticale na institucionalne stavove? 22. Po vašem mišljenju, da li postoje razlike između stavova muškaraca i žena prema kontroli SALW (u vašem odeljenju/instituciji)? a) UKOLIKO JE ODGOVOR DA: Možete li, molim vas, ukratko objasniti? b) U kojoj meri se ovo doživljava kao prestižna oblast za rad? 23. Kako biste opisali percepciju vaših muških kolega o učešću žena u kontroli SALW? a) Kako se ovi stavovi manifestuju u svakodnevnom poslovanju - utiču na saradnju i donošenje odluka u vašoj organizaciji? 85 ANEKS II b) Iz vaše perspektive, da li su se stavovi muškaraca prema koleginicama u ovoj oblasti promenili tokom vašeg mandata? Na koji način? c) Da li vaša institucija/odeljenje nudi programe za podizanje svesti o rodnoj ravnopravnosti? i. UKOLIKO JE ODGOVOR DA: Da li su bili efikasni? Kako su takvi programi uticali na percepciju i prihvatanje koleginica u ovoj oblasti? ii. Koliko su česte i otvorene diskusije o rodnoj ravnopravnosti unutar vaše organizacije, posebno u vezi sa kontrolom SALW? F. Rodno zasnovana diskriminacija i uznemiravanje – 10 minuta Cilj: Proceniti rasprostranjenost rodno zasnovane diskriminacije i uznemiravanja unutar organizacije. 24. Kako procenjujete prisustvo rodno zasnovane diskriminacije u vašoj instituciji/odeljenju (kao što je različit tretman žena i muškaraca zbog njihovog pola)? a) Da li ste primetili bilo kakve rodno specifične prepreke ili predrasude u procesu selekcije i unapređenja (kriterijumi i procedure) za pozicije u vašem odeljenju/organizaciji/oblasti (SALW)? i. UKOLIKO JE ODGOVOR DA: Koji koraci mislite da bi se mogli preduzeti da bi se uklonile takve prepreke/predrasude i postiglo veće uključivanje principa rodne ravnopravnosti u proces selekcije? b) Da li mislite da muškarci i žene u vašem odeljenju/organizaciji/oblasti imaju jednake mogućnosti za napredovanje i obuku? Zašto tako mislite? c) Da li ste lično iskusili bilo kakve izazove (diskriminaciju) na osnovu pola u svom profesionalnom kontekstu? Ako vam je prijatno, podelite svoja iskustva. i. Možete li podeliti kako ste ovim izazovima upravljali ili kako ste ih rešili? d) Da li poznajete nekoga ko je doživeo rodno zasnovanu diskriminaciju u vašoj instituciji? i. Da li ste primetili ili bili svedoci da se neke od vaših kolega suočavaju sa poteškoćama na poslu zbog svog pola? Na koji način (muškarci ili žene; poteškoća u vezi sa politikom ili društvena poteškoća)? ii. Kako ljudi obično reaguju u takvim situacijama (kada svedoče takvom činu)? 25. Kako biste ocenili nivo bezbednosti zaposlenih u oblasti kontrole SALW? a) Da li postoje razlike između žena i muškaraca u tom pogledu? b) Da li postoji sistem ili mreža podrške za žene u odeljenjima koja se bave kontrolom SALW? 26. Da li ste ikada primetili ili čuli za slučajeve seksualnog uznemiravanja u vašoj instituciji? a) Da li poznajete nekoga koje doživeo seksualno uznemiravanje? 27. Da li postoje mehanizmi (kodeks ponašanja ili politika protiv diskriminacije i uznemiravanja na radnom mestu - zakon, propis, pravilnik) u vašoj instituciji za sprečavanje/rešavanje rodno zasnovane diskriminacije i seksualnog uznemiravanja? UKOLIKO JE ODGOVOR DA: a) Da li je taj mehanizam uspostavio formalne procedure za rešavanje i smanjenje broja ovih pojava (procedure za istraživanje, sisteme za prijavljivanje žalbi, mere i sankcije itd.)? b) Po vašem mišljenju, u kojoj meri su postojeći mehanizmi efikasni? Da li ste upoznati sa bilo kakvim problemima u njihovoj primeni? i. Da li znate koga da kontaktirate u slučaju diskriminacije i uznemiravanja? 86  ANEKS II G. Preporuke i sugestije – 10 minuta Cilj: Dobiti korisne uvide i praktične ideje od ispitanika/ca o negovanju veće rodne ravnopravnosti u kontroli SALW. To bi moglo da uključuje prilagođavanje trenutnih praksi ili uvođenje novih inicijativa. 28. Koje bi bile vaše glavne preporuke za povećanje učešća žena i stvaranje rodno ravnopravnijeg radnog okruženja u vašoj instituciji/odeljenju? a) Koje preporuke i sugestije imate za povećanje broja žena u oblasti kontrole SALW? i. Na osnovu vaših iskustava, koje konkretne strategije predlažete za regrutovanje i zadržavanje većeg broja žena u kontroli SALW? ii. I šta bi se moglo učiniti kako bi se povećalo njihovo zadržavanje? b) Kako se rodna ravnopravnost može dalje promovisati u vašoj instituciji/odeljenju? 29. Da li postoje neke konkretne promene u politikama za koje smatrate da bi doprinele ovim ciljevima? a) Da li smatrate da su potrebne posebne politike ili pozitivne mere za povećanje učešća žena u kontroli SALW? i. UKOLIKO JE ODGOVOR DA: Koje posebne mere ili akcije biste predložili? 30. Koje vrste programa/inicijativa bi mogle pomoći ženama i muškarcima da efikasnije funkcionišu u vašoj organizaciji/odeljenju? a) Da li postoje specifični programi ili politike koje podržavaju ravnotežu između posla i privatnog života u vašoj organizaciji? b) Koliko smatrate da su specijalizovano obrazovanje i obuke ključne u unapređenju uloge žena u kontroli SALW? i. Da li postoje posebni programi obuke za žene u vašoj organizaciji ili regionu? ii. Kako se programi obrazovanja i obuke mogu prilagoditi da bi se odgovorilo na rodno specifične izazove? c) Da li postoje programi/inicijative za rodni paritet u vašoj instituciji koji mogu poslužiti kao modeli za druge? d) Da li postoje programi liderstva ili mentorske inicijative koje biste preporučili, a koje su posebno usmerene ka ženama u ovoj oblasti? 31. Da li ste ikada dali povratne informacije ili predložili poboljšanja u vezi sa učešćem/ zastupljenošću žena u kontroli SALW? a) UKOLIKO JE ODGOVOR DA: Kakav je bio odgovor ili akcija preduzeta od strane rukovodstva? 32. PITANJE ZA ŽENE: Ako se osvrnete na svoje iskustvo i put koji ste prešli u ovoj oblasti, koji uvid ili lekciju biste želeli da podelite sa ženama koje teže da uđu u kontrolu SALW? „Približavamo se kraju ovog intervjua. Da li postoji nešto što smatrate relevantnim za teme o kojima smo razgovarali, a niste imali priliku da to kažete? Da li postoji nešto što vas nisam pitao/a, a mislite da bi trebalo napomenuti?“ Hvala vam na odvojenom vremenu i saradnji. Vaši uvidi su dragoceni za naše tekuće istraživanje. 87 ANEKS 3: LISTA REFERENCI 88  ANEKS 3 Asuako, Jennifer. 2020. Women’s Participation in Decision Making: Why It Matters. NY: UNDP. Božanić, Dragan. 2016. Gender and SALW in South East Europe, Main concerns and policy response. Belgrade: SEESAC. Božanić, Dragan. 2022. Small Arms Control – The Case for Gender Mainstreaming. Belgrade: United Nations Development Programme. Ferigra Stefanović, Ana. 2021. EU Gender Profile for Serbia. Belgrade: UN Women Office in Serbia. Final Report of RevCon4 (Outcome Document in Annex) Hessmann Dalaqua, Egeland and Graff Hugo. 2019. Still Behind the Curve. Gender Balance in Arms Control, Non-Proliferation and Disarmament Diplomacy. Geneva, Switzerland: UNIDIR. Kriplani, Sanaya. 2023. The Business Case for Gender Diversity: Why Gender Balance Is Key to a Successful Business Strategy. LinkedIn. Mandro, Arta. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Albania. Belgrade: SEESAC. Niethammer, Carmen. 2022. Think Outside the Gender Box. European Investment Bank (blog). Pokela, Julianne. Steblea, Ingrid. Steblea, Jeffrey. Shea, Linda and Denny, Elizabeth. 2007. Getting Started With Market Research for Out-Of-School Time Planning: A Resource Guide for Communities. Workbook E: Conducting In-depth Interviews. New York, NY: The Wallace Foundation. Qosaj Mustafa, Ariana. 2021. Report on the gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Kosovo. Belgrade: SEESAC. SEESAC Gender and SALW knowledge base https://www.seesac.org/Gender-and-SALW/ Novović, Snežana. Vla, Snežana. Rakić, Nada. 2010. Establishing the Southeast Europe Women Police Officers Network: Research findings. Sofia: South East Europe Police Chiefs Association (SEPCA)Executive Secretariat. Steiner, Achim, and Phumzile Mlambo-Ngcuka. Making the Business Case for Gender Equality. UNDP (blog). Stevanović Govedarica, Gordana. 2021. Small Arms and Light Weapons, Gender-Based Violence and Domestic Violence: Analysis of Regulatory Framework and Practice. Belgrade: United Nations Development Programme. Sumonja, Sanja. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in the Brcko District of Bosnia and Herzegovina. Belgrade: SEESAC. Sundiatu Dixon-Fyle et al. 2020. Diversity Wins: How Inclusion Matters. NY: McKinsey and Company. Tetra Tech ES, Inc. Engendering Industries: Developing a Business Case for Gender Equality. Washington, D.C.: U.S. Agency For International Development. The Business Case for Gender Equality 2018. The Business Case for Gender Equality, Engendering Industries. 89 ANEKS 3 The Final Report of the Tenth Conference of Parties to the Arms Trade Treaty: The Sustainable Development Goals Extended Report 2022. UN Women. 2023. Gender Equality Profile of North Macedonia. Skopje: UN Women Programme Presence Office in North Macedonia. UNDP. 2008a. How to Guide. The Establishment and Functioning of Small Arms and Light Weapons Commissions. Geneva: Bureau for Crisis Prevention & Recovery. Geneva, Switzerland: Bureau for Crisis Prevention & Recovery, UNDP. United Nations. 2024. Summit of the Future Outcome Documents, Pact for the Future, Global Digital Compact and Declaration on Future Generations. New York, NY: United Nations. UNODA. 2022. Training Manual On Gender-Mainstreaming Small Arms Control. New York, NY: UNODA. Vuksanović, Tijana. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Montenegro. Belgrade: SEESAC. Zveržhanovski, Ivan. Balon, Bojana (editors). Prepared by prepared by Women Police Officers Network in South East Europe.2012. Guidelines For Gender Sensitive Policing: With An Emphasis On Recruitment, Selection And Professional Development Of Women In Police Services. Belgrade: SEESAC. i ] Za više informacija, pogledati Istraživanje OEBS-a o nasilju nad ženama - Glavni izveštaj. Ovaj izveštaj predstavlja međuregionalne, uporedive nalaze istraživanja OEBS-a o dobrobiti i bezbednosti žena, koje je sprovedeno 2018. godine u odabranim jurisdikcijama u Jugoistočnoj i Istočnoj Evropi. Istraživanje koje je sproveo OEBS obuhvatalo je kvantitativnu i kvalitativnu komponentu i sprovedeno je sa ciljem da se obezbede uporedivi podaci o različitim oblicima nasilja koje žene doživljavaju u detinjstvu i tokom celog života. Istraživanje je ispitalo nasilje koje žene doživljavaju u sukobima i van istih, kao i uticaj nasilja na žene i devojčice, uključujući njegove trajne posledice. Pitanja o normama i stavovima u vezi sa nasiljem nad ženama postavljana su kako bi se bolje razumeli osnovni uzroci nasilja. 90 CIP - Каталогизација у публикацији Народна библиотека Србије, Београд 623.44(497-15)(0.034.2) 351.74/.76-055.2(497-15)(0.034.2) 351.861:316.4(497-15)(0.034.2) БЕКЕР, Косана, 1972- Žene u oblasti kontrole malokalibarskog i lakog oružja na Zapadnom Balkanu [Elektronski izvor] / [autorka Kosana Beker] = [prevod Dušan Miljković]. - Beograd : UNDP SEESAC, 2025 (Beograd : Digital Solution). - 90 str. ; 30 cm Sistemski zahtevi: Nisu navedeni. - Nasl. sa naslovnog ekrana. - Prevedeno prema: Women in SALW control in the Western Balkans. - Тираж 30 ISBN 978-86-7728-387-2 1. Gl. stv. nasl. а) Ватрено оружје -- Контрола -- Западни Балкан б) Полиција -- Жене -- Западни Балкан в) Безбедност -- Друштвени аспект -- Западни Балкан COBISS.SR-ID 176287241 The Southeastern and Eastern Europe Clearinghouse for the Control of Small Arms and Light Weapons (SEESAC) Bulevar Zorana Đinđića 64, 11000 Belgrade, Serbia Tel: +381 11 415 5300 E-mail: seesac@undp.org www.seesac.org Working within the framework of: 

Women in SALW Control_ALB.pdf

Zyra Qendrore e Evropës Lindore dhe Juglindore për Kontrollin e Armëve të Vogla dhe të Lehta (SEESAC) është iniciativë e përbashkët e Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillim (UNDP) dhe e Këshillit të Bashkëpunimit Rajonal (KBR), e cila ka për qëllim forcimin e kapaciteteve kombëtare dhe rajonale për kontrollin dhe pakësimin e përhapjes dhe keqpërdorimit të armëve të vogla dhe të lehta, duke kontribuuar kështu në rritjen e stabilitetit, të sigurisë dhe të zhvillimit në Evropën Juglindore dhe Lindore. Ky botim është përgatitur në kuadër të projektit rajonal “Mbështetje për përmirësimin e luftës kundër zotërimit të jashtëligjshëm, keqpërdorimit dhe trafikimit të armëve të vogla dhe të lehta (AVL) në Ballkanin Perëndimor” (IPA/2021/425-067), të financuar nga Komisioni Evropian, Drejtoria e Përgjithshme për Fqinjësinë dhe Negociatat e Zgjerimit, përmes Instrumentit të Asistencës së Paraanëtarësimit. Për më shumë informacion, kontaktoni: Drejtuese e SEESAC Bulevar Zorana Đinđića 64, 11000, Beograd, Serbi Tel.: +381 11 415 5300 www.seesac.org Deklaratë për mohimin e përgjegjësisë Ky botim është përgatitur me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian. Pikëpamjet e shprehura në këtë dokument nuk pasqyrojnë në asnjë mënyrë opinionin zyrtar të Bashkimit Evropian, Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillim ose të Këshillit të Bashkëpunimit Rajonal. Përcaktimet e përdorura dhe prezantimi i materialit në këtë botim nuk nënkuptojnë shprehjen e asnjë opinioni nga ana e Bashkimit Evropian, Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillim ose Këshillit të Bashkëpunimit Rajonal në lidhje me statusin ligjor të ndonjë shteti, territori ose zone, apo të autoriteteve ose grupeve të armatosura të tyre dhe as në lidhje me caktimin e kufijve apo vijave të tyre kufitare. Redaktoi: Dragan Božanić, Analist i projektit për hulumtimet dhe çështjet gjinore. Jana Ilić, partnere e projektit, ofroi mbështetje për hartimin e raportit. Hartuar nga: Kosana Beker, Eksperte për çështjet gjinore. Një ndikim të konsiderueshëm në përgatitjen e botimit kanë pasur gjithashtu kontributet dhe komentet nga anëtarët e ekipit të SEESAC: Bojana Balon, Juliana Buzi, Jelena Bujaković, Danijela Đurović, Vesna Cipruš, Tatjana Višacki, Majlinda Behrami dhe Andreja Marčenko. Përkthimi: Alba Global Dizajni dhe paraqitja grafike: Jovana Rakić Vendi dhe viti i botimit: Beograd 2025 Printimi: Digital Solution Qarkullimi: 30 copë ISBN-978-86-7728-388-9 @ SEESAC 2025. Të gjitha të drejtat të rezervuara. PËRMBAJTJA LISTA E SHKURTIMEVE 5 PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE 7 KAPITULLI 1 HYRJE 13 KAPITULLI 2 16 METODOLOGJIA KËRKIMORE 16 KAPITULLI 3 20 PËRMBLEDHJE E KUADROVE LIGJORË DHE TË POLITIKAVE PËR BARAZINË GJINORE DHE KONTROLLIN E AVL-ve 20 3.1 Kuadrot normativë të kombeve të bashkuara ligjërisht të detyrueshme 21 3.2 Kuadrot ligjorë dhe politikë rajonalë 29 3.2.1 Këshilli i Evropës 29 3.2.2 Bashkimi Evropian 30 3.2.3 Udhërrëfyesi për kontrollin e AVL-ve në Ballkanin perëndimor 31 3.3 Kuadrot ligjorë dhe politikë në nivel juridiksioni 33 KAPITULLI 4 35 PJESËMARRJA E GRAVE NË KONTROLLIN E AVL-ve NË BALLKANIN PERËNDIMOR - GJETJET E HULUMTIMIT 35 4.1 Përfaqësimi i grave 36 4.2 Perceptimi mbi pjesëmarrjen dhe përfaqësimin e grave në kontrollin e AVL-ve dhe ndikimi i normave dhe qëndrimeve shoqërore dhe institucionale 44 47 4.3 Mekanizmat institucionalë për përmirësimin e barazisë gjinore 4.4 Mbrojtja nga diskriminimi dhe ngacmimi me bazë gjinore 51 4.5 Rekrutimi, zhvillimi i karrierës dhe mbajtja në punë 53 4.6 Sfidat dhe pengesat 57 KAPITULLI 5 60 KONKLUZIONET DHE MASAT E IDENTIFIKUARA QË MUND TË MBËSHTESIN INSTITUCIONET PËR TË RRITUR PËRFAQËSIMIN DHE PJESËMARRJEN E GRAVE NË KONTROLLIN E AVL-ve 60 5.1 Konkluzione 61 5.2 Masat e identifikuara që mund të mbështesin institucionet për të rritur përfaqësimin dhe pjesëmarrjen e grave në kontrollin e AVL-ve 63 SHTOJCA I: KUADROT LIGJORË DHE TË POLITIKAVE NË BALLKANIN PERËNDIMOR: NJË PËRMBLEDHJE E SHKURTËR 67 SHTOJCA II: INSTRUMENTET KËRKIMORE 76 SHTOJCA III: LISTA E REFERENCAVE 96 Kutia 1: Eliminimi i dhunës me bazë gjinore ndaj grave dhe i ngacmimit 24 Kutia 2: Kontrolli i armëve të vogla dhe barazia gjinore - Një përmbledhje e kuadrove normativë ndërkombëtarë 27 Kutia 3: Studim fizibiliteti për barazinë gjinore 34 Kutia 4: Krijimi i Rrjetit të Grave Oficere Policie në Evropën Juglindore: Gjetjet e hulumtimit 49 Kutia 5: Analiza e situatës në fushën e barazisë gjinore në Ministrinë e Sigurisë së Bosnjë-Hercegovinës 50 Kutia 6: Udhëzimet për Policimin me Ndjeshmëri Gjinore 56 LISTA E SHKURTIMEVE TTA Traktati për Tregtinë e Armëve BH Bosnjë-Hercegovina VK Vendim i Këshillit CEDAW Konventa për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Grave KShP Konferenca e shteteve palë BE Bashkimi Evropian FFP Njësia Qendrore për Armët e Zjarrit MPB Ministria e Punëve të Brendshme MB Ministria e Brendshme MSBH Ministria e Sigurisë e Bosnjë-Hercegovinës PV Plani i Veprimit OJF Organizatë jofitimprurëse OSBE Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë Programi i Veprimit për Parandalimin, Luftën dhe Eliminimin e Tregtisë së Jashtëligjshme të Armëve PV të Vogla dhe të Lehta në të gjitha aspektet KBR Këshilli i Bashkëpunimit Rajonal Konferenca e Katërt e Rishikimit e Programit të Veprimit të Kombeve të Bashkuara për Parandalimin, RevCon4 Luftën dhe Eliminimin e Tregtisë së Jashtëligjshme të Armëve të Vogla dhe të Lehta në të gjitha aspektet AVL Armët e vogla dhe të lehta OZHQ Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm EJL Evropa Juglindore SEEFEN Rrjeti i Ekspertëve të Armëve të Zjarrit në Evropën Juglindore SEESAC Zyra Qendrore e Evropës Juglindore dhe Lindore për Kontrollin e Armëve të Vogla dhe të Lehta OKB Organizata e Kombeve të Bashkuara UNDP Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim UNSCR Rezoluta e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara BP Ballkani Perëndimor WPON Rrjeti i Grave Oficere Policie GPS Axhenda “Gratë, Paqja dhe Siguria” 5 PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE 7 PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE Rëndësia e pjesëmarrjes së plotë dhe efektive të grave në sektorin e sigurisë, duke përfshirë në fushën e kontrollit të armëve të vogla dhe të lehta (AVL), po njihet gjithnjë e më tepër si pjesë e përpjekjeve më të gjëra për të nxitur ruajtjen e paqes, sigurisë dhe barazisë gjinore. Kjo njohje reflektohet në rritjen e numrit të kuadrove normativë ndërkombëtarë, rajonalë dhe juridiksionalë që synojnë të rrisin ndjeshmërinë gjinore të kontrollit të AVL-ve. Gjithashtu, qeverive u kërkohet në mënyrë progresive të promovojnë pjesëmarrjen e plotë, të barabartë, kuptimplotë dhe efektive të grave në kontrollin e AVL-ve dhe të adresojnë pengesat e vazhdueshme për një pjesëmarrje dhe përfaqësim të tillë në këtë fushë. Udhërrëfyesi për Kontrollin e AVL-ve në Ballkanin Perëndimor (BP), si dhe strategjitë dhe planet e veprimit për kontrollin e AVL-ve të miratuara në të gjithë rajonin prioritizojnë gjithashtu pjesëmarrjen e grave. Për të ndihmuar juridiksionet e Ballkanit Perëndimor në përmbushjen e objektivave të tyre që lindin nga kuadrot ligjorë dhe të politikave në nivel ndërkombëtar, rajonal dhe juridiksioni, SEESAC realizoi një analizë rajonale të angazhimit profesional të grave në fushën e kontrollit të AVL-ve. Analiza synon të ofrojë informacion gjithëpërfshirës mbi tendencat aktuale dhe sfidat kryesore, si dhe rekomandime të mbështetura në fakte për të promovuar një përfaqësim të ekuilibruar dhe pjesëmarrje efektive të grave në kontrollin e AVL-ve. Qasja kërkimore e kësaj analize përfshin një shqyrtim të detajuar të dokumentacionit dhe një hulumtim të gjerë empirik. Shqyrtimi i dokumentacionit përfshiu një shqyrtim të dokumenteve ligjore dhe të politikave në nivel ndërkombëtar, rajonal dhe juridiksioni, si dhe të analizës së mëparshme gjinore të SEESAC mbi rolin e grave në sektorin e sigurisë. Hulumtimi empirik konsistonte në të dhënat sasiore të mbledhura nga institucionet përkatëse përmes pyetësorëve dhe të dhënat cilësore nga intervistat e thelluara me gratë dhe burrat e përfshirë në kontrollin e AVL-ve në të gjithë Ballkanin Perëndimor. Pyetësorët synonin të mblidhnin informacion të detajuar mbi përfaqësimin e grave dhe burrave në fushat kyçe funksionale të kontrollit të AVL-ve, politikat përkatëse dhe mekanizmat e brendshëm të barazisë gjinore dhe ankesave, ndërsa intervistat ofruan të dhëna të larmishme mbi përvojat e tyre profesionale, sfidat me të cilat përballen gratë, duke përfshirë normat gjinore të shoqërisë dhe rekomandime për rritjen e pjesëmarrjes së tyre në kontrollin e AVL-ve. Analiza dokumentoi progres të konsiderueshëm në nivel politikash në rajon, në kuadër të përmirësimit të qasjeve me ndjeshmëri gjinore për kontrollin e AVL-ve. Ballkani Perëndimor ka bërë progres domethënës në zhvillimin e kuadrove ligjorë dhe të politikave që lidhen me barazinë gjinore dhe mbrojtjen nga diskriminimi, duke vendosur parakushte të forta për integrimin e perspektivës gjinore në kontrollin e AVL-ve. Në të njëjtën kohë, kuadrot për kontrollin e AVL-ve po përfshijnë gjithnjë e më shumë perspektivat gjinore dhe po u japin prioritet pjesëmarrjes së grave. Pavarësisht këtyre përpjekjeve normative dhe ekzistencës së mekanizmave të brendshëm të barazisë gjinore, politikave për të luftuar diskriminimin me bazë gjinore dhe praktikave të ndryshme të mira, gratë vazhdojnë të jenë të nënpërfaqësuara në fushën e kontrollit të AVL-ve, ndërsa burrat mbizotërojnë në të gjitha fushat funksionale. Gjithashtu, modelet gjinore të përfaqësimit dhe pjesëmarrjes së grave dhe burrave janë të dukshme. Në këtë kuadër, përfaqësimi i grave në fushat e lidhura me politikat është përmirësuar dukshëm, duke përfshirë në Komisionet e AVL-ve, reformat legjislative dhe rolet koordinuese të lidhura me zbatimin e Udhërrëfyesit për Kontrollin e AVL-ve në Ballkanin Perëndimor. Në vitin 2022, përqindja më e lartë e grave në Komisionin e AVL-ve u regjistrua në Shqipëri (42%), pasuar nga Bosnjë-Hercegovina (41,1%), Maqedonia e Veriut (36,7%), Mali i Zi (40%), Serbia (25%) dhe Kosova1 (11,5%). Kjo shënon një rritje të dukshme në krahasim me vitin 2016, kur gratë përbënin 14% deri në 29% të anëtarëve të komisioneve të AVL-ve dhe të pesë komisionet e vendeve të EJL-së drejtoheshin nga burrat. Që prej krijimit të komisioneve të AVL-ve në rajon, vetëm një herë ka ndodhur që kryetari i Komisionit të AVL-ve të jetë femër (në Shqipëri). 1 ] Për sa i përket Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillim, referencat për Kosovën kuptohen në kontekstin e Rezolutës 1244 (1999) të Këshillit të Sigurimit. Për sa i përket Bashkimit Evropian, ky emërtim nuk cenon qëndrimet për statusin dhe është në përputhje me Rezolutën 1244/1999 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara (UNSCR) dhe Opinionin e Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë për Deklaratën e Pavarësisë së Kosovës. 8  PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE Kontributi i grave në kontrollin e AVL-ve reflektohet veçanërisht në aktivitetet që lidhen me aspektet legjislative të kontrollit të AVL-ve, aty ku është dokumentuar një përfaqësim më i ekuilibruar i grave dhe burrave. Për shembull, në seminarin rajonal për harmonizimin e legjislacionit në fushën e kontrollit të AVL- ve me pjesët përkatëse të legjislacionit të BE-së, përqindja e grave, nga viti 2019 deri në vitin 2024, ishte 54,9%, ndërsa e burrave 45,1%. Modele të ngjashme janë gjithashtu të dukshme në fushën e koordinimit të zbatimit të Udhërrëfyesit për Kontrollin e AVL-ve në Ballkanin Perëndimor. Mesatarisht, gratë përbënin 31% të pjesëmarrësve në takimet rajonale dhe pjesëmarrja e tyre varionte nga 17,3% në vitin 2019 në 42,3% në vitin 2022. Nga ana tjetër, përfshirja e grave në role teknike dhe operacionale mbetet e ulët dhe vazhdon dominimi i burrave në këto role. Gratë janë dukshëm dhe vazhdimisht të nënpërfaqësuara në fusha kryesore si shërbimet e policisë kufitare dhe kriminale dhe në rolet teknike si menaxhimi i stoqeve. Në Bosnjë-Hercegovinë, gratë përbëjnë 9,6% të fuqisë punëtore në Policinë Kufitare, ndërsa burrat përbëjnë 90,4%. Gratë mbajnë 7,4% të pozicioneve drejtuese, krahasuar me 92,6% të burrave. Në Serbi, gratë përbëjnë 8,5% të numrit të oficerëve të policisë, ndërsa burrat 91,5%. Për sa i përket pozicioneve drejtuese, gratë mbajnë 6% të këtyre posteve, ndërsa burrat 94%. Në Malin e Zi, gratë përbëjnë 9% të stafit operacional, krahasuar me 91% të burrave. Në Maqedoninë e Veriut, gratë mbajnë 14% të pozicioneve drejtuese në policinë kufitare, ndërsa burrat 86%. Gratë përbëjnë 17% të oficerëve të policisë, ndërsa burrat 83%. Në Kosovë, gratë mbajnë 22,8% të pozicioneve drejtuese, por përbëjnë vetëm 3,3% të stafit operacional Në Shqipëri, janë siguruar të dhëna të përgjithshme për policinë dhe jo specifikisht për shërbimet e policisë kufitare. Nga 9681 punonjës me gradë në Policinë e Shtetit Shqiptar, 10% janë gra. Gratë përbëjnë 9% të inspektorëve, 16% të nënkomisarëve, 9,8% të komisarëve, 9% të kryekomisarëve, 11,6% të drejtuesve dhe 2,5% të drejtuesve të parë. Modeli i përfaqësimit të grave në Policinë Kriminale në të gjashtë juridiksionet është i ngjashëm. Përqindja më e lartë e grave në nivelin e oficerëve të policisë në Policinë Kriminale është regjistruar në Mal të Zi, përkatësisht 29,5% gra dhe 70,5% burra. Në Maqedoninë e Veriut, gratë përbëjnë 20% të oficerëve në Policinë Kriminale dhe mbajnë 13% të pozicioneve drejtuese, krahasuar me burrat, përkatësisht 80% dhe 87%. Në Serbi, gratë përbëjnë 13,4% të stafit operacional dhe 6,8% të stafit drejtues. Në Shqipëri, 124 nga 313 punonjëse femra mbajnë gradën inspektor, ndërsa pjesa tjetër kanë role drejtuese nga nënkomisar në drejtues. Për Kosovën nuk ka të dhëna të disponueshme. Sipas të dhënave të siguruara nga ministritë e brendshme në Bosnjë-Hercegovinë, përfaqësimi i grave ndjek tendencat e identifikuara në juridiksionet e tjera. Përqindja e grave në nivelin e oficerëve të policisë është 11% në Republikën e Sërpskas, 8,3% në Kantonin e Sarajevës, 27,3% në Kantonin e Bosnjë-Podrinjes, 12,7% në Kantonin e Tuzlës dhe 15,2% në Kantonin 10. Në Distriktin Brcko të Bosnjë-Hercegovinës, gratë përbëjnë 8,3% të totalit të oficerëve të policisë. Një model disi i ngjashëm vërehet edhe për gratë në pozicione drejtuese. Në Republikën e Sërpskas, gratë mbajnë 17,3% të pozicioneve drejtuese, 8,3% në Kantonin 10, 9% në Kantonin e Tuzlës, ndërsa në Kantonin e Bosnjë-Podrinjes nuk kishte gra në pozicione drejtuese. Për sa i përket Njësive Qendrore për Armët e Zjarrit (FFP), në Shqipëri, dy nga tre personat e emëruar si anëtarë të FFP-së janë gra (66,7%), ndërsa në Serbi, përqindja e grave është 37,5%. Në Kosovë, asnjë grua nuk është emëruar si anëtare e FFP-së. Për Maqedoninë e Veriut dhe Malin e Zi nuk është siguruar asnjë e dhënë, ndërsa në Bosnjë-Hercegovinë, FFP-ja nuk është krijuar ende. Përqindja e grave është dukshëm më e lartë në rastin e profesionistëve që merren me miratimin e lejeve për armë zjarri për civilët, gjë që mund të pasqyrojë tendencën e një përfaqësimi më të lartë të grave në pozicione të tilla me karakter administrativ. Në Serbi, gratë përbëjnë 68% të profesionistëve që merren me miratimin e lejeve për armë zjarri. Në Shqipëri, përqindja e grave që merren me miratimin e lejeve për armë zjarri është 35,7% ndërsa në Kosovë gratë përbëjnë 20% të këtyre profesionistëve. 9 PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE Analiza dokumentoi një ndarje sistemike, ku gratë janë të orientuara drejt roleve administrative, ndërsa burrat mbizotërojnë në detyrat operacionale dhe rolet teknike, pozicione që historikisht janë dominuar prej tyre. Kjo ndarje përforcon rolet tradicionale gjinore dhe kufizon mundësinë për të pasur një kontribut të balancuar dhe perspektivën e grave dhe burrave. Ekziston një perceptim i përbashkët për një “ndarje të natyrshme” të roleve, sipas së cilit gratë shkëlqejnë në detyra administrative dhe analitike, ndërsa burrat merren me punë të lodhshme fizike në terren. Ky perceptim i rrënjosur ndikon në mundësitë për përfshirjen e grave në role operacionale dhe përforcon normat tradicionale gjinore. Pavarësisht ekzistencës së kuadrove ligjorë që mbështesin barazinë gjinore, perceptimet shoqërore mund të minojnë zbatimin dhe efektivitetin e tyre, pasi gratë përballen me rezistencë ose dyshim nga kolegët dhe mbikëqyrësit. Pikëpamja gjinore sipas së cilës kontrolli i armëve të vogla është një fushë që u përket meshkujve, kufizon angazhimin e ekuilibruar të grave në nivele operacionale pavarësisht përmirësimeve ligjore. Analiza tregoi se gratë shpesh zgjedhin të mos ndërmarrin role operacionale për shkak të pritshmërive shoqërore. Gratë që janë pioniere në këto fusha shpesh përballen me një shqyrtim më të imtësishëm në mjediset e dominuara nga meshkujt. Ato shpesh përballen me dyshimet e kolegëve meshkuj lidhur me aftësitë e tyre, çka i detyron të bëjnë përpjekje shtesë për të tejkaluar stereotipat. Gjithashtu, gratë përballen me sfida të konsiderueshme profesionale në gjetjen e ekuilibrit midis përgjegjësive të jetës profesionale dhe jetës personale, veçanërisht në rolet operacionale që përfshijnë orare pune të çrregullta ose punë në terren. Kjo ngarkesë e dyfishtë shpesh bën që gratë të kërkojnë role të tjera profesionale ose të largohen plotësisht nga profesioni, duke nxitur edhe më tej nivelin e ulët të përfaqësimit të tyre në detyra të rëndësishme operacionale. Pavarësisht pjesëmarrjes së ulët statistikore të grave në role operacionale, shumë prej të anketuarve besojnë se përfshirja e grave është në nivele të përshtatshme, çka tregon ndërgjegjësim të kufizuar rreth pengesave sistemike me të cilat përballen gratë. Dominimi i burrave vazhdon të ndikojë në fushën e kontrollit të AVL-ve dhe përfaqësimi i ulët i grave jo vetëm që nxit normat, besimet dhe perceptimet tradicionale gjinore, por kufizon gjithashtu potencialin për qasje holistike, gjithëpërfshirëse dhe novatore ndaj sfidave të sigurisë. Pengesat ndaj pjesëmarrjes së grave vazhdojnë të jenë të pranishme dhe vijnë si rezultat i një ndërthurjeje komplekse të normave dhe qëndrimeve gjinore institucionale dhe shoqërore. Pritshmëritë shoqërore dhe rolet tradicionale gjinore të rrënjosura thellë ndikojnë ndjeshëm në zgjedhjet e karrierës së grave, duke i larguar ato shpeshherë nga fushat që perceptohen si të dominuara nga meshkujt, siç është sektori i sigurisë. Siç u përmend më sipër, kontrolli i AVL-ve shpesh shihet si një fushë që u përket meshkujve, gjë që dekurajon gratë të hyjnë në këto profesione dhe pengon krijimin e një mjedisi mundësues. Sfidat që lindin nga struktura arsimore janë gjithashtu të rëndësishme, pasi tradicionalisht, në disa juridiksione, ka më pak të diplomuara femra në kualifikimet që nevojiten për këto role. Sa i përket pozicioneve drejtuese ose vendimmarrëse, gratë rrallë mbajnë pozicione të tilla, qoftë në komisionet e AVL-ve, në policinë kriminale dhe kufitare, ose në role të tjera në terren. Mungesa e grave në pozicione drejtuese nënkupton më pak shembuj pozitivë dhe mentore për gratë e reja në këtë fushë. Kjo mund të pengojë gjithashtu zhvillimin e politikave dhe praktikave që trajtojnë në mënyrë të mjaftueshme perspektivat e grave. Gjetjet nga analiza tregojnë gjithashtu se pavarësisht ligjeve për barazinë gjinore dhe mekanizmave kundër diskriminimit, rastet e diskriminimit dhe ngacmimit me bazë gjinore raportohen rrallë në rajon. Kjo mund të vijë si rezultat i besimit të pamjaftueshëm në mekanizmat institucionalë, frikës nga hakmarrja dhe perceptimit se procesi i zgjidhjes shpesh është joefektiv dhe i lodhshëm. Për të tejkaluar këtë problematikë, është e nevojshme të krijohet një mjedis ku gratë të ndihen komode për të raportuar ngacmimet. Gjithashtu, është e nevojshme që mekanizmat e brendshëm të pajtueshmërisë dhe mekanizmat e barazisë gjinore të forcohen dhe promovohen, me qëllim që të njihen dhe përdoren në mënyrë efektive nga punonjësit. Intervistat me gratë dhe burrat në gjashtë juridiksionet e Ballkanit Perëndimor nxjerrin në pah një peizazh kompleks të progresit dhe njëkohësisht të sfidave të vazhdueshme lidhur me barazinë gjinore. Disa të 10  PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE intervistuar, veçanërisht gratë që kanë punuar për dekada në sektorin e sigurisë, janë shprehur optimiste për rritjen e vizibilitetit të grave në role vendimmarrëse. Megjithatë, të tjerë vunë në dukje ritmin e ngadaltë të ndryshimit në fushat operacionale ku përfaqësimi i grave mbetet i ulët. Ndonëse gratë tani kanë më shumë gjasa të përfshihen në proceset e hartimit të politikave që lidhen me AVL-të, vazhdon të ekzistojë një hendek i dukshëm në përfaqësimin e tyre në pozicione teknike ose në linjën e parë të përpjekjeve për kontrollin e armëve. Këto pabarazi thellohen edhe më tej si pasojë e mbështetjes së kufizuar për vendosjen e kuotave dhe/ose për mekanizmat e tjerë të projektuar për të rritur pjesëmarrjen e grave. Shumë prej të intervistuarve sugjerojnë se masa të tilla mund të sjellin thjesht ndryshime sipërfaqësore, në vend që të trajtojnë shkaqet themelore të përfaqësimit të ulët. Për të trajtuar sfidat dhe pengesat e ndryshme në rritjen e përfaqësimit dhe pjesëmarrjes së grave në kontrollin e AVL-ve dhe për të kontribuar në krijimin e një mjedisi pune me barazi gjinore, është propozuar një grup rekomandimesh gjithëpërfshirëse për institucionet përgjegjëse për kontrollin e AVL-ve. Rekomandimet synojnë veçanërisht: Nxitjen e mjediseve mundësuese dhe pa diskriminim gjinor, si dhe ofrimin e mundësive të barabarta, duke përfshirë arsim dhe kualifikime, krahas mjedisit dhe politikave gjithëpërfshirëse, Përmirësimin e mbajtjes së evidencave dhe të zbatimit të analizës gjinore nga departamentet e burimeve njerëzore, Zbatimin e strategjive të synuara të rekrutimit, Ngritjen e kapaciteteve dhe realizimin e trajnimeve teknike për gratë, Organizimin e fushatave për rritjen e ndërgjegjësimit, Rritjen e mundësive për pozicione drejtuese dhe vendimmarrje, Nxitjen e marrëveshjeve fleksibël të punës dhe politikave miqësore ndaj familjes, Përmirësimin e mekanizmave të barazisë gjinore dhe të mekanizmave kundër ngacmimit dhe diskriminimit, Monitorimin dhe vlerësimin e vazhdueshëm, Përdorimin e buxhetimit gjinor për të përmirësuar qëndrueshmërinë e këtyre masave. STRUKTURA E RAPORTIT Ky raport është i strukturuar në pesë kapituj: Kapitulli i parë prezanton shkurtimisht kontekstin specifik në Ballkanin Perëndimor në të cilin është zhvilluar analiza. Kapitulli i dytë përshkruan qasjen kryesore metodologjike të analizës, objektin dhe qëllimin e saj. Kapitulli i tretë ofron një përmbledhje të kuadrove ligjorë dhe të politikave që lidhen me përfaqësimin dhe pjesëmarrjen e barabartë të grave në kontrollin e AVL-ve, në nivel ndërkombëtar, rajonal dhe juridiksioni. Në këtë seksion, analiza mbështetet fuqimisht në gjetet e një analize të gjerë gjinore të legjislacionit dhe politikave përkatëse, të kryer nga SEESAC2 për juridiksionet e Ballkanit Perëndimor, e cila paraqitet në shtojcën 1. 2 ] Analiza është e disponueshme në Bazën e Njohurive të SEESAC. Në Serbi është realizuar një analizë e ngjashme nga UNDP në Serbi. Për më shumë informacion shihni: Stevanović Govedarica, Gordana. 2021. Armët e vogla dhe të lehta, dhuna me bazë gjinore dhe dhuna në familje: analiza e kuadrit dhe praktikës rregullatore. Beograd: Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim. 11 PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE Kapitulli i katërt paraqet një përmbledhje dhe analizë të të dhënave mbi përfaqësimin dhe pjesëmarrjen e grave në portofola të ndryshëm të kontrollit të AVL-ve, në nivel operacional dhe politikash. Gjithashtu, ai përshkruan sfidat dhe pengesat kryesore në sigurimin e përfaqësimit të ekuilibruar dhe pjesëmarrjes kuptimplotë të grave në kontrollin e AVL-ve. Së fundmi, kapitulli i pestë përmbledh përfundimet kryesore dhe propozon rekomandime praktike për sigurimin e përfaqësimit të ekuilibruar dhe pjesëmarrjes kuptimplotë të grave në kontrollin e AVL-ve. 12 KAPITULLI 1 HYRJE 13 KAPITULLI 1 Hulumtimi i kryer në Evropën Juglindore (EJL)3 ka dokumentuar gjerësisht se si normat dhe rolet mbizotëruese gjinore, si dhe marrëdhëniet e pabarabarta të pushtetit midis grave dhe burrave, mund të nxisin kërkesën për armë të vogla dhe të krijojnë modelet e keqpërdorimit të tyre. Disa rreziqe specifike me të cilat përballen gratë dhe burrat lidhur me keqpërdorimin e armëve të vogla, duke përfshirë format dhe nivelin e ekspozimit të tyre ndaj dhunës me armë, janë të lidhura me aspektet gjinore. Disponueshmëria e gjerë dhe keqpërdorimi i armëve të vogla përkeqësojnë pabarazitë gjinore ekzistuese, gjë që është më e dukshme në kontekstin e dhunës ndaj grave. Koncepti i gjinisë ndikon gjithashtu në procesin e hartimit të politikave dhe zbatimin e masave për kontrollin e AVL-ve, të cilat shpesh realizohen në mjedise institucionale të mbizotëruara nga meshkujt, ku gratë kanë qenë tradicionalisht të nënpërfaqësuara. Hulumtimi i mëparshëm i SEESAC dokumentoi përfaqësim të pamjaftueshëm të grave në kontrollin e AVL-ve. Ky nivel i ulët përfaqësimi dhe pjesëmarrja e pamjaftueshme e grave në kontrollin e AVL-ve ka pasur ndikim në rezultatet e politikave, duke kufizuar kështu mundësitë për zgjidhje me ndjeshmëri gjinore më të lartë. Pas hulumtimit dhe mbështetur në një bazë të gjerë evidencash, SEESAC, në bashkëpunim me Komisionet e AVL-ve në rajon, ndërmori një grup aktivitetesh gjithëpërfshirëse për t’i përmbysur këto tendenca dhe për të trajtuar sfidat e identifikuara duke e vendosur perspektivën gjinore në qendër të procesit të hartimit të politikave. Qasja gjithëpërfshirëse e zbatuar bazohet në katër shtylla të ndërlidhura: a) ngritja e vazhdueshme e kapaciteteve të institucioneve përgjegjëse për kontrollin e armëve me qëllim integrimin e perspektivës gjinore në punën e tyre; b) mbledhja dhe analizimi i të dhënave; c) rritja e pjesëmarrjes së grave në procesin e hartimit dhe zbatimit të politikave për kontrollin e armëve; dhe d) rritja e ndërgjegjësimit rreth lidhjeve midis aspekteve gjinore dhe armëve të vogla.4 Në vitin 2021, SEESAC realizoi një analizë gjinore në shkallë të gjerë të legjislacionit dhe politikave për kontrollin e armëve të vogla në Ballkanin Perëndimor,5 me qëllimin për të vlerësuar dhe përmirësuar ndjeshmërinë gjinore të legjislacionit dhe politikave. Analiza dokumentoi përpjekje të dukshme në mbarë rajonin për të garantuar integrimin e duhur të perspektivës gjinore në politikat për kontrollin e AVL-ve. Kjo është e dukshme në forcimin e konsensusit mbi rëndësinë e perspektivës gjinore për kontrollin e AVL- ve, në rritjen e kapaciteteve institucionale për integrimin e perspektivës gjinore dhe në përmirësimin e ndjeshmërisë gjinore të kuadrove ligjorë dhe të politikave për AVL-të, veçanërisht në strategjitë dhe planet e veprimit të miratuara në Ballkanin Perëndimor, të cilatparashikojnë gjithashtu masa për rritjen e pjesëmarrjes së grave. Në këtë kuadër, janë ndërmarrë përpjekje me fokus të veçantë te nismat për ngritjen e kapaciteteve, duke rritur ekspertizën e grave në një fushë të dominuar tradicionalisht nga burrat, si dhe duke krijuar një mjedis mundësues institucional. Kjo përputhet plotësisht me angazhimin afatgjatë të SEESAC për të nxitur pjesëmarrjen e grave në sektorin e sigurisë, si në agjencitë ligjzbatuese, po ashtu edhe në ministrisë e mbrojtjes dhe forcat e armatosura. Që prej vitit 2009, SEESAC ka punuar për zbatimin e Axhendës “Gratë, Paqja dhe Siguria” (GPS) në EJL përmes lehtësimit të bashkëpunimit rajonal midis institucioneve përkatëse të sigurisë. Kjo ka kontribuar në forcimin e mekanizmave të barazisë gjinore, krijimin e një rrjeti të grave oficere policie, luftimin e diskriminimit me bazë gjinore, zbatimin e politikave të mbështetura në fakte dhe përmirësimin e udhëheqjes me ndjeshmëri gjinore. Këto nisma kanë lehtësuar gjithashtu përfshirjen e grave në sektorin e sigurisë dhe kanë rritur kapacitetet e institucioneve të sigurisë për të njohur dhe për t’iu përgjigjur kërcënimeve të ndryshme të sigurisë me të cilat përballen gratë dhe vajzat, veçanërisht kapacitetin e tyre për të trajtuar dhe parandaluar dhunën me bazë gjinore. Në këtë kontekst, rritja e përfaqësimit dhe pjesëmarrjes së grave ka qenë thelbësore në qasjen e SEESAC për kontrollin e AVL-ve. 3 ] Božanić, Dragan. 2016. Gjinia dhe AVL-të në Evropën Juglindore, Problematikat kryesore dhe përgjigjet nëpërmjet politikave. Beograd: SEESAC. 4 ] Božanić, Dragan. 2022. Kontrolli i armëve të vogla – Arsyetimi lidhur me integrimin gjinor. Beograd: Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim. 5 ] Baza e të dhënave e SEESAC për çështjet gjinore dhe AVL-të https://www.seesac.org/Gender-and-SALW/ 14  KAPITULLI 1 Përfshirja e grave në proceset e vendimmarrjes për AVL-të siguron adresimin e nevojave dhe perspektivave të tyre specifike, çka mund të përmirësojë sigurinë dhe qëndrueshmërinë e komunitetit. Gjithashtu, përfaqësimi i larmishëm në kontrollin e AVL-ve mund të sfidojë stereotipat gjinorë dhe të promovojë barazinë gjinore duke i pozicionuar gratë si aktore aktive dhe udhëheqëse në çështjet e paqes dhe sigurisë, çka mundëson zgjidhje më të barabarta dhe efektive, si dhe paqe dhe siguri të qëndrueshme për të gjithë. Kështu, përfshirja e grave në kontrollin e AVL-ve mund të rrisë efektivitetin e këtyre nismave dhe të kontribuojë në ndryshime më të gjera shoqërore drejt përfshirjes dhe barazisë gjinore. Pavarësisht zhvillimeve të fundit në rajon, gratë vazhdojnë të kenë nivel të pamjaftueshëm përfaqësimi në kontrollin e AVL-ve. Modele të ngjashme janë vërejtur gjithashtu në nivel global, të cilat kanë dokumentuar pengesat e vazhdueshme për pjesëmarrjen e grave, si dhe ndikimin e vazhdueshëm të pabarazisë gjinore.6 Për të adresuar këto sfida, një numër gjithmonë e më i madh standardesh ndërkombëtare dhe rajonale parashikojnë masa për të siguruar pjesëmarrjen e plotë dhe efektive të grave në kontrollin e AVL-ve. Ekziston një konsensus i përgjithshëm se promovimi i pjesëmarrjes së plotë dhe të barabartë të grave në sektorin e sigurisë duhet të bazohet kryesisht në konceptin e barazisë gjinore dhe njohjen e të drejtës njerëzore të grave për të pasur akses të barabartë në të gjitha rolet dhe përgjegjësitë në këtë fushë.7 Për të mbështetur më tej autoritetet në Ballkanin Perëndimor në përmbushjen e angazhimeve që lindin nga kuadrot ligjorë dhe politikë ndërkombëtarë, rajonalë dhe juridiksionalë, SEESAC nisi një analizë rajonale të pjesëmarrjes së grave në kontrollin e AVL-ve. Analiza synon të ofrojë njohuri të thelluara mbi tendencat aktuale mbizotëruese dhe sfidat kryesore, si dhe rekomandime të mbështetura në fakte për të kontribuuar në një përfaqësim më të ekuilibruar dhe pjesëmarrje më efektive të grave në kontrollin e AVL- ve. Gjetjet kryesore nga analiza gjinore e legjislacionit, e kryer në vitin 2021 nga SEESAC, kanë shërbyer si gur themeli për këtë analizë. 6 ] Hessmann Dalaqua, Egeland and Graff Hugo. 2019. Ende nën nivelin e duhur. Ekuilibri gjinor në kontrollin e armëve, parandalimi i përhapjes dhe diplomacia në fushën e çarmatimit. Gjenevë, Zvicër: UNIDIR. 7 ] UNODA. 2022. Manuali i trajnimit për integrimin e aspekteve gjinore në kontrollin e armëve të vogla. Nju-Jork, NY: UNODA. 15 KAPITULLI 2 METODOLOGJIA KËRKIMORE 16  KAPITULLI 2 QËLLIMI DHE OBJEKTI I ANALIZËS Analiza synon të kontribuojë në rritjen e përfaqësimit të grave, si dhe në pjesëmarrjen e plotë dhe efektive të tyre në kontrollin e AVL-ve në Ballkanin Perëndimor. Pyetjet kryesore të hulumtimit janë: Cila është situata aktuale dhe tendencat kryesore të përfaqësimit dhe pjesëmarrjes së grave dhe burrave në kontrollin e AVL-ve në Ballkanin Perëndimor, në nivel politikash dhe operacional? A ekzistojnë kuadro ligjorë dhe politikë dhe mekanizma institucionalë për të siguruar përfaqësim dhe pjesëmarrje të ekuilibruar në kontrollin e AVL-ve? A ka ndonjë pengesë ose mangësi ligjore që pengon pjesëmarrjen e grave në kontrollin e AVL-ve? Cilat janë sfidat dhe pengesat kryesore për pjesëmarrjen e ekuilibruar të grave në kontrollin e AVL-ve, duke përfshirë aspekte të tilla si rekrutimi, ngritja në detyrë dhe mbajtja në punë? A pengojnë normat dhe qëndrimet shoqërore ose institucionale pjesëmarrjen e grave në kontrollin e AVL-ve? Nëse po, si shfaqen dhe si ndikojnë ato në rolet e grave? Cila është mënyra për të arritur një përfaqësim më të ekuilibruar dhe më efektiv të grave dhe burrave në kontrollin e AVL-ve në Ballkanin Perëndimor? Analiza synon në mënyrë specifike: të rrisë ndërgjegjësimin mbi modelet dhe tendencat mbizotëruese në lidhje me pjesëmarrjen e grave dhe të burrave në fusha të ndryshme funksionale të kontrollit të AVL-ve, në nivel operacional dhe politikash, të përcaktojë sfidat dhe pengesat kryesore në arritjen e ekuilibrit gjinore në kontrollin e AVL-ve, të japë rekomandime të mbështetura në fakte, të cilat do të shërbejnë si bazë për nxitjen e dialogut dhe ndërmarrjen e masave nga grupet e interesit për të siguruar një përfaqësim të ekuilibruar të burrave dhe grave në kontrollin e AVL-ve në të gjithë rajonin e Ballkanit Perëndimor. QASJA METODOLOGJIKE Në metodat e hulumtimit të zbatuara në këtë analizë bëjnë pjesë: 1. Shqyrtimi i dokumentacionit: Së pari, kjo përfshinte shqyrtimin e dokumenteve ligjore dhe të politikave në nivel ndërkombëtar, rajonal dhe juridiksioni, të cilat janë me rëndësi për pjesëmarrjen e grave në të gjitha sferat e jetës publike dhe veçanërisht për pjesëmarrjen e tyre në kontrollin e AVL-ve. Së dyti, shqyrtimi i dokumentacionit mbështetet në analizën gjinore të legjislacionit dhe politikave për kontrollin e AVL-ve të realizuar nga SEESAC, si dhe në hulumtimin e SEESAC mbi pozicionin e grave në sektorin e sigurisë, duke përfshirë në agjencitë ligjzbatuese dhe forcat e armatosura. 2. Hulumtimi empirik, i cili përfshinte metoda hulumtimi sasiore (mbledhja e të dhënave përmes pyetësorëve të posaçëm për institucionet përkatëse) dhe cilësore (intervista të thelluara me burra dhe gra të përfshirë në kontrollin e AVL-ve). Mbledhja e të dhënave përmes pyetësorëve për institucionet përkatëse synonte sigurimin e informacionit mbi gjendjen aktuale të përfaqësimit dhe pjesëmarrjes së grave dhe burrave në kontrollin e AVL-ve. Ministrive të Brendshme të çdo juridiksioni iu shpërndanë pyetësorët përkatës dhe iu kërkuan të dhëna për vitin 2022, ndër të tjera, mbi përfaqësimin e grave në të gjitha fushat kyçe funksionale të kontrollit të AVL-ve, në nivel politikash dhe operacional. Për 17 KAPITULLI 2 shkak të rolit të tyre drejtues në kontrollin e AVL-ve, u mblodhën të dhëna mbi komisionet e AVL- ve, policinë kriminale, policinë kufitare, njësitë e sigurisë fizike dhe menaxhimit të stoqeve, si dhe njësitë qendrore për armët e zjarrit. Gjithashtu, pyetësori synonte të mblidhte informacion mbi mekanizmat e barazisë gjinore, diskriminimin me bazë gjinore, ngacmimin seksual, politikat për mbrojtjen ndaj tyre, mekanizmat e brendshëm të ankesave, politikat e rekrutimit, zhvillimin e karrierës dhe masat për të siguruar ekuilibrin midis jetës profesionale dhe jetës personale. Për më tepër, për të plotësuar analizën, janë përfshirë gjithashtu të dhënat e SEESAC mbi pjesëmarrjen e grave dhe burrave në trajnime, veprimtaritë e ngjashme për ngritjen e kapaciteteve dhe evente të tjera me rëndësi në fushën e kontrollit të AVL-ve. Gjithashtu, u zhvilluan 42 intervista të thelluara në të gjitha juridiksionet e Ballkanit Perëndimor, të cilat përfshinin 34 gra dhe 8 burra. Intervistat e thelluara ofruan njohuri mbi modelet ekzistuese të pjesëmarrjes së grave në kontrollin e AVL-ve në Ballkanin Perëndimor. Intervistat e thelluara janë një metodë hulumtimi cilësore që synon të eksplorojë këndvështrimet, përvojat, ndjenjat dhe perspektivat e personit të anketuar, dhe të sigurojë njohuri kontekstuale mbi një çështje në vend të të dhënave të përgjithshme statistikore.8 Ipsos Strategic Marketing, në bashkëpunim me ekipin e SEESAC, zhvilloi intervista të thelluara me individë të përzgjedhur, gra dhe burra, të përfshirë në mënyrë aktive në kontrollin e AVL-ve brenda juridiksioneve të Ballkanit Perëndimor. Intervistat e thelluara u organizuan kryesisht ballë për ballë (metoda e preferuar) ose përmes platformave virtuale nëse ky opsion ishte më i përshtatshëm për pjesëmarrësin. Intervistat e thelluara zgjatën nga 45 deri në 60 minuta dhe u zhvilluan në gjuhën përkatëse kombëtare që përkon me gjuhën amtare të të intervistuarve. Intervistat u zhvilluan nga tetori deri në dhjetor të vitit 2022. Shumica e të intervistuarve janë të punësuar në ministritë e brendshme dhe drejtoritë e policisë, ndërsa disa të intervistuar punojnë në ministri/agjenci të tjera të përfshira në kontrollin e AVL-ve përmes komisioneve/bordeve të AVL-ve. Të intervistuarit në sektorin e sigurisë ose në sektorët që lidhen me kontrollin e AVL-ve kanë një përvojë pune nga 4 deri në 37 vite, ndërsa shumica prej tyre kanë përvojë nga 10 deri në 30 vite. Intervistat e thelluara ishin të llojit gjysmë të strukturuara dhe mbulonin temat e mëposhtme: Formimi profesional i të intervistuarve, detyrat aktuale dhe përvoja brenda institucionit të tyre, Perceptimi lidhur me pjesëmarrjen dhe përfaqësimin e grave në kontrollin e AVL-ve, në nivel politikash dhe operacional, Perceptimi mbi normat dhe qëndrimet shoqërore ose institucionale në lidhje me pjesëmarrjen e grave në kontrollin e AVL-ve, si dhe perceptimi mbi qëndrimet e burrave dhe grave ndaj kontrollit të AVL-ve, Perceptimi mbi sfidat dhe pengesat kryesore për rritjen e pjesëmarrjes së grave në fushën e kontrollit të AVL-ve, Ndërgjegjësimi rreth pengesave ose mangësive ligjore që pengojnë pjesëmarrjen e grave në kontrollin e AVL-ve, Perceptimi mbi praninë e diskriminimit me bazë gjinore dhe ngacmimit seksual në institucionin e tyre dhe përvojat personale në këtë drejtim, Perceptimi mbi efektivitetin e mekanizmave të barazisë gjinore dhe kontributi i tyre në rritjen e pjesëmarrjes së grave dhe në një mjedis pune me më shumë barazi gjinore, Rekomandime dhe sugjerime për të rritur numrin e grave në kontrollin e AVL-ve. 8 ] Pokela, Julianne. Steblea, Ingrid. Steblea, Jeffrey. Shea, Linda and Denny, Elizabeth. 2007. Nisja e një studimi të tregut për planifikimin e kohës jashtëshkollore: Një udhëzues burimor për komunitetet. Libri i ushtrimeve E: Realizimi i intervistave të detajuara. Nju-Jork, NY: The Wallace Foundation. 18  KAPITULLI 2 SHTRIRJA GJEOGRAFIKE Analiza mbulon gjashtë juridiksione të Ballkanit Perëndimor që zbatojnë Udhërrëfyesin për një zgjidhje të qëndrueshme për zotërimin e paligjshëm, keqpërdorimin dhe trafikimin e Armëve të Vogla dhe të Lehta (AVL) dhe municioneve të tyre (në vijim referuar si Udhërrëfyesi): Shqipëria, Mali i Zi, Bosnjë-Hercegovina, Serbia, Maqedonia e Veriut, Kosova. 19 KAPITULLI 3 PËRMBLEDHJE E KUADROVE LIGJORË DHE TË POLITIKAVE PËR BARAZINË GJINORE DHE KONTROLLIN E AVL-VE 20  KAPITULLI 3 3.1 Kuadrot normativë të Kombeve të Bashkuara Në Konferencën e Katërt të Rishikimit (RevCon4) të Programit të Veprimit të Kombeve të Bashkuara për Parandalimin, Luftën dhe Eliminimin e Tregtisë së Jashtëligjshme të Armëve të Vogla dhe të Lehta në të gjitha aspektet, e cila u zhvillua gjatë periudhës 18-28 qershor 2024 në Nju-Jork, iu bë thirrje qeverive që të promovojnë pjesëmarrjen e plotë, të barabartë, kuptimplotë dhe efektive të grave në mekanizmat që lidhen me zbatimin e Programit të Veprimit dhe të adresojnë pengesat e vazhdueshme kundrejt pjesëmarrjes dhe përfaqësimit të plotë, të barabartë, kuptimplotë dhe efektiv të grave, duke përfshirë në role drejtuese, në të gjitha proceset e vendimmarrjes, planifikimit dhe zbatimit të lidhura me Programin e Veprimit, si komisionet e armëve të vogla, programet që lidhen me sigurinë në komunitet, reduktimin e dhunës, mbledhjen dhe shkatërrimin e armëve të vogla dhe të lehta, menaxhimin e stoqeve, parandalimin dhe zgjidhjen e konflikteve, si dhe ndërtimin e paqes.9 Përpjekjet afatgjata për rritjen e pjesëmarrjes së grave në të gjitha sferat e jetës, duke përfshirë në sektorin e sigurisë, dhe rrjedhimisht edhe në kontrollin e AVL-ve, mund të shihen në krijimin e kuadrove normativë ndërkombëtarë për të drejtat e grave dhe barazinë gjinore, dhe po integrohen gjithnjë e më shumë në kuadrot për kontrollin e armëve të vogla. Në këtë drejtim, standarde të shumta ndërkombëtare, ligjërisht dhe politikisht të detyrueshme, synojnë të rrisin përfaqësimin dhe pjesëmarrjen e grave në sektorin e sigurisë, duke përfshirë në fushën e kontrollit të armëve të vogla. Gjithashtu, gjatë dy dekadave të fundit ka pasur një harmonizim gradual të axhendave globale për zhvillimin e qëndrueshëm dhe barazinë gjinore, dhe axhendës për ruajtjen e paqes dhe kontrollin e AVL-ve, çka tregon se përpjekjet e zbatimit duhet të jenë të bashkërenduara dhe gjithëpërfshirëse.10 Më poshtë jepet një përmbledhje e standardeve përkatëse ndërkombëtare, ligjërisht dhe politikisht të detyrueshme.11 LIGJËRISHT TË DETYRUESHME Konventa “Për eliminimin e të gjitha formave të diskriminimit ndaj grave” (CEDAW, 1979),12 e miratuar nga Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara, konsiderohet shpeshherë si një kartë ndërkombëtare e të drejtave të grave. Kjo Konventë përbëhet nga një preambul dhe 30 nene dhe jep një përkufizim të diskriminimit ndaj grave, si dhe përcakton axhendën e masave për eliminimin e këtij diskriminimi. Konventa konfirmon të drejtën e barabartë të grave për të marrë pjesë në jetën politike dhe publike, dhe shumë nga dispozitat e saj lidhen drejtpërdrejt me rritjen e pjesëmarrjes së grave në kontrollin e AVL-ve. Sipas Konventës, diskriminimi ndaj grave është “... çdo dallim, përjashtim ose kufizim që bëhet mbi bazën e gjinisë, e që ka për pasojë ose për qëllim të dëmtojë ose të shfuqizojë njohjen, gëzimin ose ushtrimin e të drejtave dhe të lirive themelore të njeriut në fushën politike, ekonomike, shoqërore, kulturore, civile ose në çdo fushë tjetër nga ana e grave, pavarësisht gjendjes së tyre civile, mbi bazën e barazisë së burrave dhe grave. Palët në Konventë duhet të marrin të gjitha masat e përshtatshme, duke përfshirë masa të posaçme ligjore dhe të përkohshme, në mënyrë që gratë të ushtrojnë të gjitha të drejtat e njeriut dhe liritë e tyre themelore. Në veçanti, Konventa u bën thirrje palëve që të sigurohen se gratë, në kushte të barabarta me 9 ] Raporti përfundimtar i RevCon4 (Dokumenti rezultues në shtojcë) 10 ] UNODA. 2022. Manuali i trajnimit për integrimin e aspekteve gjinore në kontrollin e armëve të vogla. Nju-Jork, NY: UNODA. 11 ] Ky seksion bazohet gjerësisht te Manuali i trajnimit i UNODA-së për integrimin e aspekteve gjinore në kontrollin e armëve të vogla. 12 ] Rezoluta A/RES/34/180 e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së, datë 18 dhjetor 1979. 21 KAPITULLI 3 burrat, të kenë të drejtën të marrin pjesë në formulimin e politikave qeveritare dhe në zbatimin e tyre, si dhe të mbajnë poste publike dhe të kryejnë të gjitha funksionet publike në të gjitha nivelet e qeverisjes. Komiteti i CEDAW, i cili është një organ me ekspertë të pavarur që monitoron zbatimin e Konventës, formulon rekomandime të përgjithshme, disa prej të cilave janë thelbësore për rolin e grave në fushën e kontrollit të armëve dhe të çarmatimit. Për shembull, Rekomandimi i Përgjithshëm nr. 12 (1989) mbështet legjislacionin për mbrojtjen e grave nga të gjitha llojet e dhunës në jetën e përditshme, ndërsa Rekomandimi nr. 19 (1992) përfshin detyrimin për të parandaluar, hetuar dhe ndëshkuar dhunën ndaj grave. Rekomandimi nr. 30 (2013)13 specifikon nevojën për të mbrojtur gratë përmes eliminimit të diskriminimit dhe të dhunës ndaj grave në situatat përpara, gjatë dhe pas konfliktit, si dhe thekson nevojën për të përfshirë rregullore të forta dhe efektive për tregtinë e armëve, krahas kontrolleve të duhura të qarkullimit të armëve konvencionale ekzistuese dhe shpesh të jashtëligjshme, të tilla si armët e vogla, për të parandaluar përdorimin e tyre për kryerjen ose lehtësimin e akteve të rënda të dhunës me bazë gjinore. Për më tepër, Rekomandimi nr. 35 (2017)14 ofron udhëzime shtesë që synojnë përshpejtimin e eliminimit të dhunës me bazë gjinore ndaj grave15 dhe rekomandon në mënyrë specifike adresimin e faktorëve që rrisin rrezikun e ekspozimit të grave ndaj formave të rënda të dhunës me bazë gjinore, si aksesueshmëria dhe disponueshmëria e armëve të zjarrit, duke përfshirë eksportin e tyre, shkalla e lartë e kriminalitetit dhe niveli i përhapur i mosndëshkimit, të cilat mund të rriten në situatat e konfliktit të armatosur ose pasigurisë së shtuar. Rekomandimi nr. 38 (2020)16 sugjeron trajtimin e ndikimit gjinor të transferimeve ndërkombëtare të armëve, veçanërisht të armëve të vogla dhe të jashtëligjshme, duke përfshirë përmes ratifikimit dhe zbatimit të Traktatit për Tregtinë e Armëve (TTA). Në rekomandimin e tij më të fundit, më konkretisht Rekomandimi i Përgjithshëm nr. 40, për përfaqësimin e barabartë dhe gjithëpërfshirës të grave në sistemet e vendimmarrjes (2024),17 Komiteti rithekson të drejtën e grave për përfaqësim të barabartë dhe gjithëpërfshirës në të gjitha sistemet e vendimmarrjes, në kushte të barabarta me burrat. Rekomandimi ofron udhëzime gjithëpërfshirëse për palët lidhur me arritjen e përfaqësimit të barabartë dhe gjithëpërfshirës të grave në të gjitha sistemet e vendimmarrjes në të gjithë sektorët, duke synuar një ndryshim sistematik. Ai parashtron masat legjislative, politike dhe programore për të siguruar zbatimin e këtij detyrimi dhe për të kapërcyer sfidat globale. Komiteti identifikon shtatë shtylla të përfaqësimit të barabartë dhe gjithëpërfshirës në sistemet e vendimmarrjes: (1) Barazi 50:50 midis grave dhe burrave si pikënisje dhe normë universale; (2) Udhëheqje efektive e të rinjve e kushtëzuar nga barazia; (3) Ndërlidhje dhe përfshirje e një game të shumëllojshme të grave në sistemet e vendimmarrjes; (4) Një qasje gjithëpërfshirëse ndaj sistemeve të vendimmarrjes në të gjitha sferat; (5) Pushtet dhe ndikim i barabartë i grave në sistemet e vendimmarrjes; (6) Transformim strukturor për vendimmarrje të barabartë dhe gjithëpërfshirëse; (7) Përfaqësim i shoqërisë civile në sistemet e vendimmarrjes. Në këtë drejtim, disa rekomandime lidhen drejtpërdrejt me përfaqësimin dhe pjesëmarrjen e grave në sektorin e sigurisë, duke përfshirë në kontrollin e AVL-ve. Për shembull, Komiteti rekomandon në mënyrë specifike garantimin e barazisë dhe zbatimin rigoroz të Axhendës GPS në aspektet e rregullimit dhe zbatimit të kontrollit të armëve, duke përfshirë të parandalimit të përhapjes së armëve dhe çarmatimit,18 përfshirë çaktivizimin urgjent të të gjitha armëve bërthamore. Rekomandohet të garantohet barazia dhe zbatimi rigoroz i Axhendës GPS në rastin e miratimit në mënyrë urgjente të një instrumenti ligjërisht të detyrueshëm për të ndaluar sistemet e armëve autonome vdekjeprurëse (LAWS) që funksionojnë pa kontroll ose mbikëqyrje nga njeriu dhe që nuk mund të përdoren në përputhje me të drejtën ndërkombëtare humanitare, si dhe për të rregulluar të gjitha llojet e sistemeve autonome të armëve. 13 ] CEDAW /C/GC/30 datë 1 nëntor 2013. 14 ] CEDAW/C/GC/35 datë 26 korrik 2017. 15 ] Përditësim i Rekomandimit të Përgjithshëm nr. 19. Paragrafi 31, germa “c”. 16 ] CEDAW /C/GC/38 datë 20 nëntor 2020. 17 ] CEDAW/C/GC/40 datë 25 tetor 2024. 18 ] Në rrugën drejt barazisë së plotë, Komiteti i CEDAW parashikon “Çarmatim të përgjithshëm dhe të plotë, në veçanti çarmatim bërthamor nën kontroll të rreptë dhe efektiv ndërkombëtar” siç përcaktohet në Preambulën e CEDAW dhe paragrafin 28 të Deklaratës së Pekinit. 22  KAPITULLI 3 Për më tepër, Komiteti u bën thirrje palëve: Të përshtatin dhe zgjerojnë Axhendën GPS sipas natyrës së ndryshueshme të konflikteve dhe kërcënimeve të reja ndaj paqes dhe sigurisë, si dhe ta zbatojnë axhendën në mënyrë holistike dhe si axhendë të të drejtave të njeriut të grave, në të gjitha situatat e vendimmarrjes dhe politikëbërjes; Të njohin rolin vendimtar të grave si një forcë nxitëse në arritjen e paqes së qëndrueshme, në parandalimin, menaxhimin dhe zgjidhjen e konflikteve, si dhe të garantojnë barazi në të gjitha aspektet, fazat dhe nivelet e vendimmarrjes për paqen dhe sigurinë; Të garantojnë barazi në udhëheqjen, zhvillimin, zbatimin dhe vlerësimin e politikave dhe programeve për të trajtuar shkaqet themelore të krizave dhe konflikteve, duke përfshirë kërcënimet e parashikuara dhe të paparashikuara, si dhe në sektorët e diplomacisë parandaluese, sigurisë dhe mbrojtjes, dhe sektorët strategjikë të parandalimit të konflikteve; Të garantojnë barazi gjinore në udhëheqjen në të gjithë kufijtë disiplinorë për parandalimin e krizave në shëndetësi, mjedis, ekonomi, hapësirë, siguri kibernetike, financë, teknologji, duke përfshirë të gjitha fushat e reja të teknologjisë; Të garantojnë barazi në ruajtjen e paqes dhe ndërtimin e paqes, duke përfshirë në negociatat zyrtare dhe jozyrtare për paqe, ndërmjetësim, drejtësinë tranzicionale dhe rindërtim, dialogët ndërkomunitare dhe organet vendimmarrëse të përkohshme, duke përfshirë proceset e së vërtetës dhe pajtimit, komisionet kombëtare, ndërkombëtare, rajonale dhe hibride, këshillat, organet e monitorimit, mekanizmat e verifikimit dhe grupet e monitorimit, përgatitjen e zgjedhjeve dhe proceset politike, programet e demobilizimit dhe riintegrimit, reformat në sektorin e sigurisë dhe në drejtësi, si dhe proceset më të gjera të rindërtimit pas konflikteve; Të eliminojnë të gjitha pengesat drejt barazisë, duke siguruar fleksibilitet në aspektet e vendndodhjes, kujdesit për fëmijët dhe garantimin e sigurisë, si dhe të ofrojnë mbështetje aktive, si për shembull duke garantuar financim për përfaqësimin e OJF-ve të grave; Të zgjerojnë mekanizmat për paralajmërimin e hershëm për krizat dhe konfliktet nga perspektiva gjinore, ku të përfshihen tregues të tillë si rënia e numrit të grave në role drejtuese, rënia e numrit të grave në hapësira publike, rritja e gjuhës së urrejtjes dhe dhunës seksuale; Të garantojnë që zbatimi i të drejtave të grave dhe i barazisë të mos trajtohet në asnjë rrethanë si më pak i rëndësishëm se prioritetet e tjera; Të prioritizojnë hartimin dhe zbatimin e të drejtave të grave dhe programeve të dëmshpërblimit të bazuara te barazia, të cilat kanë ndikim transformues, si dhe të proceseve të DDR-së (Çarmatimit, Demobilizimit dhe Riintegrimit); Të riformulojnë Planet Kombëtare të Veprimit për GPS-në, duke pasur barazinë si parim themelor, një politikë të brendshme dhe të jashtme feministe, duke përfshirë një qasje feministe ndaj sigurisë, parandalimit të konflikteve dhe paqes, si dhe ndaj kërcënimeve të reja, duke përfshirë ato që shkojnë përtej parandalimit të konfliktit të armatosur dhe ndërtimit të paqes në kuptimin e ngushtë të fjalës. Të bazojnë PKV-të në tregues të synuar që fokusohen në shtyllat e Axhendës së zgjeruar GPS, si dhe në barazinë në të gjitha nivelet e qeverisë dhe të parlamentit, sistemet e sigurisë dhe mbrojtjes, sektorët novatorë dhe shkencat e jetës; Të hartojnë politika për gratë, paqen dhe sigurinë me një qasje me ndjeshmëri ndaj moshës që merr parasysh rolin e rëndësishëm të grave të reja në parandalimin e konflikteve dhe në ndërtimin e paqes, si dhe nevojat e tyre specifike, siç njihen në UNSCR 2250 për Rininë, Paqen dhe Sigurinë. Së fundmi, Komiteti thekson veçanërisht rëndësinë e përfshirjes së plotë të grave në situata të margjinalizuara, duke përfshirë gratë në varfëri, gratë refugjate, azilkërkuese, të zhvendosura nga banesat dhe gratë me aftësi të kufizuara. 23 KAPITULLI 3 Kutia 1: Eliminimi i dhunës me bazë gjinore ndaj grave dhe i ngacmimit Eliminimi i dhunës me bazë gjinore është thelbësor për të nxitur rritjen e pjesëmarrjes së grave në sektorë të ndryshëm, duke përfshirë në kontrollin e AVL-ve. Dhuna me bazë gjinore minon sigurinë, dinjitetin dhe të drejtat e grave, duke krijuar pengesa për pjesëmarrjen e tyre të plotë dhe të barabartë në proceset e vendimmarrjes dhe në role drejtuese. Në kontekstin e kontrollit të AVL-ve, adresimi i dhunës me bazë gjinore siguron që gratë të kontribuojnë në mënyrë efektive në nismat për ndërtimin e paqes dhe sigurisë. Përhapja e dhunës me bazë gjinore dhe ndikimi i saj joproporcional në sigurinë dhe mirëqenien e grave janë dokumentuar gjerësisht nga anketa e udhëhequr nga OSBEi. Anketa dokumentoi se më shumë se gjysma e grave në Ballkanin Perëndimor kanë përjetuar një formë dhune që nga mosha 15 vjeç, ndërsa pothuajse një e treta kanë përjetuar një formë dhune në 12 muajt e fundit para anketës. Keqpërdorimi i armëve të zjarrit në dhunën në familje ka një ndikim joproporcional te gratë. Gjatë periudhës 2019-2021, 66% e të gjitha grave të vrara me armë zjarri janë vrarë në kontekstin e dhunës në familjes. Gjithashtu, numri i incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje, të raportuar në Platformën e SEESAC për Monitorimin e Dhunës me Armë, pothuajse është dyfishuar që nga viti 2018. Rekomandimi i përgjithshëm i CEDAW nr. 35 ofron udhëzime të detajuara mbi luftën ndaj dhunës me bazë gjinore në mënyrë efektive dhe gjithëpërfshirëse. Rezoluta 1325 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara (UNSCR)19 (2000) rikonfirmon rolin e rëndësishëm të grave në parandalimin dhe zgjidhjen e konflikteve, negociatat për paqe, ndërtimin dhe ruajtjen e paqes, përgjigjen humanitare dhe rindërtimin pas konflikteve, si dhe thekson rëndësinë e pjesëmarrjes së barabartë dhe përfshirjes së plotë të tyre në të gjitha përpjekjet për ruajtjen dhe nxitjen e paqes dhe sigurisë. Rezoluta 1325 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së nxit të gjithë aktorët që të rrisin pjesëmarrjen e grave dhe të përfshijnë perspektivat gjinore në përpjekjet për paqe dhe siguri.20 Shpeshherë, ajo përshkruhet përmes katër shtyllave: pjesëmarrja dhe përfaqësimi, parandalimi, mbrojtja dhe mbështetja dhe rikuperimi. Përmes miratimit të Rezolutës 1325 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së (2000), Këshilli i Sigurimit trajtoi për herë të parë ndikimin joproporcional dhe unik të konflikteve të armatosura te gratë. Pas Rezolutës 1325 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, u miratuan nëntë rezoluta të tjera për GPS-në: 1820 (2008), 1888 (2009), 1889 (2009), 1960 (2010), 2106 (2013), 2122 (2013), 2242 (2015), 2467 (2019), dhe 2493 (2019). Këto dhjetë rezoluta përbëjnë themelin e Axhendës GPS. Kjo axhendë orienton përpjekjet për rritjen e barazisë gjinore dhe siguron pjesëmarrje aktive të grave në proceset e vendimmarrjes, politikëbërjes dhe zbatimit të politikave e vendimeve. Ajo trajton gjithashtu çështjet kritike të garantimit të sigurisë dhe mbrojtjes së grave ndaj të gjitha formave të dhunës me bazë gjinore në konfliktet e armatosura dhe në periudhat pas konflikteve. Gjithashtu, Rezoluta 2122 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së (2013)21 nxit pjesëmarrjen e plotë dhe kuptimplotë të grave në përpjekjet për të luftuar dhe eliminuar transferimin e jashtëligjshëm dhe keqpërdorimin e armëve të vogla dhe të lehta, ndërsa Rezoluta 2242 e Këshillit të Sigurimit të OKB- së (2015)22 përfshin referenca eksplicite për ndikimin e armëve, konflikteve të armatosura dhe dhunës seksuale te gratë dhe zhvillimi, si dhe për rolin kryesor të pjesëmarrjes së grave në kontrollin e armëve të vogla. 19 ] S/RES/1325 datë 31 tetor 2000. 20 ] https://www.un.org/womenwatch/osagi/wps/ 21 ] S/RES/2122, datë 18 tetor 2013. 22 ] S/RES/2242, datë 13 tetor 2015. 24  KAPITULLI 3 Rezoluta 2117 (2013) dhe Rezoluta 2220 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së (2015) nxisin pjesëmarrjen e plotë dhe kuptimplotë të grave në të gjitha proceset e politikëbërjes, planifikimit dhe zbatimit, me qëllim luftimin dhe eliminimin e transferimit të jashtëligjshëm, grumbullimit destabilizues dhe keqpërdorimit të armëve të vogla dhe të lehta në të gjitha aspektet, dhe më gjerësisht, në nismat që ruajnë dhe promovojnë paqen dhe sigurinë. Traktati për Tregtinë e Armëve (TTA, 2013) rregullon tregtinë ndërkombëtare të armëve konvencionale duke vendosur standardet më të larta ndërkombëtare për të parandaluar dhe eliminuar tregtinë e jashtëligjshme dhe devijimin e armëve konvencionale. Ai është traktati i parë ligjërisht i detyrueshëm që njeh lidhjen midis tregtisë së armëve dhe dhunës me bazë gjinore.23 Edhe pse Traktati nuk trajton çështjet që lidhen drejtpërdrejt me pjesëmarrjen e grave, përpjekjet për të trajtuar këtë çështje po bëhen gjithnjë e më shumë pjesë e diskutimeve rreth zbatimit të TTA-së. Për shembull, në Konferencën e Dhjetë të Shteteve Palë (KShP),24 u njoh nevoja për të nxitur pjesëmarrjen e plotë, të barabartë, kuptimplotë dhe efektive të grave dhe u nënvizua rëndësia e përfshirjes së tyre në të gjitha proceset e vendimmarrjes dhe zbatimit që lidhen me TTA-në. Gjithashtu, konferenca i bëri thirrje Sekretariatit të TTA-së që të mbledhë të dhëna të ndara sipas gjinisë lidhur me pjesëmarrjen gjatë takimeve përgatitore dhe takimeve të Grupit të Punës të TTA-së, krahas të dhënave të mbledhura në KShP, për të nxitur ekuilibrin gjinor në delegacione. Panelet e balancuara gjinore duhet të nxiten edhe në seancat plenare, aktivitetet dytësore dhe forumet e tjera. POLITIKISHT TË DETYRUESHME Programi i Veprimit për Parandalimin, Luftën dhe Eliminimin e Tregtisë së Jashtëligjshme të Armëve të Vogla dhe të Lehta në të gjitha aspektet (PV, 2001),25 i miratuar nga Asambleja e Përgjithshme si një instrument politikisht i detyrueshëm, krijoi një kuadër normativ për kontrollin e AVL-ve. Edhe pse ka një përfshirje të kufizuar të aspekteve gjinore në tekstin e Planit të Veprimit, gjatë kohëve të fundit janë bërë gjithnjë e më shumë përpjekje për të inkurajuar qeveritë që të ndërmarrin një qasje me ndjeshmëri gjinore në zbatimin e PV-së.26 Sikurse u përmend më parë, në dokumentin rezultues të miratuar në RevCon4 (2024), qeverive u bëhet thirrje të integrojnë perspektivën gjinore në hartimin dhe zbatimin e politikave dhe programeve me ndjeshmëri gjinore për kontrollin e armëve të vogla dhe të lehta. Krahas thirrjes për pjesëmarrje të plotë dhe efektive të grave në kontrollin e armëve të vogla, këtu përfshihet edhe mbledhja e të dhënave të ndara sipas gjinisë dhe zbatimi i analizës gjinore për të informuar politikëbërjen dhe programimin e mbështetur në fakte dhe me ndjeshmëri gjinore. Gjithashtu, dokumentet rezultuese nënvizojnë domosdoshmërinë e trajtimit të roleve, normave dhe pritshmërive gjinore që nxisin gratë dhe burrat të marrin armë të jashtëligjshme, si dhe të luftimit të dhunës me bazë gjinore dhe dhunës seksuale që vjen nga konfliktet. Së fundmi, qeverive u bëhet thirrje të përmirësojnë koordinimin midis autoriteteve përgjegjëse për zbatimin e Programit të Veprimit dhe agjencive përkatëse për barazinë gjinore dhe grupeve të shoqërisë civile, si dhe të nxisin angazhimin dhe pjesëmarrjen e burrave dhe djemve në integrimin e perspektivës gjinore në politikat dhe programet për armëve e vogla dhe të lehta. Axhenda 2030 për Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm (OZHQ)27 lehtëson gjithashtu aplikimin e një qasjeje me ndjeshmëri gjinore në kontrollin e AVL-ve, duke përfshirë pjesëmarrjen e grave. Më konkretisht, Objektivi 5 fokusohet te barazia gjinore (veçanërisht synimi 5.2 - Zhdukja e të gjitha formave të dhunës ndaj grave dhe vajzave, dhe synimi 5.5 - Sigurimi i pjesëmarrjes së plotë dhe efektive të grave dhe i mundësive të barabarta në pozicione drejtuese në të gjitha nivelet e vendimmarrjes në jetën politike, ekonomike dhe publike), ndërsa Objektivi 16 (veçanërisht synimi 16.1 - Ulja në mënyrë të ndjeshme e të gjitha formave të dhunës dhe niveleve të vdekjeve kudo, dhe synimi 16.4 - Ulja në mënyrë të ndjeshme 23 ] UNODA. 2022. Manuali i trajnimit për integrimin e aspekteve gjinore në kontrollin e armëve të vogla. Nju-Jork, NY: UNODA. 24 ] Raporti përfundimtar i Konferencës së Dhjetë të Palëve në Traktatin për Tregtinë e Armëve. 25 ] A/CONF.192/15 korrik 2001. 26 ] Po aty, f. 19. 27 ] Për më shumë informacion, referojuni: https://sdgs.un.org/goals/goal16#progress_and_info 25 KAPITULLI 3 e prurjeve të paligjshme financiare dhe armëve) promovon shoqëritë paqësore dhe gjithëpërfshirëse për zhvillim të qëndrueshëm, siguron akses në drejtësi për të gjithë dhe ndërton institucione efektive, të përgjegjshme dhe gjithëpërfshirëse në të gjitha nivelet. Siç u përmend më sipër, fuqizimi i grave dhe sigurimi i pjesëmarrjes së tyre të barabartë dhe kuptimplotë në proceset e vendimmarrjes lidhur me çarmatimin dhe kontrollin e armëve, mund të çojë në rezultate më gjithëpërfshirëse, efektive dhe të qëndrueshme të politikave.28 Disa Rezoluta të Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara, nga viti 2010 e në vijim, adresojnë pjesëmarrjen e grave në kontrollin e AVL-ve. Rezoluta e Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara (AP e OKB-së) për Tregtinë e Jashtëligjshme të AVL-ve në të gjitha aspektet, e miratuar në vitin 2023,29 njeh nevojën për rritjen e pjesëmarrjes së grave në proceset e vendimmarrjes dhe të zbatimit, duke përfshirë integrimin e perspektivës gjinore, në lidhje me Planin e Veprimit dhe Instrumentin Ndërkombëtar të Gjurmimit. Rezoluta e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së 65/69 (2010)30 dhe rezolutat pasuese për gratë, çarmatimin, mospërhapjen dhe kontrollin e armëve, thekson rëndësinë e rritjes së përfshirjes së grave në përpjekjet e çarmatimit dhe të promovimit të mundësive të barabarta në proceset e vendimmarrjes. Këshilli i Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut (Këshilli) fokusohet te ndikimi i armëve në ushtrimin e të drejtave të njeriut dhe nxit përpjekjet për mbrojtjen e këtyre të drejtave në mënyrë më efektive përmes instrumenteve të ndryshme ndërkombëtare. Për shembull, Rezoluta e Këshillit të Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut “Për ndikimet e transferimit të armëve tek të drejtat e njeriut”,31 shpreh shqetësime se devijimi i armëve dhe transferimet e parregulluara ose të jashtëligjshme të armëve vazhdojnë të minojnë të drejtat e njeriut të individëve, veçanërisht të grave, fëmijëve, të rinjve, të moshuarve, personave me aftësi të kufizuara dhe personave në situata të cenueshme dhe situata konflikti. Për rrjedhojë, Këshilli32 nënvizoi se shtetet anëtare duhet të mbrojnë gratë dhe fëmijët, të cilët preken veçanërisht nga ndikimi i dëmshëm i zotërimit të ligjshëm dhe të jashtëligjshëm të armëve të zjarrit.33 Paralelisht, Këshilli miratoi një sërë rezolutash me qëllim përshpejtimin e përpjekjeve për të eliminuar të gjitha format e dhunës ndaj grave.34 Gjithashtu, Axhenda për Çarmatimin e Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së – Sigurimi i së Ardhmes sonë të Përbashkët (2018),35 rithekson se pjesëmarrja e barabartë, e plotë dhe efektive e grave në të gjitha proceset e vendimmarrjes të lidhura me çarmatimin, është thelbësore për promovimin dhe arritjen e paqes dhe sigurisë së qëndrueshme. Ajo nënvizon më tej se duhet të krijohen më shumë mundësi arsimi dhe trajnimi për të fuqizuar të rinjtë në mënyrë që të jenë një forcë për arritjen e ndryshimit dhe çarmatimit. Raporti i Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së në kuadër të dokumentit Axhenda Jonë e Përbashkët (2021),36 përfshin një rekomandim për t’i vendosur gratë dhe vajzat në qendër të politikës së sigurisë. Gjithashtu, Axhenda e Re për Paqen e Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së (2023)37 bën thirrje për transformimin e dinamikës së pushtetit gjinor në fushën e paqes dhe sigurisë (Pika 5), i cili mund të realizohet përmes zbatimit të masave për sigurimin e pjesëmarrjes së plotë dhe të barabartë të grave në procesin e vendimmarrjes për paqen dhe sigurinë, duke përfshirë për barazinë gjinore në 28 ] Axhenda për Çarmatimin e Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së – Sigurimi i së ardhmes sonë të përbashkët (2018). 29 ] A/RES/78/46 nga data 6 dhjetor 2023. 30 ] A/RES/65/69 datë 8 dhjetor 2010. 31 ] A/HRC/RES/47/17 datë 13 korrik 2021 32 ] Raporti A/HRC/32/21 i datës 15 prill 2016. 33 ] Këshilli miratoi gjithashtu A/HRC/RES/26/16 datë 16 korrik 2014; A/HRC/RES/29/10 datë 2 korrik 2015; A/HRC/RES/38/10 datë 5 korrik 2018; A/HRC/RES/45/13 datë 6 tetor 2020. 34 ] A/HRC/RES/11/2, datë 17 qershor 2009; A/HRC/RES/14/12, datë 18 qershor 2010; A/HRC/RES/17/11, datë 17 qershor 2011; A/HRC/RES/20/12, datë 5 korrik 2012; A/HRC/RES/23/25, datë 14 qershor 2013; A/HRC/RES/26/15, datë 26 qershor 2014; A/HRC/RES/29/14, 2 korrik 2015; A/HRC/RES/47/15, datë 13 korrik 2021. 35 ] Axhenda për Çarmatimin e Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së – Sigurimi i së ardhmes sonë të përbashkët (2018). 36 ] A/75/982, 5 gusht 2021. 37 ] Axhenda Jonë e Përbashkët, Dokumenti Informues 9, Një Axhendë e Re për Paqen 2023. 26  KAPITULLI 3 institucionet qeveritare dhe lokale, të mbështetur nga kuota dhe kuadro për llogaridhënien. Axhenda e Re për Paqen u bën thirrje shteteve palë të angazhohen për eliminimin e dhunës me bazë gjinore, miratimin e legjislacionit dhe alokimin e 15% të ndihmës zyrtare për zhvillim për barazinë gjinore, me të paktën 1% që mbështet drejtpërdrejt organizatat e grave.38 Së fundmi, Pakti i OKB-së për të Ardhmen,39 i miratuar në shtator të vitit 2024, sipas pikës 8 për barazinë gjinore dhe fuqizimin e të gjitha grave dhe vajzave, thekson nevojën për heqjen në mënyrë urgjente të të gjitha pengesave ligjore, sociale dhe ekonomike për të arritur barazinë gjinore dhe për të siguruar pjesëmarrjen e plotë dhe efektive të grave, si dhe mundësi të barabarta në pozicione drejtuese në të gjitha nivelet e vendimmarrjes në jetën politike, ekonomike dhe publike. Kutia 2: Kontrolli i armëve të vogla dhe barazia gjinore - Një përmbledhje e kuadrove normativë ndërkombëtarë40 Ligjërisht të detyrueshme Politikisht të detyrueshme Traktati për Tregtinë e Axhenda 2030 për Zhvillim të Qëndrueshëm Armëve (TTA) (Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm) Protokolli kundër Prodhimit Programi i Veprimit i Kombeve të Bashkuara për të Paligjshëm dhe Trafikimit Parandalimin, Luftën dhe Eliminimin e Tregtisë së të Armëve të Zjarrit, Pjesëve Jashtëligjshme të Armëve të Vogla dhe të Lehta dhe Komponentëve të tyre në të gjitha aspektet (PV) dhe Municioneve (Protokolli për Armët e Zjarrit) Konventa për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Grave (CEDAW) Rezolutat e Këshillit të Deklarata e Pekinit dhe Platforma për Veprim Sigurimit të Kombeve të Bashkuara (UNSCR) Rezolutat e Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara Armët e vogla dhe të lehta 2117 (2013); 2220 (2015); Tregtia e jashtëligjshme e armëve të vogla dhe të 2370 (2017). lehta në të gjitha aspektet 56/24 (2001); 57/72 (2002); 58/241 (2003); 59/86 Gratë, Paqja dhe Siguria (2004); 60/81 (2005); 61/66 (2006); 62/47 (2007); 1325 (2000); 1820 (2008); 63/72 (2008); 64/50 (2009); 65/64 (2010); 66/47 1888 (2009); 1889 (2009); (2011); 67/58 (2012); 68/48 (2013); 69/51 (2014); 1960 (2010); 2106 (2013); 70/49 (2015); 71/48 (2016); 72/57 (2017); 73/69 2122 (2013); 2242 (2015); (2018); 74/60 (2019); 75/241 (2020); 75/56 (2020); 2467 (2019); 2493 (2019); 76/32 (2021); 76/232 (2021); 77/71 (2022); 77/80 2538 (2020). (2022); 78/46 (2023); 78/54 (2023). 38 ] Po aty, f. 20. 39 ] Organizata e Kombeve të Bashkuara. 2024. Samiti i Dokumenteve të Rezultateve të Ardhshme, Pakti për të Ardhmen, Marrëveshje Globale Dixhitale dhe Deklarata për Brezat e Ardhshëm. Nju-Jork, NY: Organizata e Kombeve të Bashkuara. 40 ] Kjo përmbledhje është marrë nga Manuali i trajnimit i UNODA-së për integrimin e aspekteve gjinore në kontrollin e armëve të vogla dhe është përshtatur më pas për të përfshirë dokumentet përkatëse të miratuara pas vitit 2022. 27 KAPITULLI 3 Rinia, Paqja dhe Siguria Gratë; çarmatimi; mospërhapja dhe kontrolli i 2250 (2015); 2419 (2018); armëve 2535 (2020). 65/69 (2010); 67/48 (2012); 68/33 (2013); 69/61 (2014); 71/56 (2016); 73/46 (2018); 75/48 (2020); 77/55 (2022). Rinia; çarmatimi dhe mospërhapja 74/64 (2019); 76/45 (2021); 78/31 (2023). Rezolutat e Këshillit për të Drejtat e Njeriut Ndikimet e transferimit të armëve tek të drejtat e njeriut 24/35 (2013); 32/12 (2016); 41/20 (2019); 47/17 (2021); 53/15 (2023); Të drejtat e njeriut dhe rregullimi i blerjes, zotërimit dhe përdorimit të armëve të zjarrit nga civilët 26/16 (2014); 29/10 (2015); 38/10 (2018); 45/13 (2020); 50/12 (2022); 56/9 (2024). Përshpejtimi i përpjekjeve për eliminimin e të gjitha formave të dhunës ndaj grave (seri me ndryshime tematike) 11/2 (2009); 14/12 (2010); 17/11 (2011); 20/12 (2012); 23/25 (2013); 26/15 (2014); 29/14 (2015); 41/17 (2019); 47/15 (2021); 53/27 (2023). Axhenda për ndërtimin dhe ruajtjen e paqes Rezolutat 2282 (2016) dhe Rezolutat 70/262 (2016) dhe 79/1 (2024) të 2413 (2018) të Këshillit të Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara. Bashkuara. 28  KAPITULLI 3 3.2 Kuadrot ligjorë dhe politikë rajonalë 3.2.1 Këshilli i Evropës Këshilli i Evropës (KE) ka zhvilluar një gamë të gjerë instrumentesh ligjore dhe udhëzimesh politike që synojnë arritjen e përmirësimeve dhe fuqizimin e grave, si dhe zbatimin efektiv të barazisë gjinore në vendet anëtare dhe më gjerë.41 Në instrumentet kryesore të KE-së bëjnë pjesë: Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut42 e cila përfaqëson traktatin kryesor për të drejtat e njeriut në Evropë. Neni 1 specifikon se të drejtat dhe liritë që përfshin Konventa i sigurohen çdokujt brenda juridiksionit të palëve. Neni 14 garanton parimin e mosdiskriminimit, i cili përforcohet më tej nga Protokolli 12 i Konventës, në përputhje me interpretimin e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut. Karta Sociale Evropiane43 përcakton ushtrimin e të drejtave ekonomike dhe sociale pa diskriminim. Konventa e Këshillit të Evropës “Për parandalimin dhe luftën kundër dhunës ndaj grave dhe dhunës në familje” (Konventa e Stambollit)44 përcakton, për herë të parë në Evropë, standarde ligjërisht të detyrueshme për parandalimin e dhunës ndaj grave dhe dhunës në familje, mbrojtjen e viktimave të dhunës, ndjekjen penale të autorëve, si dhe zbatimin e politikave të koordinuara. Kjo konventë e përcakton dhunën ndaj grave si shkelje të të drejtave të njeriut dhe një formë diskriminimi. Gjithashtu, Konventa e KE-së “Për masat kundër trafikimit të qenieve njerëzore”45 ka për qëllimin parandalimin dhe luftimin e trafikimit të grave, burrave dhe fëmijëve për qëllime të shfrytëzimit seksual, shfrytëzimit për punë ose llojeve të tjera të shfrytëzimit. Rekomandimet dhe udhëzimet nga Komiteti i Ministrave, krahas rezolutave nga Asambleja Parlamentare në lidhje me barazinë gjinore, adresojnë një gamë të gjerë çështjesh. Këtu përfshihet lufta kundër diskriminimit me bazë gjinore, parandalimi dhe eliminimi i seksizmit, mbrojtja e grave nga dhuna, arritja e pjesëmarrjes së ekuilibruar të grave dhe burrave në vendimmarrjen politike dhe publike, integrimi i perspektivës gjinore në sektorë të ndryshëm, si dhe krijimi dhe zbatimi i standardeve dhe mekanizmave të barazisë gjinore. Ato fokusohen gjithashtu te ruajtja dhe promovimi i të drejtave të grave dhe vajzave emigrante, refugjate dhe azilkërkuese, përfshirja e burrave dhe djemve në nismat për barazinë gjinore, trajtimi i dhunës dixhitale dhe shqyrtimi i ndikimit të teknologjive të reja dhe inteligjencës artificiale te barazia gjinore. Gjithashtu, këto instrumente trajtojnë luftën kundër diskriminimit mbi bazën e orientimit seksual ose identitetit gjinor. Ato u ofrojnë anëtarëve standarde, pika referimi dhe udhëzime për të zhvilluar legjislacionin dhe për të zbatuar politikat në përputhje me standardet për barazinë gjinore të dakordësuara në nivel ndërkombëtar. 41 ] Ky seksion bazohet në dokumentin: Këshilli i Evropës. 2024. Strategjia për Barazinë Gjinore 2024-2029. Strasburg, Francë: Këshilli i Evropës. 42 ] Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut, Këshilli i Evropës. 1953. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Strasburg, Francë: Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut, Këshilli i Evropës. 43 ] Këshilli i Evropës. 1961. Karta Sociale Evropiane. Seria e Traktateve Evropiane - nr. 35. Torino: Këshilli i Evropës. 44 ] Këshilli i Evropës. 2011. Konventa e Këshillit të Evropës “Për parandalimin dhe luftën kundër dhunës ndaj grave dhe dhunës në familje”. Seria e Traktateve të Këshillit të Evropës - nr. 210. Stamboll: Këshilli i Evropës. 45 ] Këshilli i Evropës. 2005. Konventa “Për masat kundër trafikimit të qenieve njerëzore”. Seria e Traktateve të Këshillit të Evropës - nr. 197. Varshavë: Këshilli i Evropës. 29 KAPITULLI 3 3.2.2 Bashkimi Evropian Barazia midis grave dhe burrave njihet nga BE-ja si një parim themelor, një vlerë thelbësore e BE-së dhe një kusht i domosdoshëm për arritjen e objektivave të BE-së për rritjen, punësimin dhe kohezionin social. Si e tillë, barazia gjinore është sanksionuar në dokumentet gjithëpërfshirëse ligjore dhe të politikave të BE-së, duke përfshirë në ato në vijim: Traktati për Bashkimin Evropian (TBE),46 Nenet 2 dhe 3, Karta e të Drejtave Themelore e Bashkimit Evropian,47 Nenet 21 dhe 23, Traktati për Funksionimin e Bashkimit Evropian (TFBE),48 Neni 8, Traktati i Lisbonës,49 i cili përfshin një angazhim për barazinë gjinore përmes Deklaratës 19,50 bashkëlidhur Aktit Final të Konferencës Ndërqeveritare që miratoi traktatin. Gjithashtu, BE-ja ka miratuar gjashtë direktiva51 që lidhen me barazinë gjinore dhe mosdiskriminimin: 1. Direktiva 79/7/KEE “Për zbatimin progresiv të parimit të trajtimit të barabartë për burrat dhe gratë në çështjet e sigurimeve shoqërore”. 2. Direktiva 92/85/KEE “Për prezantimin e masave për të nxitur përmirësimet lidhur me sigurinë dhe shëndetin në punë të punëtoreve shtatzëna dhe punëtoreve që kanë lindur një foshnje së fundi ose ushqejnë foshnjën me gji”. 3. Direktiva 2006/54/KE “Për zbatimin e parimit të mundësive dhe trajtimit të barabartë të burrave dhe grave në çështjet e punësimit dhe profesioneve” (e ashtuquajtura direktiva e riformuluar). 4. Direktiva 2010/41/BE “Për zbatimin e parimit të trajtimit të barabartë midis burrave dhe grave të angazhuar në një aktivitet në cilësinë e të vetëpunësuarit”. 5. Direktiva 2019/1158 “Për ekuilibrin midis jetës profesionale dhe jetës personale për prindërit dhe kujdestarët”. 6. Direktiva 2004/113/KE “Për zbatimin e parimit të trajtimit të barabartë midis burrave dhe grave lidhur me aksesin dhe furnizimin me mallra dhe shërbime”. Gjithashtu, Strategjia e BE-së për Barazinë Gjinore 2020-202552 përcakton objektivat dhe masat e politikave për të bërë përparim të konsiderueshëm deri në vitin 2025 drejt një Evrope me barazi gjinore. Qëllimi është një BE ku gratë dhe burrat, vajzat dhe djemtë, nga të gjitha grupet, janë të lirë të ndjekin drejtimin e tyre në jetë, kanë mundësi të barabarta për të pasur sukses dhe mund të marrin pjesë në mënyrë të barabartë dhe të udhëheqin shoqërinë tonë evropiane. Objektivat kryesore përfshijnë eliminimin e dhunës me bazë gjinore, trajtimin e stereotipave gjinorë, uljen e hendekut gjinor në tregun e punës, arritjen e pjesëmarrjes së barabartë në sektorë të ndryshëm të ekonomisë, adresimin e hendekut gjinor të pagave dhe pensioneve, uljen e hendekut gjinor lidhur me kujdesin, si dhe arritjen e ekuilibrit gjinor në vendimmarrje dhe politika. 46 ] Bashkimi Evropian. 2012. Traktati për Bashkimin Evropian. Gazeta Zyrtare e Bashkimit Evropian. C325/5. Bruksel: Bashkimi Evropian. 47 ] Bashkimi Evropian. 2010. Karta e të Drejtave Themelore e Bashkimit Evropian. Gazeta Zyrtare e Bashkimit Evropian C83. Vëllimi 53. Bruksel: Bashkimi Evropian. 48 ] Bashkimi Evropian. 2012. Traktati për Funksionimin e Bashkimit Evropian. Gazeta Zyrtare e Bashkimit Evropian. C 326/47. Bruksel: Bashkimi Evropian. 49 ] Këshilli i Evropës. 2007. Traktati i Lisbonës që ndryshon Traktatin për Bashkimin Evropian dhe Traktatin themelues të Komunitetit Evropian. Gazeta Zyrtare e Bashkimit Evropian. C 306/1. Bruksel: Bashkimi Evropian. 50 ] Deklaratat bashkëlidhur Aktit Final të Konferencës Ndërqeveritare që miratoi Traktatin e Lisbonës, të nënshkruar më 13 dhjetor 2007. 51 ] Listën e gjashtë direktivave që lidhen me barazinë gjinore dhe mosdiskriminimin mund ta gjeni këtu. 52 ] Komisioni Evropian. 2020. Strategjia e BE-së për Barazinë Gjinore 2020-2025. Bruksel: Komisioni Evropian. 30  KAPITULLI 3 Strategjia ndjek një qasje të dyfishtë të integrimit të perspektivës gjinore, të kombinuar me veprime të synuara, dhe ndërlidhja është një parim horizontal për zbatimin e saj. Ndonëse Strategjia fokusohet te veprimet në BE, ajo është koherente me politikën e jashtme të BE-së për barazinë gjinore dhe fuqizimin e grave. Strategjia udhëhiqet nga parimet e mëposhtme: uniteti, pra ndjekja e një qasjeje të përbashkët dhe të koordinuar në të gjitha politikat e jashtme, midis shteteve anëtare dhe BE-së, si dhe midis politikave të brendshme dhe të jashtme; promovimi i bashkëpunimit dhe partneritetit në të gjitha nivelet; marrja e përgjegjësisë në lidhje me rajonet prioritare, veçanërisht ato që ka gjasa të përbëjnë kërcënim për sigurinë e BE-së dhe ato që ka më shumë gjasa të përfitojnë nga veprimet e BE-së; promovimi i një strukture globale bashkëpunuese të bazuar në rregulla, e cila ka multilateralizmin si parim kyç dhe OKB-në në themel të saj, të bazuar në respektimin e të drejtës ndërkombëtare, duke përfshirë të drejtat e njeriut dhe të drejtën ndërkombëtare humanitare, me qëllim krijimin e një bote paqësore dhe të qëndrueshme; dhe përfshirja e aspekteve gjinore dhe të diversitetit në projektet dhe masat për kontrollin e AVL-ve. Strategjia e BE-së kundër armëve të jashtëligjshme të zjarrit, armëve të vogla dhe të lehta dhe municioneve të tyre53 synon të orientojë masat e integruare, kolektive dhe të koordinuara, në nivel evropian, për parandalimin dhe frenimin e blerjes së jashtëligjshme të AVL-ve dhe municioneve të tyre nga terroristët, kriminelët dhe aktorë të tjerë të paautorizuar, si dhe të promovojë llogaridhënien dhe përgjegjësinë lidhur me tregtinë ligjore të armëve. Kjo strategji e re e BE-së orienton masat nga institucionet e BE-së dhe shtetet anëtare të BE-së. Strategjia udhëhiqet nga parimet e mëposhtme: uniteti, pra ndjekja e një qasjeje të përbashkët dhe të koordinuar në të gjitha politikat e jashtme, midis shteteve anëtare dhe BE-së, si dhe midis politikave të brendshme dhe të jashtme; promovimi i bashkëpunimit dhe partneritetit në të gjitha nivelet; marrja e përgjegjësisë në lidhje me rajonet prioritare, veçanërisht ato që ka gjasa të përbëjnë kërcënim për sigurinë e BE-së dhe ato që ka më shumë gjasa të përfitojnë nga veprimet e BE-së; promovimi i një strukture globale bashkëpunuese të bazuar në rregulla, e cila ka multilateralizmin si parim kyç dhe OKB-në në themel të saj, të bazuar në respektimin e të drejtës ndërkombëtare, duke përfshirë të drejtat e njeriut dhe të drejtën ndërkombëtare humanitare, me qëllim krijimin e një bote paqësore dhe të qëndrueshme; dhe përfshirja e aspekteve gjinore dhe të diversitetit në projektet dhe masat për kontrollin e AVL-ve. Në këtë drejtim, BE-ja do të integrojë sistematikisht aspektet gjinore në hartimin e projekteve të reja që lidhen me luftën kundër dhunës me armë dhe kontrollin e AVL- ve në përgjithësi, duke përfshirë ndarjen e praktikave të mira. Plani i Veprimit i BE-së për trafikimin e armëve të zjarrit 2020-202554 ka katër prioritete gjithëpërfshirëse: mbrojtja e tregut të ligjshëm dhe kufizimi i devijimit, zhvillimi i një tabloje më të mirë të inteligjencës, rritja e trysnisë mbi tregjet kriminale dhe përmirësimi i bashkëpunimit ndërkombëtar. 3.2.3 Udhërrëfyesi për kontrollin e AVL-ve në Ballkanin perëndimor Udhërrëfyesi për një zgjidhje të qëndrueshme për zotërimin e paligjshëm, keqpërdorimin dhe trafikimin e armëve të vogla dhe të lehta dhe municioneve të tyre në Ballkanin Perëndimor brenda vitit 2024 është miratuar në vitin 2018.55 Që nga ajo kohë Udhërrëfyesi ka shërbyer si një dokument udhëzues dhe konsensual, i përgatitur dhe në pronësi të autoriteteve rajonale, me qëllim arritjen e një zgjidhjeje të qëndrueshme kundër zotërimit të paligjshëm, keqpërdorimit dhe trafikimit të AVL-ve/armëve të zjarrit dhe municioneve të tyre, në Ballkanin Perëndimor, duke integruar në 53 ] Këshilli i Evropës. 2020. Strategjia e BE-së kundër armëve të jashtëligjshme të zjarrit, armëve të vogla dhe të lehta dhe municioneve të tyre. Bruksel: Këshilli i Evropës. 54 ] Komisioni Evropian. 2020. Plani i Veprimit i BE-së për trafikimin e armëve të zjarrit 2020-2025. Bruksel: Komisioni Evropian. 55 ] Udhërrëfyesi u hartua në vijim të takimit të nivelit të lartë për kontrollin e AVL-ve në Evropën Juglindore, të mbajtur më 1 shkurt 2018 në Podgoricë, Mal të Zi. Miratimi zyrtar i këtij dokumenti u bë në Samitin mes BE-së dhe Ballkanit Perëndimor të organizuar në Londër, më 10 korrik 2018. 31 KAPITULLI 3 mënyrë të qartë perspektivën gjinore.56 Në vitet 2023 dhe 2024, përmes proceseve të gjera rajonale, Udhërrëfyesi u rishikua për fazën e dytë të zbatimit për periudhën 2025-2030. Udhërrëfyesi synon ta bëjë Ballkanin Perëndimor një rajon më të sigurt dhe një eksportues të sigurisë, ku ekzistojnë mekanizma gjithëpërfshirës dhe të qëndrueshëm, të harmonizuar me standardet e Bashkimit Evropian dhe standardet e tjera ndërkombëtare, për të parandaluar, identifikuar, hetuar, proceduar dhe gjykuar zotërimin e paligjshëm, keqpërdorimin dhe trafikimin e armëve, municioneve dhe eksplozivëve. Udhërrëfyesi i kushton rëndësi të veçantë përmirësimit të barazisë gjinore. Ai bazohet në një analizë gjinore të kontrollit të AVL-ve/armëve të zjarrit në rajon dhe përforcon rekomandimet kryesore të saj. Integrimi i perspektivës gjinore dhe zbatimi i saj nëpërmjet planeve të veprimit monitorohet dhe vlerësohet si një element kyç për arritjen e rezultateve më të mira, më të qëndrueshme dhe më efikase. Udhërrëfyesi i rishikuar ka pesë objektiva: Objektivi 1. Brenda vitit 2030, të garantohet miratimi i legjislacionit për kontrollin e armëve, i harmonizuar me kuadrin rregullator të BE-së dhe detyrimet e tjera ndërkombëtare dhe i standardizuar në të gjithë rajonin, Objektivi 2. Brenda vitit 2030, të garantohet se ekzistojnë politikat dhe praktikat për kontrollin e armëve në Ballkanin Perëndimor, të cilat janë të bazuara në statistika dhe udhëhiqen nga informacionet e inteligjencës, Objektivi 3. Brenda vitit 2030, të ulet në mënyrë të konsiderueshme keqpërdorimi, si dhe prodhimi, zotërimi dhe qarkullimi i paligjshëm i armëve, municioneve dhe eksplozivëve (AME), Objektivi 4. Brenda vitit 2030, të ulet në mënyrë të konsiderueshme oferta, kërkesa, zotërimi i paligjshëm dhe keqpërdorimi i armëve, municioneve dhe eksplozivëve nëpërmjet masave parandaluese, Objektivi 5. Brenda vitit 2030, të ulet në mënyrë të konsiderueshme rreziku i përhapjes dhe devijimit përmes rritjes së mbrojtjes dhe sigurisë së stoqeve, si dhe asgjësimit të armëve, municioneve dhe eksplozivëve. Në kuadër të objektivit 2, i cili lidhet me politikat për kontrollin e armëve të zjarrit, të cilat janë të bazuara në statistika dhe udhëhiqen nga informacionet e inteligjencës, ekziston një synim specifik i lidhur me çështjet gjinore - Integrimi i plotë i çështjeve për gjininë dhe moshën në politikat për kontrollin e armëve dhe prioritizimi i pjesëmarrjes reale të grave në politikëbërje. Ky synim ishte i parashikuar edhe në dokumentin fillestar të Udhërrëfyesit që mbulonte periudhën deri në vitin 2024. Në kontekstin e kësaj analize, objektivi 1, i cili bën thirrje për harmonizimin e legjislacionit me kuadrin rregullator të BE-së dhe me detyrime të tjera përkatëse ndërkombëtare, ka rëndësi të veçantë. Progresi në zbatimit e Udhërrëfyesit matet përmes treguesve kryesorë të performancës dhe raporteve narrative të progresit mbi zbatimin e Udhërrëfyesit, të cilat ofrojnë një përmbledhje të aktiviteteve të ndërmarra nga çdo juridiksion i Ballkanit Perëndimor gjatë periudhës së raportimit.57 56 ] Për më shumë informacion, referojuni: https://www.seesac.org/f/docs/publications-salw-control-roadmap/Regional-Roadmap-for-a-sustainable-solution-to-the.pdf 57 ] Për më shumë informacion, referojuni: https://www.seesac.org/10th-regional-progress-report_1/ 32  KAPITULLI 3 3.3 Kuadrot ligjorë dhe politikë në nivel juridiksioni SEESAC, në bashkëpunim të ngushtë me komisionet e AVL-ve në Ballkanin Perëndimor, zhvilloi në vitin 2021 një analizë gjinore gjithëpërfshirëse të legjislacionit dhe politikave ekzistuese që lidhen me kontrollin e armëve. Analiza kishte si qëllim vlerësimin e ndjeshmërisë gjinore të kuadrove ligjorë dhe të politikave që kanë të bëjnë me kontrollin e armëve të vogla, identifikimin e arritjeve dhe mangësive të mbetura, si dhe ofrimin e rekomandimeve për autoritetet në lidhje me forcimin e përgjigjeve me masa ligjore dhe politike ndaj faktorëve gjinorë që nxisin kërkesën dhe keqpërdorimin e armëve të zjarrit. Ndjeshmëria gjinore e legjislacionit u vlerësua kundrejt disa çështjeve kryesore gjinore që lidhen me armët e vogla: lidhjet midis armëve të zjarrit dhe dhunës në familje dhe dhunës ndaj grave; aspektet gjinore të kërkesës, përdorimit dhe keqpërdorimit të armëve të zjarrit, duke përfshirë lidhjet midis formave të veçanta të maskilizmit/burrërisë dhe armëve të zjarrit; parakushtet për integrimin e perspektivës gjinore në politikat dhe legjislacionin për kontrollin e armëve të vogla; pjesëmarrja dhe përfaqësimi i grave në kontrollin e armëve; praktikat e mbajtjes së evidencave; dhe aspektet gjinore të tregtisë së armëve. Kuadrot ligjorë në juridiksionet e Ballkanit Perëndimor janë në përputhje me të gjitha traktatet kryesore ndërkombëtare për të drejtat e njeriut, duke përfshirë CEDAW58 dhe Konventën e Këshillit të Evropës “Për parandalimin dhe luftën kundër dhunës ndaj grave dhe dhunës në familje” (Konventa e Stambollit).59 Në të gjitha juridiksionet e Ballkanit Perëndimor, gjatë dy dekadave të fundit janë miratuar ligje gjithëpërfshirëse për barazinë gjinore dhe mosdiskriminimin. Ligjet për barazinë gjinore dhe mbrojtjen nga diskriminimi, si dhe strategjitë për rritjen e barazisë gjinore ose parandalimin e diskriminimit dhe planet shoqëruese të veprimit, ofrojnë një bazë të shëndoshë për integrimin e perspektivës gjinore në kontrollin e armëve të vogla dhe për sigurimin e pjesëmarrjes së plotë dhe efektive të grave. Gjithashtu, në rajon janë miratuar plane veprimi për Rezolutën 1325 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe është parashikuar një grup masash gjithëpërfshirëse për të nxitur pjesëmarrjen e grave në të gjithë sektorin e sigurisë. Paralelisht me këto procese, analiza dokumentoi progresin e konsiderueshëm të bërë nga institucionet përkatëse në Ballkanin Perëndimor për sa i përket integrimit të perspektivës gjinore në politikat për kontrollin e armëve të vogla. Vlen të përmendet në veçanti rasti i strategjive dhe planeve të veprimit për kontrollin e AVL-ve të miratuara rishtazi në kuadër të zbatimit të Udhërrëfyesit, të cilat parashikojnë disa masa për: trajtimin e lidhjeve midis armëve të zjarrit dhe dhunës në familje; përgjigjen ndaj aspekteve gjinore të kërkesës, përdorimit dhe keqpërdorimit të armëve të zjarrit, duke përfshirë lidhjet midis normave të burrërisë dhe armëve të zjarrit; rritjen e pjesëmarrjes dhe përfaqësimit të grave në kontrollin e armëve; dhe ngritjen e mëtejshme të kapaciteteve institucionale për integrimin e aspekteve gjinore dhe përmirësimin e praktikave të mbajtjes së evidencave dhe mbledhjes së të dhënave me ndjeshmëri gjinore. Analiza gjithëpërfshirëse disponohet në bazën e të dhënave të SEESAC, ndërsa një përmbledhje e shkurtër jepet në shtojcën 1 të këtij raporti. 58 ] Rezoluta A/RES/34/180 e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së, datë 18 dhjetor 1979. 59 ] Konventa e Këshillit të Evropës “Për parandalimin dhe luftën kundër dhunës ndaj grave dhe dhunës në familje” (CETS Nr. 210). 33 KAPITULLI 3 Kutia 3: Studim fizibiliteti për barazinë gjinore60 Krahas angazhimeve ligjore dhe politike, numri në rritje i hulumtimeve ka dokumentuar se rritja e barazisë gjinore ofron përfitime të shumta për institucionet dhe organizatat, si dhe përmirëson performancën dhe efektivitetin e përgjithshëm e tyre. Për shembull, ekipet me diversitet gjinor sjellin një shumëllojshmëri këndvështrimesh dhe përvojash, të cilat, nga ana tjetër, mund të përmirësojnë vendimmarrjen përmes rritjes së aftësisë për zgjidhjen e problemeve dhe të menduarit kreativ, duke lehtësuar kështu zgjidhjet holistike dhe novatore. Ekipet drejtuese me diversitet gjinor shpesh janë më efektive dhe në përgjithësi shfaqin një qeverisje më të mirë. Praktikat pa diskriminim gjinor tërheqin një gamë më të gjerë talentesh, duke garantuar që organizatat të mund të përfitojnë nga kandidatët më të mirë, si gra po ashtu edhe burra. Gjithashtu, shfrytëzimi i potencialit të plotë të fuqisë punëtore, duke ofruar mundësi të barabarta për të gjithë punonjësit, rrit produktivitetin dhe maksimizon shfrytëzimin e talenteve. Kjo është veçanërisht e rëndësishme në kontekstin e tkurrjes së fuqisë punëtore me të cilën po përballen shoqëritë e Ballkanit Perëndimor. Respektimi dhe nxitja e barazisë gjinore në një institucion promovon një kulturë më gjithëpërfshirëse dhe me më shumë respekt në vendin e punës, çka rrit kënaqësinë dhe angazhimin e punonjësve, duke kontribuuar kështu në rritjen e nivelit të mbajtjes së stafit. Kjo mund të rrisë më tej reputacionin dhe imazhin publik të institucionit. Barazia gjinore nxit një mjedis organizativ më të shëndetshëm, duke zvogëluar rastet e diskriminimit dhe rreziqet e pasojave ligjore, si dhe duke krijuar një atmosferë mbështetëse për të gjithë punonjësit. 60 ] Për më shumë informacion, referojuni: Sundiatu Dixon-Fyle et al. 2020. Diversiteti është zgjidhja: Pse ka rëndësi gjithëpërfshirja. NY: McKinsey and Company; Steiner, Achim, dhe Phumzile Mlambo-Ngcuka. Studim fizibiliteti për barazinë gjinore. Web log. UNDP (blog). UNDP; Studim fizibiliteti për barazinë gjinore (2018); Tetra Tech ES, Inc. Zhvillimi i industrive: Zhvillimi i një studimi fizibiliteti për barazinë gjinore. Uashington, D.C.: Agjencia e Shteteve të Bashkuara për Zhvillim Ndërkombëtar; Studim fizibiliteti për barazinë gjinore, Zhvillimi i industrive; Niethammer, Carmen. 2022. Të mendojmë përtej kufizimeve gjinore. Web log, Banka Evropiane e Investimeve (blog); Kriplani, Sanaya. 2023. Studim fizibiliteti për diversitetin gjinor: Pse ekuilibri gjinor është thelbësor për një strategji biznesi të suksesshme. LinkedIn; Asuako, Jennifer. 2020. Pjesëmarrja e grave në vendimmarrje: Pse është e rëndësishme. NY: UNDP. 34 KAPITULLI 4 PJESËMARRJA E GRAVE NË KONTROLLIN E AVL-VE NË BALLKANIN PERËNDIMOR - GJETJET E HULUMTIMIT 35 KAPITULLI 4 Ky kapitull analizon të dhënat mbi përfaqësimin dhe pjesëmarrjen e grave në fusha të ndryshme funksionale të kontrollit të AVL-ve, të marra nga institucionet përkatëse. Normat dhe qëndrimet shoqërore dhe institucionale ndaj pjesëmarrjes së grave në kontrollin e AVL-ve janë eksploruar duke përdorur të dhëna nga intervistat e thelluara me punonjësit e përfshirë në kontrollin e AVL-ve. Më pas, paraqitet analiza e bazuar në informacionin e marrë mbi mekanizmat institucionalë të barazisë gjinore dhe shoqatat e grave në ministritë e brendshme dhe në polici. Së fundmi, kapitulli trajton çështje që lidhen me diskriminimin me bazë gjinore dhe ngacmimin, duke përfshirë ngacmimin seksual dhe përmbyllet me një diskutim mbi praktikat aktuale në lidhje me rekrutimin, zhvillimin e karrierës dhe mbajtjen në punë të grave në këtë fushë. 4.1 Përfaqësimi i grave Në kuadër të kësaj analize, u mblodhën të dhëna mbi përfaqësimin e grave dhe burrave në fusha të ndryshme funksionale të kontrollit të AVL-ve, duke përfshirë në: Komisionet e AVL-ve, Policinë Kriminale, Policinë Kufitare, Njësitë Qendrore për Armët e Zjarrit (FFP), Departamentet për miratimin e lejeve për armë zjarri për civilët, Njësitë e sigurisë fizike dhe menaxhimit të stoqeve. Gjithashtu, të dhënat e SEESAC mbi pjesëmarrjen e grave dhe burrave në forume dhe trajnime të ndryshme rajonale u përfshinë në analizë. Megjithëse kufizimet në të dhënat e paraqitura nga institucionet na pengojnë të kuptojmë plotësisht shkallën e përfaqësimit të grave, të dhënat e disponueshme dokumentojnë modelet gjinore të përfshirjes së grave dhe burrave në kontrollin e AVL-ve. Ndonëse burrat dominojnë në të gjitha fushat funksionale të kontrollit të AVL-ve, niveli i pjesëmarrjes së grave në fushat e lidhura me politikat është i konsiderueshëm. Ky nivel është përmirësuar dukshëm gjatë viteve të fundit, duke reflektuar kontributet e tyre të rëndësishme në rritjen e kontrollit të AVL-ve, veçanërisht në reformat legjislative dhe në politikëbërje. Nga ana tjetër, në një nivel më teknik, përfshirja e grave mbetet e ulët dhe dominimi i burrave është i vazhdueshëm. POLITIKAT DHE LEGJISLACIONI Komisionet e AVL-ve61 Në vitin 2022, përqindja më e lartë e grave në Komisionet e AVL-ve u regjistrua në Shqipëri (42%), pasuar me një diferencë jo shumë të madhe nga Bosnjë-Hercegovina (41,1%), e më pas Maqedonia e Veriut (36,7%), Mali i Zi (40%), Serbia (25%) dhe Kosova (11,5%). Kjo shënon një rritje të dukshme në krahasim me vitin 2016, kur gratë përbënin 14 deri në 29 për qind të anëtarëve të komisioneve të AVL-ve dhe të pesë komisionet e vendeve të EJL-së drejtoheshin nga burrat. Që prej krijimit të komisioneve të AVL-ve në rajon, vetëm një herë ka ndodhur që kryetari i Komisionit të AVL-ve të jetë femër (në Shqipëri). Gjithashtu, të dhënat nga takimet rajonale të komisioneve të AVL-ve, të mbajtura dy herë në vit që nga viti 2014,62 dokumentojnë një rritje të përgjithshme të pjesëmarrjes së grave. Pavarësisht luhatjeve të herëpashershme, tendenca drejt një përfaqësimi të ekuilibruar gjinor ka qenë e dukshme nga takimi fillestar në vitin 2014 deri në fund të periudhës së shqyrtuar. 61 ] Komisioni i AVL-ve (ose Bordi për Koordinimin e AVL-ve) është një organ ndërinstitucional, i cili është përgjegjës për hartimin e politikave, koordinimin, zbatimin dhe monitorimin e përpjekjeve për të trajtuar të gjitha çështjet që lidhen me AVL-të brenda një juridiksioni të caktuar. Për më shumë informacion, shihni: UNDP. 2008a. Udhëzues. Krijimi dhe funksionimi i Komisioneve të Armëve të Vogla dhe të Lehta. Gjenevë: Zyra për Parandalimin e Krizave dhe Rikuperimin. Gjenevë, Zvicër: Zyra për Parandalimin e Krizave dhe Rikuperimin, UNDP 62 ] Takimet rajonale të komisioneve të AVL-ve janë organizuar nga SEESAC dhe janë mbështetur në përputhje me Vendimet e Këshillit të BE-së 2013/730/CFSP, 2016/2356/CFSP dhe 2019/2111/CFSP. 36  KAPITULLI 4 Përqindja e pjesëmarrësve gra dhe burra në takimet rajonale të komisioneve të AVL-ve, 2014-2023 Mesatarisht, gratë përbënin 27,9% të pjesëmarrësve në këto takime, ndërsa burrat 72,1%. Pjesëmarrja më e ulët e grave në takimet rajonale të komisioneve të AVL-ve u regjistrua në takimin e parë të mbajtur në shkurt 2014 (12,5%), ndërsa përqindja më e lartë u dokumentua në vitin 2022 (41,7%). Kontributi i grave në kontrollin e AVL-ve reflektohet veçanërisht në aktivitetet që lidhen me aspektet legjislative të kontrollit të AVL-ve, aty ku është dokumentuar një përfaqësim më i ekuilibruar i grave dhe burrave. Për shembull, në seminaret rajonale për harmonizimin e legjislacionit në fushën e kontrollit të AVL- ve me pjesët përkatëse të legjislacionit të BE-së,63 përqindja e grave, nga viti 2019 deri në vitin 2024, ishte 54,9%, ndërsa e burrave 45,1%. Modele të ngjashme janë gjithashtu të dukshme në lidhje me koordinimin e zbatimit të Udhërrëfyesit për Kontrollin e AVL-ve në Ballkanin Perëndimor. Mesatarisht, gratë përbënin 31% të pjesëmarrësve në takimet rajonale dhe pjesëmarrja e tyre varionte nga 17,2% në vitin 2019 në 42,3% në vitin 2022. Përqindja e pjesëmarrësve gra dhe burra në takimet rajonale për koordinimin e Udhërrëfyesit, 2019-2023 63 ] Seminaret rajonale për harmonizimin e legjislacionit në fushën e kontrollit të AVL-ve me pjesët përkatëse të legjislacionit të BE-së janë organizuar nga SEESAC dhe janë mbështetur në përputhje me Vendimet e Këshillit të BE-së 2018/1788 dhe 2019/2111. 37 KAPITULLI 4 Sa i përket takimeve në nivel lokal për koordinimin e Udhërrëfyesit,64 të cilat zhvillohen dy herë në vit në çdo juridiksion të Ballkanit Perëndimor, janë dokumentuar ndryshime të konsiderueshme në të gjithë rajonin. Në Maqedoninë e Veriut, Serbi, Mal të Zi dhe Shqipëri, përfaqësimi i grave tejkaloi shifrën 30%, në Bosnjë-Hercegovinë përqindja e grave ishte 21,9%, ndërsa përfaqësimi më i ulët i grave ishte në Kosovë, me 15,5%. Përqindja e pjesëmarrësve gra dhe burra në takimet e koordinimit në nivel lokal, sipas juridiksionit, 2019-2023 Pavarësisht ndryshimeve të konsiderueshme të regjistruara gjatë kësaj periudhe, përfaqësimi i grave në takimet e koordinimit në nivel lokal në vitin 2023, në të gjitha juridiksionet, ishte më i lartë se në vitin 2019 kur u zhvillua takimi i parë. Përqindja mesatare e grave në takimet e koordinimit në nivel vendor, sipas vitit dhe juridiksionit 64 ] Takimet në nivel lokal për koordinimin e Udhërrëfyesit janë organizuar nga SEESAC dhe janë mbështetur në përputhje me Vendimet e Këshillit të BE-së 2018/1788, 2021/2161, 2022/1654 dhe 2022/2321. 38  KAPITULLI 4 Përfaqësimi mesatar i grave ndër pjesëmarrësit e takimeve65 të Task Forcës Rajonale për Rritjen e Ndërgjegjësimit ishte 39,9%, krahasuar me 60,1% për burrat. Përqindja më e lartë e grave u regjistrua në takimin e tretë, ku ato përbënin 46,7% të pjesëmarrësve. Përqindja e pjesëmarrësve gra dhe burra në takimet e Task Forcës Rajonale për Rritjen e Ndërgjegjësimit KONTROLLI OPERACIONAL I AVL-ve Ndryshe nga tendencat e dokumentuara në nivelin e zhvillimit të politikave, analiza e të dhënave të disponueshme dokumenton një nivel mjaft të ulët të përfaqësimit të grave në kontrollin operacional të AVL-ve, veçanërisht lidhur me rolet teknike. Policia Kufitare Përfaqësimi i grave në Policinë Kufitare mbetet i ulët në të gjithë rajonin, si në nivelin e pozicioneve drejtuese po ashtu edhe në nivelin e stafit operacional. Në Bosnjë-Hercegovinë, gratë përbëjnë 9,6% të fuqisë punëtore në Policinë Kufitare, ndërsa burrat 90,4%. Gratë mbajnë 7,4% të pozicioneve drejtuese, krahasuar me 92,6% të burrave. Në Serbi, gratë përbëjnë 8,5% të numrit të oficerëve të policisë, ndërsa burrat 91,5%. Për sa i përket pozicioneve drejtuese, gratë mbajnë 6% të këtyre posteve, ndërsa burrat 94%. Në Malin e Zi, gratë përbëjnë 9% të stafit operacional, krahasuar me 91% të burrave. Nuk kishte të dhëna të disponueshme lidhur me gratë dhe burrat në pozicione drejtuese. Në Maqedoninë e Veriut, gratë mbajnë 14% të pozicioneve drejtuese në Policinë Kufitare, ndërsa burrat 86%. Gratë përbëjnë 17% të oficerëve të policisë, ndërsa burrat 83%. 65 ] Task Forca Rajonale për Rritjen e Ndërgjegjësimit synon të kontribuojë në diversifikimin e mënyrave të përdorimit të instrumentit të rritjes së ndërgjegjësimit dhe të forcojë kapacitetet institucionale për realizimin e përpjekjeve efikase për rritjen e ndërgjegjësimit në secilin nga gjashtë juridiksionet pjesëmarrëse. Gjithashtu, ajo synon të lehtësojë standardizimin e praktikave për rritjen e ndërgjegjësimit në të gjithë rajonin përmes rrjetëzimit, shkëmbimit të informacionit, ndarjes së praktikave më të mira dhe mësimeve të nxjerra, si dhe përmes koordinimit të aktiviteteve të ndërgjegjësimit dhe bashkëpunimit për këto aktivitete. Takimi u organizua në kontekstin e punës intensive të SEESAC për të rritur përgjigjen ndaj faktorëve që nxisin kërkesën dhe keqpërdorimin e armëve të zjarrit në Ballkanin Perëndimor, në kuadër të projektit “Mbështetje për përmirësimin e luftës kundër zotërimit të jashtëligjshëm, keqpërdorimit dhe trafikimit të armëve të vogla dhe të lehta (AVL)” në Ballkanin Perëndimor, të financuar nga Bashkimi Evropian. 39 KAPITULLI 4 Në Kosovë, gratë mbajnë 22,8% të pozicioneve drejtuese, por përbëjnë vetëm 3,3% të stafit operacional. Në Shqipëri, janë siguruar të dhëna të përgjithshme për policinë dhe jo specifikisht për shërbimin e policisë kufitare. Nga 9681 punonjës me gradë në Policinë e Shtetit Shqiptar, 10% janë gra. Gratë përbëjnë 9% të inspektorëve, 16% të nënkomisarëve, 9,8% të komisarëve, 9% të kryekomisarëve, 11,6% të drejtuesve dhe 2,5% të drejtuesve të parë. Nga 313 punonjëse femra, 124 prej tyre mbajnë gradën inspektor, ndërsa pjesa tjetër mbajnë role drejtuese që variojnë nga nënkomisar në drejtues. Policia Kriminale Modeli i përfaqësimit të grave në Policinë Kriminale në të gjashtë juridiksionet është i ngjashëm. Përqindja më e lartë e grave në nivelin e oficerëve të policisë në Policinë Kriminale është regjistruar në Mal të Zi, përkatësisht 29,5% gra dhe 70,5% burra. Në Maqedoninë e Veriut, gratë përbëjnë 20% të oficerëve në Policinë Kriminale dhe mbajnë 13% të pozicioneve drejtuese krahasuar me burrat, përkatësisht 80% dhe 87%. Në Serbi, gratë përbëjnë 13,4% të stafit operacional dhe 6,8% të stafit drejtues. Në Shqipëri, 124 nga 313 punonjëse femra mbajnë gradën inspektor, ndërsa pjesa tjetër kanë role drejtuese nga nënkomisar në drejtues. Sipas të dhënave të siguruara nga MB-të në Bosnjë-Hercegovinë, përfaqësimi i grave ndjek tendencat e identifikuara në juridiksionet e tjera. Përqindja e grave në nivelin e oficerëve të policisë është 11% në Republikën e Sërpskas, 8,3% në Kantonin e Sarajevës, 27,3% në Kantonin e Bosnjë-Podrinjes, 12,7% në Kantonin e Tuzlës dhe 15,2% në Kantonin 10. Në Distriktin Brcko të Bosnjë-Hercegovinës, gratë përbëjnë 8,3% të totalit të oficerëve të policisë. Një model disi i ngjashëm vërehet edhe për gratë në pozicione drejtuese. Në Republikën e Sërpskas, gratë mbajnë 17,3% të pozicioneve drejtuese, 8,3% në Kantonin 10, 9% në Kantonin e Tuzlës, ndërsa në Kantonin e Bosnjë-Podrinjes nuk kishte gra në pozicione drejtuese. Për Kosovën nuk ka të dhëna të disponueshme. Siguria fizike dhe menaxhimi i stoqeve (profesionistët përgjegjës për AVL-të/ruajtjen e provave) Nuk pati të dhëna të disponueshme për tre juridiksione, ndërsa tre juridiksionet e tjera ofruan të dhëna për profesionistët përgjegjës për AVL-të/ruajtjen e provave, pra të dhëna për sigurinë fizike dhe menaxhimin e stoqeve. Në Shqipëri, gratë përbëjnë pothuajse një të katërtën (24,3%) e stafit operacional dhe në pozicione drejtuese (24,2%) të përfshirë në sigurinë fizike dhe menaxhimin e stoqeve. Në Serbi, gratë përbëjnë vetëm 5% të stafit operacional dhe nuk ka asnjë grua në pozicione drejtuese. Në Bosnjë- Hercegovinë, vetëm një numër i kufizuar i subjekteve dorëzuan të dhëna. Edhe këto të dhëna dokumentuan se, për shembull, në Kantonin 10 dhe Kantonin e Tuzlës, të gjitha pozicionet e lidhura me sigurinë fizike dhe menaxhimin e stoqeve (PSSM), në nivel operacional dhe në nivel drejtues, mbahen nga burrat. Në Drejtorinë për Koordinimin e Organeve Policore të Bosnjë-Hercegovinës kishte dy pozicione të tilla, të mbajtura nga një burrë dhe një grua. Njësitë Qendrore për Armët e Zjarrit (FFP) Në Shqipëri, dy nga tre personat e emëruar si anëtarë të FFP-së janë gra (66,7%), ndërsa në Serbi, përqindja e grave është 37,5%. Në Kosovë, nuk ka asnjë grua të emëruar si anëtare e FFP-së. Për Maqedoninë e Veriut dhe Malin e Zi nuk janë siguruar të dhëna, ndërsa në Bosnjë-Hercegovinë, FFP-ja nuk është krijuar ende. Profesionistët që punojnë për miratimin e lejeve për armë zjarri për civilët Përqindja e grave është dukshëm më e lartë në rastin e profesionistëve që merren me miratimin e lejeve për armë zjarri për civilët, gjë që mund të pasqyrojë tendencën e një përfaqësimi më të lartë të grave në pozicione të tilla me karakter administrativ. Në Serbi, gratë përbëjnë 68% të profesionistëve që merren me 40  KAPITULLI 4 miratimin e lejeve për armë zjarri. Në Shqipëri, përqindja e grave që merren me miratimin e lejeve për armë zjarri është 35,7% ndërsa në Kosovë gratë përbëjnë 20% të këtyre profesionistëve. Në Bosnjë-Hercegovinë, përfaqësimi i grave dhe burrave varion në subjekte të ndryshme. Në Republikën e Sërpskas, përqindja e grave është 77,3%, në Kantonin 10 është 50%, në Kantonin e Posavinës është 33,3%, në Kantonin e Tuzlës është 11,1%, ndërsa në Distriktin Brcko ka vetëm një pozicion të tillë, i cili mbahet nga një grua. Organet/komisionet e ngarkuara me miratimin e aplikimeve për lejet për armë zjarri Disa juridiksione kanë organe/komisione për miratimin e lejeve për armë zjarri. Në Shqipëri, përqindja e grave që janë anëtare të këtyre komisioneve ishte 18%, në Kosovë 16,7% dhe në Maqedoninë e Veriut 36,4%. Në Bosnjë-Hercegovinë, përqindja më e lartë e grave në këto organe është në Distriktin Brčko (40%) dhe në Kantonin e Tuzlës (7,9%). Serbia nuk ka organe të ngarkuara me miratimin e aplikimeve për lejet për armë zjarri, ndërsa për Malin e Zi nuk ka të dhëna të disponueshme. *** Nënpërfaqësimi i grave në aspekte më teknike të kontrollit të AVL-ve është gjithashtu i dukshëm në takimet e Rrjetit të Ekspertëve të Armëve të Zjarrit në Evropën Juglindore (SEEFEN).66 Gjatë periudhës 2014-2023, përfaqësimi i përgjithshëm i grave ishte 9,9%. Pjesëmarrja më e ulët u regjistrua në takimin e zhvilluar në maj 2018 (2,4%) ndërsa pjesëmarrja më e lartë në takimet e zhvilluara në maj 2015 (15,8%) dhe tetor 2021 (15,4%). Pjesëmarrësit në takimet e SEEFEN, 2014-2023 66 ] Takimet e Rrjetit të Ekspertëve të Armëve të Zjarrit në Evropën Juglindore (SEEFEN) janë organizuan nga SEESAC dhe janë mbështetur në përputhje me Vendimet e Këshillit të BE-së 2013/730/CFSP, 2016/2356/CFSP dhe 2019/2111/CFSP. 41 KAPITULLI 4 GRATË DHE BURRAT NË FUSHËN E KONTROLLIT TË AVL-ve NË BALLKANIN PERËNDIMOR - NJË PANORAMË MBI DREJTIMET E TYRE TË KARRIERËS Për të plotësuar të dhënat sasiore të diskutuara në seksionin e mëparshëm dhe për të kontribuar në një kuptim më të mirë të tendencave të identifikuara, ky seksion ofron një përmbledhje të shkurtër të gjetjeve nga intervistat e thelluara me gratë dhe burrat e përfshirë në aspekte të ndryshme të kontrollit të AVL- ve në Ballkanin Perëndimor, duke u fokusuar veçanërisht te përvojat e tyre profesionale dhe trajektoret e karrierës. Pjesëmarrësit në intervistat e thelluara kanë trajektore të ndryshme profesionale kryesisht në sektorin e sigurisë në nivel qeveritar dhe shumica dërrmuese e tyre janë të punësuar në MB-të në juridiksionet e tyre përkatëse. Ata kanë përvoja të ndryshme pune, duke filluar nga disa vite deri në disa dekada në sektorët e sigurisë, zbatimit të ligjit dhe mbrojtjes. Megjithatë, shumica prej tyre kanë përvojë pune nga 10 deri në 30 vite. Në shumicën e rasteve, punonjësit janë ngritur në detyrë në mënyrë graduale dhe nuk konstatohen shpesh raste të kalimit të shpejtë në pozicione më të larta. Individët në pozicione drejtuese zakonisht e fillojnë karrierën e tyre në pozicione të nivelit fillestar. Ndonëse një numër i konsiderueshëm i të intervistuarve, veçanërisht gratë, janë aktualisht të angazhuara në detyra të lidhura me përgjegjësitë ligjore dhe rregullatore, duke kontribuuar në mënyrë aktive në zhvillimin e politikave dhe koordinimin e strategjive në lidhje me kontrollin e AVL-ve, kanë dalë në pah dy trajektore/drejtime mbizotëruese të karrierës për burrat dhe gratë. Njëra trajektore përfshin individët e angazhuar më parë në punën operacionale të vijës së parë, ku përfshihen detyra të tilla si inspektimet, verifikimet e armëve dhe hetimet në terren. Trajektorja tjetër lidhet me ekspertët ligjorë që kanë nisur punën në pozicione administrative dhe kanë kaluar në role strategjike me kalimin e kohës. Këto dallime në trajektoret profesionale paraqesin edhe dallime gjinore të konsiderueshme, ku gratë kanë më tepër gjasa që të ndërmarrin role administrative. Formimi arsimor i të intervistuarve, si i burrave ashtu dhe i grave, është i larmishëm dhe përfshin fusha të tilla si drejtësia dhe akademitë e policisë/sigurisë, por edhe inxhinieria mekanike, shkencat e natyrës, administrimi i biznesit dhe shkencat sociale (juridik, shkenca politike, ekonomik, sociologji, psikologji etj.). Sipas modeleve gjinore të vërejtura në lidhje me arsimin, gratë kanë shumë më tepër gjasa se sa burrat që të kenë formim akademik në shkencat sociale. Pengesat në lidhje me rritjen e përfshirjes së grave në kontrollin e AVL-ve, shpeshherë mund të lidhen me faktin se ka një numër të pamjaftueshëm të grave që kanë formimet arsimore specifike dhe që kanë kryer trajnimet e nevojshme, gjë që pengon më tej përmirësimin e raportit gjinor. Disa të intervistuar theksuan se zgjedhjet e karrierës bëhen shumë kohë përpara se të bëhen pjesë e fuqisë punëtore dhe faktorët shoqërorë dhe rolet gjinore tradicionale i formësojnë këto zgjedhje, duke përfshirë edhe ato arsimore, të cilat mund të kenë ndikim të mëvonshëm në trajektoret e tyre profesionale. Shpeshherë, rrugëtimi i tyre fillestar profesional nuk ka qenë domosdoshmërish i lidhur me kontrollin e AVL-ve, por rrethanat e ndryshme në trajektoret e karrierave të tyre i kanë orientuar drejt kësaj fushe. Veçanërisht, për shumë të intervistuar, përfshirja e tyre në fushën e kontrollit të AVL-ve ka ndodhur më tepër në sajë të rrethanave se sa si një zgjedhje karriere e qëllimshme apo një ambicie personale për të punuar në këtë fushë specifike. Disa profesionistë kanë pasur aspiratën e përgjithshme për të shërbyer në sektorin publik ose të zbatimit të ligjit, dhe trajektorja e karrierës së tyre i ka orientuar drejt specializimit në kontrollin e AVL-ve. Kryesisht, të intervistuarit janë tërhequr drejt sektorit publik për shkak të qëndrueshmërisë së perceptuar së këtij sektori. Sektori publik shpesh konsiderohet se ofron punësim të 42  KAPITULLI 4 qëndrueshëm, përfitime të lidhura me punën dhe rritje të strukturuar në karrierë. Shumë prej tyre kanë punuar në sektorin publik që në fillesat e rrugëtimeve të tyre profesionale. Disa të intervistuar theksuan se, në momentin kur janë bërë pjesë e tregut të punës, ka pasur disponueshmëri të kufizuar të vendeve të punës në sektorin privat të përshtatshme për profilet e tyre profesionale, dhe rrjedhimisht kanë zgjedhur të punësohen në sektorin publik. Disa të intervistuar janë zhvendosur në rolet aktuale në sajë të ristrukturimeve organizative ose mbylljes së disa njësive specifike brenda departamenteve të tyre, gjë që ka bërë të nevojshëm ndryshimin e drejtimit të karrierës së tyre. Në disa raste, të intervistuarit kanë ndërmarrë role në kontrollin e AVL-ve pasi janë hapur vende të lira, dhe janë emëruar ose caktuar në këto role pavarësisht se nuk i kanë kërkuar me nismën e tyre. Disa të intervistuar përmendën se, për shkak të formimit të tyre, që zakonisht përfshin trajnime për oficerët e policisë dhe inspektorët, ishte e natyrshme që të vazhdonin karrierën në këtë drejtim. Shumë të intervistuar, si burra ashtu edhe gra, që kanë filluar karrierën si oficerë policie ose inspektorë, pohojnë se e kanë zgjedhur këtë profesion në mënyrë të vullnetshme. Me kalimin e kohës, përvojat specifike, të tilla si puna me armët, i kanë pajisur ata me njohuri për rolet në këtë fushë. Për më tepër, disa prej tyre theksojnë rëndësinë e mbajtjes së pozicioneve që u japin të drejtën për të mbajtur armë. Ndonëse disa të intervistuar nuk e kanë filluar karrierën me synimin për të punuar në fushën e kontrollit të AVL-ve, ata janë përshtatur me rolet e tyre dhe gradualisht kanë marrë njohuri dhe u është rritur interesi për punën e tyre, dhe shpesh, me fitimin e përvojës, kanë zhvilluar edhe pasion për fushën. Shumë prej tyre shprehen se motivimi i tyre për të qëndruar në këtë punë rrjedh nga aspirata për të arritur ndryshime pozitive në shoqëri. Ata e perceptojnë punën e tyre si thelbësore dhe me ndikim për përparimin e shoqërisë. Për më tepër, disa të intervistuar, veçanërisht me formim në detyra operacionale, vënë në pah se e konsiderojnë punën e tyre tejet angazhuese dhe stimuluese, çka i motivon që të ndjekin një karrierë në këtë fushë. Këto pika sugjerojnë se edhe pse jo të gjithë profesionistët në fushën e AVL-ve, qoftë burra ose gra, e kanë ndjekur këtë trajektore që në fillim, shumë prej tyre i kanë përqafuar rolet e tyre dhe mundësinë për të kontribuuar në një aspekt të rëndësishëm të sigurisë dhe qeverisjes. Të intervistuarit, në varësi të pozicioneve aktuale dhe viteve të përvojës së punës, shprehën aspirata të ndryshme për punën e tyre në të ardhmen. Aspiratat varionin nga dëshira për të vazhduar në trajektoret aktuale të karrierës e deri te synimi për pozicione më të larta, të cilat do t’u jepnin mundësinë për të pasur ndikim në nivele strategjike dhe për të sjellë ndryshim domethënës. Si burrat, po ashtu edhe gratë e intervistuara, theksuan se për të trajtuar përfaqësimin e ulët të grave në kontrollin e AVL-ve dhe më gjerë në sektorin e sigurisë në përgjithësi, institucionet arsimore (shkollat e mesme dhe akademitë e policisë dhe të ngjashme) duhet të zbatojnë masa për të rritur nivelin e regjistrimit të studenteve femra. Kjo qasje mund të kontribuojë në arritjen e një ndryshimi afatgjatë. Programet e trajnimit, të projektuara për gratë në kontrollin e AVL-ve, shpeshherë konsiderohen si masa thelbësore për të rritur pjesëmarrjen e tyre. Këto nisma duhet të trajtojnë përfaqësimin e ulët të grave në këtë fushë, duke ofruar aftësitë dhe njohuritë e nevojshme. Programet e synuara të trajnimit luajnë një rol kyç në mbylljen e hendekut gjinor. Ato u ofrojnë grave mundësi për të përftuar ekspertizën specifike të nevojshme për kontrollin e AVL-ve, duke i fuqizuar ato që të tejkalojnë pengesat e lidhura me formimet arsimore dhe perceptimet shoqërore. Duke ofruar arsim të posaçëm, këto programe kontribuojnë në eliminimin e stereotipave dhe nxitjen e më shumë grave që të ndjekin karriera në kontrollin e AVL-ve. 43 KAPITULLI 4 4.2 Perceptimi mbi pjesëmarrjen dhe përfaqësimin e grave në kontrollin e AVL-ve dhe ndikimi i normave dhe qëndrimeve shoqërore dhe institucionale Duke marrë në konsideratë natyrën ndërsektoriale të kontrollit të AVL-ve, që shtrihet në departamente të ndryshme, shumica e të intervistuarve ofruan kryesisht informacione nga perspektiva e sektorit ose departamentit të tyre specifik, të cilat nuk pasqyrojnë një panoramë gjithëpërfshirëse të përfshirjes së grave në këtë fushë. Kjo vlen veçanërisht për të intervistuarit në pozicione administrative dhe ligjore, të cilët shpeshherë përmendën shembuj nga kontekstet e tyre profesionale që në raste të caktuara, dominohen nga gratë. Përqindja e vogël e grave në role teknike e kufizoi disi larminë e perspektivave të shprehura. Për këtë arsye, ndryshe nga tendencat e identifikuara, shumica e të intervistuarve mendojnë se pjesëmarrja e grave në kontrollin e AVL-ve, si dhe brenda institucioneve dhe departamenteve të tyre, është në përgjithësi e kënaqshme. Disa sugjeruan se mund të rritet akoma më tej niveli i përfshirjes së grave në kontrollin e AVL-ve. Sidoqoftë, ekziston konsensusi se punësimi dhe ngritja në detyrë duhet të fokusohen tek ekspertiza dhe kompetencat e kandidatëve. Të intervistuarit pohuan se përfaqësimi gjinor varion sipas fushës së punës dhe departamentit. Disa fusha kanë një përqindje më të lartë të burrave, ndërsa fusha të tjera kanë një përqindje më të lartë të grave, duke pasqyruar në veçanti ndarjen midis pozicioneve administrative/ligjore dhe atyre operacionale. Në pjesën më të madhe të juridiksioneve, gratë përbëjnë shumicën në departamentet ligjore dhe në rolet që përfshijnë detyra administrative në Ministrinë e Brendshme dhe në drejtoritë e policisë. Megjithatë, në nivel operacional, pjesëmarrja e grave është dukshëm më e ulët. Këto dallime në përfaqësimin gjinor u atribuohen shpeshherë dallimeve në interesat, formimet arsimore dhe dëshirat profesionale të grave dhe burrave. Nga ana tjetër, të intervistuarit vunë në pah se vazhdojnë paragjykimet ndaj përfshirjes së grave në kontrollin e AVL-ve, duke theksuar se si burrat, po ashtu edhe gratë, kanë paragjykime gjinore. Kjo është veçanërisht më e theksuar në rolet më operacionale dhe teknike. Në disa raste u konstatua se edhe pse gratë mbajnë pozicione në nivel strategjik, përfaqësimi i tyre mbetet i kufizuar në nivelin operacional, i cili ka ndikim të drejtpërdrejtë te përdoruesit fundorë. Disa të intervistuar mendojnë se emërimet e grave në nivel strategjik pranë komisioneve dhe grupeve të punës mund të krijojnë iluzionin e pjesëmarrjes së tyre, duke kamufluar mungesën e përfshirjes së tyre thelbësore në role operacionale. Ekzistojnë disa qëndrime disi kontradiktore në lidhje me mundësitë e grave dhe të burrave për të përparuar në karrierë. Shumica e të intervistuarve deklarojnë se burrat dhe gratë kanë formalisht mundësi të barabarta për t’u ngritur në pozicione drejtuese brenda institucioneve. Në këtë drejtim, ata i referohen legjislacionit në fuqi që garanton mundësi të barabarta për të gjithë. Megjithatë, sipas të intervistuarve, përparimi në karrierë në institucione varet më shumë nga preferencat e vendimmarrësve, lidhjet personale dhe bindjet politike, se sa nga gjinia. Nga ana tjetër, në të gjitha juridiksionet, pranohet gjerësisht se gratë kanë përfaqësim të ulët në pozicionet drejtuese dhe strategjike të nivelit të lartë. Duke pasur parasysh se gratë janë bërë pjesë e disa fushave të caktuara të sektorit të sigurisë vetëm në 5-10 vitet e fundit dhe duke marrë në konsideratë hierarkinë e rreptë në shërbimin civil, ku ngritja në detyrë është një proces afatgjatë, në disa raste kjo është përmendur si një arsye për përfaqësimin e ulët të grave në pozicionet e nivelit të lartë. Gjithashtu, është theksuar se përfaqësimi i ulët i grave në strukturat e policisë përbën sfida për përparimin e tyre në pozicione drejtuese. Disa të intervistuar pretendojnë se gratë mund të jenë më pak të prirura për të aplikuar për pozicione të larta për shkak të përgjegjësive familjare, ndërsa për burrat kjo nuk konsiderohet pengesë. Për më tepër, një tjetër arsye e përmendur është se gratë, më shpesh se burrat, në disa raste vënë në dyshim aftësinë e tyre për të përmbushur pritshmëritë e këtyre pozicioneve po aq lehtë sa burrat, duke e bërë të vështirë që t’i pranojnë këto role, përveçse kur kanë plotësisht besim në aftësitë e tyre për të përmbushur kërkesat. 44  KAPITULLI 4 Ndonëse në disa juridiksione, ekuilibri gjinor është përmirësuar në komisionet e AVL-ve, gratë ende përbëjnë pakicën, dhe siç u përmend më sipër, vetëm në një rast, një grua ka mbajtur një pozicion drejtues në këto komisione. Arsyeja kryesore për këtë, siç përmendet në shumicën e juridiksioneve, është se emërimi i anëtarëve përcaktohet nga hierarkia dhe pozicionet e mbajtura në institucionet përkatëse, duke përfshirë në komisione. Siç u përmend nga disa të intervistuar, përveç një numri të vogël të grave në pozicione drejtuese, shumica prej tyre punojnë në role më të specializuara dhe jo në nivelin më të lartë strategjik etj. Si rrjedhojë, gratë janë më pak të përfshira drejtpërdrejt në procesin e vendimmarrjes në kuadër të kontrollit të AVL-ve. Megjithatë, disa të intervistuar mendojnë se ato janë mjaftueshëm të përfshira, duke pasur parasysh se gratë shpeshherë përbëjnë shumicën e anëtarëve të delegacioneve që marrin pjesë në takimet ndërkombëtare në lidhje me kontrollin e AVL-ve. Ndonëse kanë konstatuar përmirësim krahasuar me periudhat e mëparshme, disa të intervistuar shprehën shqetësimin se komisionet e zgjedhura rishtazi në disa juridiksione mund të kenë më gra në përbërje të tyre. Qasja gjithëpërfshirëse e komisioneve duket se ndikohet disi nga perspektivat personale të vendimmarrësve, veçanërisht të atyre në pozicione të nivelit të lartë, dhe ndryshimet ndodhin kryesisht pas çdo cikli zgjedhor. Duhet theksuar se ekzistojnë këndvështrime të ndryshme mbi caktimin e kuotave. Opinioni mbizotërues është se këto lloj masash janë joefektive pasi mund të rrisin artificialisht numrin e grave në këtë fushë, në vend që të trajtojnë çështjet themelore që i pengojnë gratë të angazhohen dhe të kenë sukses në këto role. Të intervistuarit theksuan se normat shoqërore dhe rolet gjinore, të cilat mund të jenë të rrënjosura në kulturën organizative, kanë një ndikim të konsiderueshëm në pjesëmarrjen e grave në fushën e kontrollit të AVL-ve. Ndërthurja e normave kulturore, praktikave institucionale dhe perceptimeve personale formëson mjedisin e punës së grave dhe burrave në këtë fushë. Janë identifikuar dy tendenca: 1. Shumica e të intervistuarve vunë re përmirësim drejt një përfaqësimi gjinor më të ekuilibruar në kontrollin e AVL-ve në juridiksione të ndryshme. Megjithatë, këto perspektiva mund të ndryshojnë në varësi të juridiksionit. Progresi i atribuohet legjislacionit mbështetës për zyrtarët publikë dhe politikave të ndryshme institucionale të punësimit, të cilat shpeshherë garantojnë masa për rritjen e pjesëmarrjes së grave, si dhe ndryshimeve në mendësi, duke rezultuar në një nivel më të lartë të pranimit të grave në role të dominuara tradicionalisht nga burrat. Ndryshimi nga gjeneratat e mëparshme është i dukshëm dhe fushatat e fokusuara në fuqizimin e grave dhe rritjen e ndërgjegjësimit për barazinë gjinore kanë luajtur gjithashtu një rol të konsiderueshëm. Ndonëse ndryshimi në perceptim është i dukshëm dhe parashikohet që të vazhdojë të evoluojë, ekziston ende nevoja për masa mbështetëse të mëtejshme për të fuqizuar gratë dhe për të njohur potencialin e tyre për nxitjen e ndryshimeve shoqërore. 2. Nga ana tjetër, në sajë të stereotipave të vazhdueshëm në shoqëri që i lidhin armët me burrat, përfshirja e grave në kontrollin e AVL-ve shpeshherë perceptohet si jo normale ose e papërshtatshme. Armët dhe kontrolli i armëve lidhen shpesh me maskilizmin, duke krijuar perceptimin se kontrolli i AVL-ve është një fushë që i përket kryesisht meshkujve. Edhe në mesin e grave të intervistuara, shumë prej tyre mendojnë se disa njësi organizative, si p.sh. njësitë speciale të policisë dhe forcat kundër terrorizmit, nuk janë të favorshme për të mundësuar përfaqësim më të gjerë të grave për shkak të perceptimit se këto role u përshtaten natyrshëm burrave. Ky mendim shtrihet deri te profesionet e rrezikshme dhe rolet që përfshijnë përgjegjësi të konsiderueshme vendimmarrëse, duke përforcuar imazhin e burrave si vendimmarrësit kryesorë. Stereotipa të tillë paraqesin sfida ndaj rritjes së pjesëmarrjes së grave në këto fusha dhe shpeshherë pasqyrohen në mendësitë institucionale, të cilat mund të përbëjnë pengesë për përfshirjen e grave në këtë fushë. Historikisht, ka pasur një rezistencë më të theksuar ndaj përfshirjes së grave në pozicionet e lidhura me kontrollin e AVL-ve, dhe pavarësisht se është arritur njëfarë progresi, të shumtë janë ata që mendojnë se gratë kanë mungesë njohurish për armët. 45 KAPITULLI 4 Perceptohen dallime të konsiderueshme midis qëndrimeve të burrave dhe grave lidhur me kontrollin e AVL-ve. Përgjithësisht, burrat shfaqin më shumë tolerancë ndaj zotërimit të armëve dhe kërkojnë më pak pengesa për zotërimin e armëve të zjarrit, ndërsa gratë shfaqin më tepër kujdes dhe kërkojnë masa më të rrepta. Kjo sugjeron se një qasje më e ekuilibruar nga pikëpamja gjinore për kontrollin e AVL-ve mund të ketë ndikim pozitiv në rezultatet e politikave. Mes të intervistuarve, ekziston një perceptim i zakonshëm se gratë që punojnë në role të mbajtura tradicionalisht nga burrat, përballen me një shqyrtim më të imtësishëm dhe me më shumë presion për të provuar aftësitë e tyre. Shpeshherë, grave u duhet të punojnë më fort për të fituar të njëjtin nivel kredibiliteti dhe besueshmërie që u jepet burrave më lehtësisht në këtë fushë dhe çdo gabim i grave gjykohet më rreptësisht. Megjithatë, emërimi i grave në pozicione të larta politike dhe të sektorit publik ka filluar t’i sfidojë këto role gjinore të rrënjosura në sektorët e dominuar tradicionalisht nga meshkujt. Pavarësisht këtij progresi, gratë ende operojnë në vende pune ku komentet e papërshtatshme dhe stereotipat me specifikë gjinore mund të cenojnë aftësitë e tyre të perceptuara. Së fundmi, shumë të intervistuar i konsiderojnë paragjykimet gjinore si një pengesë për përparimin e grave në këtë fushë. Gratë në pozicione drejtuese mund të ndikojnë pozitivisht mbi kulturën institucionale. Rritja e numrit të ekipeve me larmi gjinore dhe ofrimi i trajnimeve mund të kontribuojnë në reduktimin e paragjykimeve. 46  KAPITULLI 4 4.3 Mekanizmat institucionalë për përmirësimin e barazisë gjinore Në Ministrinë e Brendshme dhe në drejtoritë e policisë, janë ngritur shumë mekanizma të brendshëm institucionalë për barazinë gjinore. Strukturat dhe objektet e tyre të ndryshme të punës pasqyrojnë qasje të ndryshme për përmirësimin e barazisë gjinore në këto institucione. Për shembull, Ministria e Brendshme e Serbisë ka miratuar një plan për arritjen dhe përmirësimin e barazisë gjinore, dhe në përputhje me detyrimet që rrjedhin nga Ligji për Barazi Gjinore, është caktuar personi përgjegjës për çështjet e barazisë gjinore, si dhe personat e kontaktit për zbatimin dispozitave të këtij ligji. Krahas kësaj, janë zhvilluar disa instrumente të brendshme për të lehtësuar rritjen e barazisë gjinore, ku përfshihen: “Udhëzimet për zbatimin e masave për arritjen e barazisë gjinore në Ministrinë e Brendshme përmes sistemit të menaxhimit të burimeve njerëzore”; “Manuali për parandalimin dhe mbrojtjen nga diskriminimi me bazë gjinore dhe diskriminimi i bazuar në karakteristika të tjera personale”; “Udhëzimi dhe udhëzuesi për parandalimin dhe mbrojtjen nga diskriminimi me bazë gjinore dhe diskriminimi i bazuar në karakteristika të tjera personale në Ministrinë e Brendshme”; si dhe “Plani i menaxhimit të rrezikut për shkeljet e parimeve të barazisë gjinore për vitin 2023”. Gjithashtu, sipas Ligji për Barazi Gjinore, janë emëruar personat e kontaktit për barazinë gjinore. Në Shqipëri, në Policinë e Shtetit është krijuar pozicioni Specialist për Diversitetin që ka si objekt pune promovimin e vlerave të diversitetit dhe mundësive të barabarta, si në ofrimin e shërbimit po ashtu edhe në politikën për punësimin, nëpërmjet gjithëpërfshirjes, duke marrë në konsideratë nevojat e të gjitha grupeve të diskriminuara për të arritur përfaqësimin e plotë të tyre në Polici. Në Malin e Zi është krijuar pozicioni Koordinator për Barazinë Gjinore që është përgjegjës për koordinimin e të gjitha aktiviteteve për barazinë gjinore dhe për raportimin vjetor. Gjithashtu, në të gjitha njësitë e sektorit të sigurisë janë caktuar Personat e Besuar, si mekanizma për barazinë gjinore dhe kundër diskriminimit. Në Kosovë, Ministria e Punëve të Brendshme ka caktuar një Nëpunës për të Drejtat e Njeriut që mbulon çështjet kundër diskriminimit. Në vitin 2022, në Ministrinë e Sigurisë së Bosnjë-Hercegovinës (MSBH) u krijua Bordi i Koordinimit për Barazinë Gjinore. Bordi i Koordinimit fokusohet kryesisht në integrimin e parimeve të barazisë gjinore në të gjitha politikat dhe strategjitë e zhvillimit të MSBH-së. Më konkretisht, Bordi i Koordinimit synon të rrisë numrin e grave në pozicione drejtuese në MSBH, të integrojë politikat e barazisë gjinore në dokumentet sektoriale, të eliminojë stereotipat dhe paragjykimet gjinore, të rrisë ndërgjegjësimin e punonjësve për çështjet e barazisë gjinore, të monitorojë të dhënat statistikore dhe të promovojë përdorimin e gjuhës me ndjeshmëri gjinore. Në Maqedoninë e Veriut, mbledhja e të dhënave statistikore të ndara sipas gjinisë lidhur me numrin e përfaqësuesve të Ministrisë së Punëve të Brendshme që marrin pjesë në trajnime është një mekanizëm për të garantuar mundësi të barabarta për gratë dhe burrat në lidhje me zhvillimin profesional. Pavarësisht përpjekjeve për të ngritur mekanizma institucionalë për barazinë gjinore, gjetjet e hulumtimit tregojnë se vizibiliteti i tyre është i pamjaftueshëm, pasi shumica e të intervistuarve nuk janë plotësisht në dijeni të mekanizmave specifikë për barazinë gjinore apo të masave në institucionin e tyre për të garantuar një përfaqësim më të ekuilibruar të grave. Megjithatë, një prej masave më të spikatura është edukimi dhe trajnimi i punonjësve me qëllim rritjen e ndërgjegjësimit mbi barazinë gjinore. Për më tepër, disa të intervistuar deklaruan se, në shumicën e juridiksioneve, ekzistojnë masa mbështetëse për punësimin apo emërimin në institucione. Këto masa përfshijnë kuota gjinore për rekrutimin e oficerëve të policisë dhe inspektorëve, duke u dhënë përparësi kandidatëve të kualifikuar nga gjinia më pak e përfaqësuar, 47 KAPITULLI 4 ose përfshijnë, të paktën, udhëzues për rritjen e pjesëmarrjes së grave në forcat policore. Megjithatë, ka mungesë informacioni mbi faktin se sa në mënyrë efektive dhe konsistente zbatohen këto masa në praktikë. Sa i takon efektivitetit të mekanizmave dhe masave ekzistuese, të intervistuarit konstatuan se ato mund të jenë padyshim më efektive. Megjithatë, shumica theksojnë se masat nuk duhet të përfshijnë domosdoshmërish trajtim të diferencuar për gratë dhe për burrat. Por, ata përkrahin qasjen e njohjes së barabartë të punës dhe arritjeve të tyre. Gjithashtu, të intervistuarit kanë përmendur integrimin gjinor në strategji dhe politika, përdorimin e gjuhës me ndjeshmëri gjinore,67 dhe synimin e vazhdueshëm për qasje përfshirëse dhe novatore lidhur me sfidat e sigurisë. Fushatat promovuese janë theksuar gjithashtu si të rëndësishme për të krijuar perceptimin e popullsisë së gjerë për profesione të ndryshme dhe për të nxitur gjimnazistet që të ndjekin arsimin në lidhje me këto profesione. Në mbarë rajonin, një nga mekanizmat e konsideruar si të suksesshëm është shoqata e grave në ministri dhe/ose Rrjeti i Grave Oficere Policie. Rrjeti i Grave Oficere Policie (WPON) u krijua me mbështetjen e SEESAC në nëntor të vitit 2010, nën ombrellën e Shoqatës së Shefave të Policisë së Evropës Juglindore, nga përfaqësuese gra të nivelit të lartë nga nëntë shërbimet policore në Shqipëri, Bosnjë-Hercegovinë, Bullgari, Kroaci, Moldavi, Mal të Zi, Republikën e Maqedonisë së Veriut dhe Serbi. Misioni i WPON ishte që të vendoste aspektin gjinor në krye të axhendës së reformës në polici në rajon. Rrjeti shërbeu si platformë për shkëmbimin e njohurive dhe përvojave midis shërbimeve policore në rajon mbi situatën, nevojat dhe prioritetet e oficereve të policisë në Evropën Juglindore, si një mekanizëm advokimi për promovimin e barazisë gjinore në policim dhe si një mekanizëm këshillues mbi zbatimin efikas të marrëveshjeve ndërkombëtare nga pikëpamja gjinore. Gjithashtu, në çdo juridiksion janë krijuar organizata të grave. Në Shqipëri, gratë që punojnë në Polici janë pjesë e Rrjetit të Grave Oficere Policie dhe kanë kontribuar në hartimin e një manuali për policimin me ndjeshmëri gjinore që përmban udhëzime mbi rekrutimin, përzgjedhjen dhe zhvillimin profesional të grave në strukturat policore. Në Bosnjë-Hercegovinë, janë krijuar dy shoqata: Shoqata “Rrjeti i Grave Oficere Policie” dhe Rrjeti i Grave të Ministrisë së Brendshme të Republikës së Sërpskas. Në Mal të Zi është krijuar Shoqata e Grave Oficere Policie (2017) dhe në Serbi është krijuar Rrjeti i Grave në Polici (2018). Në Maqedoninë e Veriut, në Sindikatën e Policisë së Maqedonisë ekziston Sektori për Gratë. Në Kosovë, është krijuar Shoqata e Grave të Policisë së Kosovës. Që prej krijimit, shoqatat e grave kanë promovuar barazinë gjinore në institucionet përkatëse dhe kanë punuar për përmirësimin e statusit dhe rritjen e numrit të grave në strukturat policore në përgjithësi, si dhe në pozicione drejtuese (pozicione vendimmarrëse). Për këtë qëllim, janë zhvilluar aktivitete të ndryshme, ku përfshihen rritja e ndërgjegjësimit mbi rëndësinë e barazisë gjinore; promovimi i një mjedisi pune me ndjeshmëri gjinore; dhënia e konsulencës për shërbimet policore mbi çështje të rëndësishme që lidhen me pozicionin e grave në polici; zhvillimi profesional i anëtarëve përmes shkëmbimit të informacionit dhe organizimit të seminareve, takimeve, tryezave të rrumbullakëta dhe konferencave; trajnime mbi luftën kundër dhunës me bazë gjinore; publikimi i produkteve të njohurive; shkëmbimi i informacionit dhe praktikave të mira për të rritur barazinë gjinore; si dhe bashkëpunimi me institucionet, organet, organizatat joqeveritare dhe ndërkombëtare përkatëse. 67 ] Mali i Zi është juridiksioni i vetëm ku gjuha me ndjeshmëri gjinore është e detyrueshme. Në Maqedoninë e Veriut, ekziston një dispozitë në Marrëveshjen Kolektive të Ministrisë së Brendshme, ku parashikohet që emrat e gjinisë mashkullore të konsiderohen si asnjanës, pra t’u referohen edhe burrave, edhe grave. Juridiksionet e tjera kanë deklaruar se janë në proces përgatitjeje për përdorimin e gjuhës me ndjeshmëri gjinore, ose se në komunikimet zyrtare, si burrat po ashtu edhe gratë, trajtohen me respekt. Në Policinë e Kosovës, kjo rregullohet përmes një Udhëzimi Administrativ. 48  KAPITULLI 4 Kutia 4: Krijimi i Rrjetit të Grave Oficere Policie në Evropën Juglindore: Gjetjet e hulumtimit68 Në vitin 2008, Shoqata e Shefave të Policive të Evropës Juglindore (SEPCA), me mbështetjen e SEESAC, propozoi ngritjen e Rrjetit të Grave Oficere Policie të Evropës Juglindore, me synim promovimin dhe zbatimin e parimeve të barazisë gjinore dhe të demokracisë në punën e policisë. Gjatë periudhës përgatitore për organizimin e takimit të parë rajonal të Rrjetit, u mbajt një takim mes ekspertësh në Beograd, në mars të vitit 2009. Në takim morën pjesë Sekretariati i SEPCA-së, Zyra e OSBE-së për Institucione Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut (ODIHR), Misioni i OSBE-së në Serbi, një ekspert nga Akademia e Policisë në Mal të Zi dhe përfaqësues nga ministritë e brendshme të Bullgarisë, Maqedonisë, Malit të Zi dhe Serbisë. Në takim u ra dakord se të gjitha shërbimet policore të interesuara për t’u bërë pjesë e Rrjetit, do të kryenin hulumtime për të marrë informacione të përditësuara lidhur me statusin dhe rolin e grave oficere policie në rajon. Hulumtimi i kryer në vitin 2010 parashikohej që të kontribuonte në ndërtimin e një koncepti të përbashkët mbi tendencat dhe sfidat kryesore dhe të lehtësonte planifikimin e aktiviteteve të përbashkëta. Grupi i ekspertëve caktoi fushat për studim, zhvilloi instrumentet e hulumtimit (anketat) dhe përcaktoi procedurat për zhvillimin e secilës fazë të studimit. Kjo u pasua nga hulumtimi në terren, hedhja dhe përpunimi i të dhënave dhe hartimi i raportit. Studimi përdori katër lloje anketash, ku secila kishte në fokus pjesëmarrës të ndryshëm: punonjësit e shërbimeve administrative përgjegjëse për burimet njerëzore, edukimin dhe trajnimin (akademitë e policisë, qendrat e trajnimit etj.), oficerët e policisë femra dhe meshkuj dhe nivelin drejtues. Në hulumtim morën në total 3897 të anketuar (burra dhe gra) nga 8 ministri. Hulumtimi dokumentoi një nivel mjaft të ulët të përfaqësimit të grave mes punonjësve të agjencive ligjzbatuese, si në radhët e personelit me uniformë po ashtu edhe në radhët e personelit ushtarak. Ky përfaqësim i ulët është veçanërisht i dukshëm në pozicionet drejtuese, të cilat rrallëherë mbahen nga gratë. Hulumtimi u fokusua veçanërisht te rekrutimi dhe punësimi i grave oficere në agjencitë ligjzbatuese, çështjet e përzgjedhjes, edukimi dhe trajnimi, zhvillimi i karrierës, çështjet e lidhura me aspektet gjinore në punë dhe diskriminimi në vendin e punës. Për më tepër, hulumtimi shqyrton krijimin e shoqatave si një mundësi për të përmirësuar cilësinë dhe efikasitetin e punës policore, si dhe barazinë gjinore. Në bazë të gjetjeve të hulumtimit, u zhvillua një gamë e gjerë rekomandimesh të bazuara në fakte, të cilat ishin veçanërisht thelbësore për zhvillimin e Udhëzimeve për Policimin me Ndjeshmëri Gjinore (shihni kutinë 6). 68 ] Novović, Snežana. Vla, Snežana. Rakić, Nada. 2010. Krijimi i Rrjetit të Grave Oficere Policie në Evropën Juglindore: Gjetjet e hulumtimit Sofje: Sekretariati Ekzekutiv i Shoqatës së Shefave të Policisë së Evropës Juglindore (SEPCA). 49 KAPITULLI 4 Kutia 5: Analiza e situatës në fushën e barazisë gjinore në Ministrinë e Sigurisë së Bosnjë-Hercegovinës Ministria e Sigurisë e Bosnjë-Hercegovinës (MSBH), në bashkëpunim me organizatën joqeveritare “Fondacioni INFOHOUSE”, përgatitën një analizë gjithëpërfshirëse të situatës së barazisë gjinore në këtë ministri. Kjo nismë shërben si bazë për aktivitetet e ardhshme të projektit, duke garantuar pajtueshmërinë me Ligjin për Barazi Gjinore dhe miratimin e një programi për arritjen e barazisë gjinore. Objektivat e analizës konsistonin në: • Forcimin e mekanizmave për parandalimin dhe mbrojtjen efektive kundër ngacmimit seksual dhe me bazë gjinore në vendin e punës, • Zhvillimin e një plani për të trajtuar dhe eliminuar pabarazitë gjinore të konstatuara në disa fusha specifike të sigurisë. Metodologjia e analizës përfshinte një analizë të dokumenteve të kuadrove ligjorë përkatës, raporteve për zbatimin e strategjive, politikave dhe raporteve vjetore të punës; si dhe një pyetësor në internet për punonjësit për të marrë informacione mbi qëndrimet, përvojat, nevojat dhe njohuritë e tyre mbi diskriminimin, ngacmimin seksual, ngacmimin me bazë gjinore dhe mekanizmat e barazisë gjinore. Analiza ofron të dhëna mbi përfaqësimin e grave dhe burrave në pozicione të ndryshme në hierarkinë e MSBH-së dhe në institucione të ndryshme brenda ministrisë, si Agjencia Shtetërore e Hetimit dhe Mbrojtjes (SIPA), Policia Kufitare e Bosnjë-Hercegovinës, Drejtoria për Koordinimin e Organeve Policore të Bosnjë-Hercegovinës, Shërbimi për Marrëdhëniet me Shtetasit e Huaj, Agjencia për Trajnimin dhe Zhvillimin Profesional të Personelit, Agjencia për Hetimet Kriminalistike dhe Ekspertimet, Agjencia për Mbështetjen e Policisë dhe misionet paqeruajtëse të OKB-së në Sudanin e Jugut dhe Qipro. Rekomandimet kryesore për përmirësimin e pjesëmarrjes dhe të pozitës së grave në MSBH: • Forcimi i kapacitetit të punonjësve të ministrisë, përmes zhvillimit të trajnimeve të rregullta për Rezolutën 1325 të Këshillit të Sigurimit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara, veçanërisht për stafin e ri. • Përmirësimi i kapaciteteve profesionale për të garantuar përfaqësimin e vazhdueshëm të grave oficere policie në misionet paqeruajtëse të OKB-së. • Miratimi dhe kryerja e një anketë vjetore mbi statusin e grave në role drejtuese dhe në radhët e oficerëve të policisë, dhe zhvillimi i një plani për të përmirësuar pozitat e tyre bazuar në rezultatet e anketës. • Vazhdimi i aktiviteteve promovuese, duke përfshirë fushatat për ndërgjegjësimin e publikut, për të theksuar rëndësinë e barazisë gjinore në fushën e mbrojtjes dhe të sigurisë. 50  KAPITULLI 4 4.4 Mbrojtja nga diskriminimi dhe ngacmimi me bazë gjinore Çdo juridiksion ka miratuar ligje dhe strategji të ndryshme kundër diskriminimit dhe/ose për barazinë gjinore, të cilat janë të zbatueshme edhe në sektorin e sigurisë. Në përgjithësi, nuk ka politika specifike kundër diskriminimit me bazë gjinore në ministritë e brendshme dhe në polici. Për më tepër, në disa juridiksione, ndalimi i diskriminimit, ku përfshihet ndalimi i diskriminimit me bazë gjinore, është pjesë e ligjeve për policinë. Gjithashtu, Kodi i Etikës për Policinë përmban dispozita për ndalimin e diskriminimit. Këto dispozita synojnë kryesisht ndalimin e diskriminimit, ku përfshihet diskriminimi me bazë gjinore, gjatë ndërveprimit midis oficerëve të policisë dhe anëtarëve të komunitetit. Sipas të intervistuarve, diskriminimi me bazë gjinore në institucionet e tyre, ndonëse është i pranishëm, perceptohet se ka nivel të ulët, sidomos në krahasim me periudhat e mëparshme. Si burrat, po ashtu edhe gratë, pohojnë se nuk kanë përjetuar personalisht diskriminim me bazë gjinore në vendin e punës dhe se nuk janë në dijeni të punonjësve të tjerë që kanë përjetuar këtë lloj diskriminimi. Rrjedhimisht, rastet e diskriminimit perceptohen si sporadike. Forma më e zakonshme e perceptuar e diskriminimit është nënvlerësimi i aftësive të grave për të kryer aktivitete të caktuara. Gjithashtu, ekziston bindja se nevoja e mundshme që gratë të marrin leje të zgjatur për shkak të shtatzënisë apo lindjes së fëmijëve merret në konsideratë, deri në njëfarë mase, në procesin e rekrutimit. Për më tepër, të intervistuarit mendojnë se mundësitë për përparim dhe trajnim brenda institucionit përgjithësisht nuk janë diskriminuese ndaj grave. Sidoqoftë, disa prej tyre shprehën shqetësime se rritja në karrierë në sektorin publik mund të jetë një proces përgjithësisht sfidues për shkak të faktorëve të tillë si praktikat e ndikuara politikisht dhe nepotizmi, pavarësisht nga gjinia. Sa i takon politikave për mbrojtjen kundër ngacmimit seksual, situata është paksa më e ndryshme. Ngacmimi dhe ngacmimi seksual ndalohen nga ligje të ndryshme, kryesisht nga ligjet për punën dhe në disa juridiksione, edhe nga ligje specifike që ndalojnë ngacmimin në vendin e punës (bullizmi në grup), si p.sh. në Mal të Zi, Serbi dhe Maqedoninë e Veriut. Disa juridiksione kanë zhvilluar politikat e tyre për ngacmimin seksual. Në Shqipëri, Policia ka një Procedurë Standarde për Mbrojtjen nga Ngacmimi Seksual në Vendin e Punës, e cila përfshin mundësi për të informuar, trajnuar dhe ndihmuar punonjësit në rastet e ngacmimit seksual, si dhe mundësinë për të raportuar ngacmimin seksual përmes një formulari anonim në internet drejtpërdrejt në Drejtorinë e Standardeve Profesionale të Drejtorisë së Përgjithshme të Policisë. Drejtoria për Koordinimin e Organeve Policore të Bosnjë-Hercegovinës ka miratuar vendimin për politikën me tolerancë zero ndaj akteve të dhunës me bazë gjinore dhe seksuale. Në Republikën e Sërpskas, Manuali kundër Ngacmimit në Punë është miratuar si akt i brendshëm, ndërsa në Kantonin e Tuzlas aplikohet “Protokolli për trajtimin e rasteve të ngacmimit seksual në institucionet e sektorit publik në Kantonin e Tuzlës”, i cili zbatohet për të gjitha institucionet e sektorit publik, duke përfshirë Ministrinë e Brendshme dhe Policinë. Ekzistojnë disa mekanizma të brendshëm për trajtimin e ankesave në Ballkanin Perëndimor. Në Shqipëri, mekanizmat kundër dhunës, ngacmimit dhe ngacmimit seksual ekzistojnë në dy nivele, në nivel qendror dhe në nivel vendor, dhe në secilin mekanizëm ka një këshillues konfidencial. Në nivel qendror, ankesat mund të paraqiten pranë Drejtorisë së Standardeve Profesionale, Komisionit të Apelit në Drejtorinë e Përgjithshme të Policisë, Drejtorisë së Burimeve Njerëzore, si dhe në Sindikatën e Policisë. Në nivel vendor, ankesat mund të paraqiten pranë eprorit të drejtpërdrejtë ose përgjegjësit të strukturës/sektorit. Në Serbi ekzistojnë tre lloje mekanizmash – Personat për Mbrojtjen nga Ngacmimi në Punë (bullizmi në grup), ndërmjetësuesit, si dhe personat për ofrimin e mbështetjes, parandalimin dhe identifikimin e ngacmimit dhe abuzimit. Në Bosnjë-Hercegovinë janë krijuar lloje të ndryshme mekanizmash që pasqyrojnë strukturën komplekse të vendit. Për shembull, Drejtoria për Koordinimin e Organeve Policore të Bosnjë-Hercegovinës ka një Këshilltar për parandalimin e ngacmimit dhe ngacmimit seksual në vendin e punës, ndërsa në Republikën e Sërpskas është krijuar Shërbimi për Mbrojtjen e Integritetit dhe të Drejtave Ligjore në vendin e punës; shumë kantone ofrojnë mundësinë e paraqitjes së ankesave pranë Njësisë së 51 KAPITULLI 4 Standardeve Profesionale ose Departamentit për Kontrollin e Brendshëm. Në Kantonin e Tuzlës ka një Konsulent për trajtimin e brendshëm të rasteve të ngacmimit dhe ngacmimit seksual. Mali i Zi ka caktuar Persona të Besuar dhe Persona Kontakti për mbrojtjen nga ngacmimi në punë, ndërsa në Maqedoninë e Veriut ankesat trajtohen nga eprori i drejtpërdrejtë ose Departamenti i Kontrollit të Brendshëm, Hetimeve Penale dhe Standardeve Profesionale. Në Kosovë, është themeluar Komisioni i Ankesave për shqyrtimin e këtyre ankesave. Pavarësisht ekzistencës së mekanizmave të mbrojtjes në çdo juridiksion, rastet e raportuara të diskriminimit me bazë gjinore, ngacmimit seksual dhe formave të tjera të ngacmimit mbeten tejet të rralla. Të dhënat nga viti 2022 tregojnë se në Shqipëri, Mal të Zi, Maqedoninë e Veriut dhe Serbi nuk ka pasur raste të raportuara të diskriminimit me bazë gjinore, ngacmimit seksual apo formave të tjera të ngacmimit. Në Kosovë është raportuar një rast ngacmimi seksual, në të cilin viktima ishte grua. Në Bosnjë-Hercegovinë, Policia Kufitare ka raportuar katër raste të ngacmimit seksual ndaj grave. Nga ana tjetër, në Kantonin Zenica-Doboj janë regjistruar dy raste të ngacmimi seksual ndaj burrave dhe katër raste të formave të tjera të ngacmimit ndaj grave. Nga ana tjetër, njësitë e tjera shtetërore nuk kanë raportuar asnjë rast ose nuk kanë dhënë informacion. Shumica e perspektivave të të intervistuarve përkojnë me numrin e ulët të rasteve të raportuara të ngacmimit dhe ngacmimit seksual në institucione. Megjithëse disa të intervistuar shprehën përvoja ose incidente të ngacmimit ose bullizmit në grup nga eprorët, ata theksuan se këto raste nuk kanë gjithnjë baza gjinore. Sa i takon ngacmimit seksual, shumë të intervistuar konfirmuan nivelin e ulët të tij brenda mjediseve institucionale dhe nuk raportuan raste personale. Megjithatë, disa prej tyre konfirmuan se kanë dijeni për incidente të tilla dhe theksuan se zakonisht viktimat ngurrojnë t’i raportojnë ato. Kur rastet raportohen, personat që i raportojnë ato zakonisht përballen me mospërkrahje dhe me dyshime brenda institucionit. Për më tepër, punonjësit hezitojnë për t’u angazhuar në procesin e raportimit për shkak të mosbesimit ndaj sistemit dhe natyrës së vështirë të procesit. Disa të intervistuar kanë deklaruar raste kur koleget femra janë përballur me komente seksiste në vendin e punës, të cilat janë interpretuar zakonisht si sjellje të papërshtatshme dhe jo si seksizëm i hapur. Ndonëse këto raportime mbeten të pavërtetuara dhe kategorizohen shpeshherë si anekdotike, të intervistuarit janë në dijeni të rasteve kur eprorët kanë sugjeruar që koleget femra të jenë më të angazhuara në aspektin social, duke lënë të nënkuptohet se ky lloj angazhimi është një mundësi për ngritje në karrierë. Të intervistuarit janë në dijeni të ekzistencës së mekanizmave për të parandaluar dhe luftuar diskriminimin me bazë gjinore dhe ngacmimin seksual, ndonëse disa i perceptojnë këta mekanizma si joefikasë. Ky perceptim buron kryesisht nga bindja se individët që kanë raportuar më parë raste të tilla, shpeshherë janë përballur me procedura të tejzgjatura dhe të lodhshme, ose me metoda zgjidhjeje të papërshtatshme. Rrjedhimisht, kjo i ka dhënë shtysë perceptimit se ndonjëherë mund të jetë më mirë të mos raportohet për të shmangur ndërlikimet e mëtejshme dhe numri i ulët i rasteve të raportuara mund të jetë i lidhur me këtë perceptim. Nga ana tjetër, një pjesë e vogël e të intervistuarve u shprehën se kishin dijeni mbi procedurat formale për raportimin e ngacmimit seksual dhe të diskriminimit në institucionet e tyre. Shumica prej tyre u shprehën se, në rast nevoje, do të merrnin informacionin përkatës dhe do t’i raportonin incidentet pranë eprorëve të tyre, departamentit të kontrollit të brendshëm apo personave të caktuar të kontaktit për këto çështje. Mes të intervistuarve pati një konsensus lidhur me nevojën e edukimit të punonjësve për të rritur ndërgjegjësimin mbi mekanizmat e disponueshëm dhe për të përmirësuar identifikimin dhe raportimin e diskriminimit dhe ngacmimit në vendin e punës. 52  KAPITULLI 4 4.5 Rekrutimi, zhvillimi i karrierës dhe mbajtja në punë Sikurse u përshkrua më sipër, të gjitha juridiksionet kanë miratuar ligje dhe strategji për barazinë gjinore që përfshijnë dispozita për promovimin e barazisë gjinore në shërbimet publike. Megjithatë, analiza tregoi se, krahas dispozitave të përgjithshme brenda këtyre kuadrove ligjorë dhe të politikave, ekzistojnë masa specifike të kufizuara që synojnë rritjen e rekrutimit të grave në ministritë e brendshme/ polici. Përgjithësisht, nuk ka kuota të përcaktuara për rekrutimin e grave në forcat policore në juridiksionet e studiuara. Përjashtim përbën Shqipëria, ku janë vendosur dhe rishikohen çdo vit objektiva specifikë, të tillë si arritja e përfaqësimit prej 30% të grave në polici. Në juridiksionet e tjera, rekrutimi i grave menaxhohet në përputhje me detyrimet e përgjithshme të përcaktuara në ligjet për barazinë gjinore, pa zbatimin e kuotave. Në Serbi, Ministria e Punëve të Brendshme miratoi Planin për Arritjen dhe Përmirësimin e Barazisë Gjinore në Ministrinë e Punëve të Brendshme (2018). Gjithashtu, në përputhje me detyrimet e parashikuara nga ligji “Për barazinë gjinore”, Ministria e Punëve të Brendshme miratoi Planin e Menaxhimit të Rrezikut për vitin 2023 për shkeljen e parimit të barazisë gjinore. Në Malin e Zi, zhvillohen vazhdimisht fushata për regjistrimin e vajzave në Akademinë e Policisë. Në periudhën nga viti 2020, u zhvillua një fushatë me titull We Are the Power of the Team – For More Women in Policing (Ne jemi forca e ekipit – Për më shumë gra në polici).69 Në vitin 2023 nisi një fushatë e re – I Choose the Police (Unë zgjedh policinë).70 Ajo nxiti vajzat për t’iu bashkuar një policie tashmë gjithëpërfshirëse dhe të aftë për t’iu përgjigjur më së miri nevojave të komuniteteve dhe grupeve të shumëllojshme të cilave ajo u shërben. Gjithashtu, Ministria e Punëve të Brendshme e Malit të Zi miratoi dy plane për rritjen e numrit të policeve femra pranë Drejtorisë së Policisë për periudhën 2018-2019 dhe 2023-2024. Në Shqipëri, zbatimi i Strategjisë për Barazinë Gjinore 2021-2030, ka qenë thelbësor për progresin e rekrutimit të grave në Polici, si dhe për ngritjen në detyrë të grave në pozicione drejtuese dhe operacionale. Për më tepër, në kuadër të Rezolutës 1325 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, Policia ka miratuar Planin për Zhvillimin e Diversitetit, i cili synon të promovojë barazinë gjinore dhe parimet e diversitetit. Të intervistuarit kanë theksuar se Policia ka bërë progres të konsiderueshëm në integrimin e perspektivës gjinore me kalimin e viteve. Ky progres mbështetet nga një pozicion i posaçëm brenda institucionit, i cili është përgjegjës për të garantuar integrimin e perspektivës gjinore në të gjitha departamentet. Për më tepër, kuota e detyrueshme për përfshirjen e 150 grave në Akademinë e Policisë konsiderohet si e dobishme, pasi garanton një përfshirje më të lartë të grave në polici në të ardhmen. Në Bosnjë-Hercegovinë, vetëm një numër i kufizuar institucionesh ofruan informacione për praktikat e rekrutimit. Drejtoria e Policisë Federale theksoi se ndonëse nuk janë miratuar masa specifike që synojnë rritjen e numrit të grave në Polici, zbatimi i dispozitave ligjore për barazinë gjinore dhe rekomandimi i Avokatit të Popullit për pjesëmarrjen e ekuilibruar të grave dhe burrave të punësuar në institucione publike ka kontribuuar në rritjen e numrit të grave në polici. Gjithashtu, kohëve të fundit është krijuar Komiteti i Koordinimit të MSBH-së për Ligjin për Barazi Gjinore dhe është realizuar një analizë e situatës aktuale. Për më tepër, MSBH-ja ka një koordinator për barazinë gjinore dhe disa organizata policore kanë pika kontakti për çështjet e barazisë gjinore dhe këshillues për parandalimin e ngacmimit seksual. Sidoqoftë, është theksuar se këta këshillues janë relativisht të rinj në këtë detyrë dhe se ky mekanizëm nuk është maturuar ende plotësisht. 69 ] Për më shumë informacion, referojuni: https://www.osce.org/mission-to-montenegro/474935 70 ] Për më shumë informacion, referojuni: https://www.osce.org/mission-to-montenegro/545176 53 KAPITULLI 4 Në Kosovë, MPB-ja zbaton parimet e mundësive të barabarta, mosdiskriminimit dhe përfaqësimit gjinor të drejtë dhe proporcional në procedurat e rekrutimit. Departamenti i Burimeve Njerëzore përgatit raporte statistikore të rregullta për të vlerësuar ekuilibrin gjinor. Siç u theksua nga të intervistuarit, edhe pse në MPB nuk ka dispozita për përmirësimin e ekuilibrit gjinor në pozicionet drejtuese, një numër i konsiderueshëm pozicionesh drejtuese mbahen nga gratë. Në Maqedoninë e Veriut, Ligji për Policinë parashikon se në forcat policore duhet të ketë përfaqësim të përshtatshëm dhe të drejtë të anëtarëve nga të gjitha komunitetet dhe se duhet të respektohet barazia gjinore në praktikat e punësimit. Gjithashtu, zbatohen kritere të ndryshme për burrat dhe gratë gjatë vlerësimeve të përshtatshmërisë fizike, duke përfshirë për pozicionet në Njësinë e Dislokimit të Shpejtë, Njësinë Speciale Antiterrorizëm Tigri pranë brenda Departamentit të Operacioneve Policore Speciale dhe në Akademinë Ushtarake. Në Policinë Kufitare, janë zhvilluar politika për të garantuar përfaqësimin e grave në pikat e kalimit kufitar dhe në dogana për kryerjen e kontrolleve, të cilat parashikojnë specifikisht caktimin e të paktën një gruaje për çdo turn. Krahas respektimit të dispozitave për pjesëmarrjen e ekuilibruar të grave në institucionet publike, Ministria e Brendshme e Serbisë miratoi planin për arritjen dhe përmirësimin e barazisë gjinore në MB (2018). Për më tepër, Ministria e Brendshme, në përputhje me detyrimet e parashikuara nga Ligji për Barazinë Gjinore, miratoi planin e menaxhimit të rrezikut të shkeljes së parimit të barazisë gjinore për vitin 2023. Situata është e ndryshme në vendet e rajonit për sa i përket kërkesave për përbërjen e ekuilibruar gjinore të bordeve/komiteteve të rekrutimit dhe kapaciteteve të tyre për integrimin e perspektivës gjinore në punën e tyre. Në disa juridiksione, të gjithë anëtarët e komiteteve të rekrutimit kanë marrë pjesë në trajnime për aspektet gjinore, ndërsa në disa të tjera, kjo nuk ka ndodhur. Në Shqipëri, Maqedoninë e Veriut dhe në disa njësi shtetërore të Bosnjë-Hercegovinës, të gjithë anëtarët e komiteteve të rekrutimit kanë marrë pjesë në trajnime për aspektet gjinore, ndërsa në vende të tjera, kjo nuk ka ndodhur. Në Shqipëri, Maqedoninë e Veriut dhe në disa njësi shtetërore të Bosnjë-Hercegovinës nuk është e detyrueshme që komitetet e përzgjedhjes të përfshijnë anëtarë burra dhe gra. Në Serbi, të paktën një anëtar i komitetit të përzgjedhjes duhet të jetë nga gjinia më pak e përfaqësuar. Në Mal të Zi, parashikohet me ligj që bordet e rekrutimit të përbëhen nga anëtarë burra dhe gra. Në Kosovë garantohet përfaqësim i barabartë gjinor në komisionin e rekrutimit të MPB-së.71 Shumica e të intervistuarve nga të gjitha juridiksionet mendojnë se nuk ka dispozita legjislative specifike ose procedura të brendshme që kufizojnë përfshirjen e burrave apo grave në kontrollin e AVL-ve. Për më tepër, kuadri ligjor garanton dhe promovon pjesëmarrjen aktive dhe mundësitë e barabarta për burrat dhe gratë në fusha të ndryshme, duke përfshirë në atë të kontrollit të AVL-ve. Disa të intervistuar theksojnë se vitet e fundit është bërë progres në këtë fushë në sajë të organizatave të tilla si UNDP (përmes SEESAC) dhe OSBE, të cilat kanë ofruar mbështetje për përmirësimin e kuadrit rregullator. Përmirësimet e sugjeruara zakonisht përfshijnë zhvillimin e udhëzimeve specifike për punësimin dhe rekrutimin, si p.sh. caktimi i kuotave për disa fusha të caktuara të punës dhe zbatimi i kritereve të ndryshme për burrat dhe gratë që bëhen pjesë e forcave policore. Megjithatë, disa të intervistuar pohojnë se vazhdojnë të ekzistojnë sfida në zbatimin praktik të tyre pavarësisht përmirësimeve ligjore dhe miratimit të traktateve dhe konventave për përmirësimin e të drejtave të grave. Kjo tregon një hendek midis politikave dhe praktikës, i cili duhet adresuar për të arritur përmirësime domethënëse në aspektin e barazisë gjinore në forcat policore. Shumë prej të intervistuarve nënvizuan se hapi i parë drejt rritjes së numrit të grave në polici është përfshirja e tyre në këtë profesion. Më pas, një tjetër hap po aq i rëndësishëm, është të garantohet që burrat dhe gratë të kenë akses të barabartë në zhvillimin profesional dhe rritjen në karrierë. Kur u pyetën rreth mekanizmave të brendshëm që garantojnë akses të barabartë në zhvillimin e karrierës për gratë dhe burrat, 71 ] Neni 5, paragrafi 1.4 i ligjit Nr. 05/L-020. 54  KAPITULLI 4 të gjitha juridiksionet deklaruan se kushtet dhe kriteret për zhvillimin profesional dhe rritjen në detyrë janë të njëjta për burrat dhe gratë, pa asnjë lloj diskriminimi. Të gjitha juridiksionet kanë vendosur masa të caktuara për monitorimin e zhvillimit profesional dhe rritjen në karrierë të personelit, të cilat zbatohen zakonisht nga departamenti i burimeve njerëzore ose njësitë për trajnimin profesional dhe zhvillimin e karrierës. Për shembull, në Ministrinë e Brendshme të Serbisë, Departamenti i Zhvillimit Profesional pranë Drejtorisë së Burimeve Njerëzore, Sektori i Logjistikës, kryen detyrat e planifikimit, zbatimit dhe monitorimit të zhvillimit të karrierës të oficerëve të policisë në bashkëpunim me njësitë përkatëse organizative të Ministrisë. Departamenti i Zhvillimit të Karrierës është përgjegjës për verifikimin e përmbushjes së kërkesave për ngritjen në detyrë, pra për marrjen e gradës/titullit të radhës, si dhe për verifikimin e përmbushjes së kërkesave lidhur me pjesëmarrjen në trajnimet për nivelet drejtuese. Në Ministrinë e Punëve të Brendshme të Maqedonisë së Veriut, nëpunësit e autorizuar caktohen, pavarësisht gjinisë, në përputhje me “Manualin për mënyrën e përzgjedhjes, caktimin dhe ngritjen në detyrë, si dhe për zbatimin e sistemit të karrierës për punonjësit”. Çdo nëpunës i autorizuar i cili, bazuar në cilësitë dhe kualifikimet profesionale, aftësitë profesionale, kurset e trajnimit të përfunduara gjatë punësimit dhe performancën gjatë ushtrimit të detyrave, përmbush kushtet për ngritje në detyrë në një pozicion tjetër, gëzon të drejtën për t’u ngritur në detyrë, pavarësisht gjinisë. Gjithashtu, zbatohen masa mbështetëse gjatë kontrollit të përshtatshmërisë fizike të personave që aplikojnë kur hapet thirrja për t’u bërë pjesë e Njësisë së Dislokimit të Shpejtë dhe e Njësisë Speciale Antiterrorizëm Tigri pranë Departamentit të Operacioneve Policore Speciale.72 Në Kosovë, zhvillimi profesional dhe ngritja në karrierë e personelit monitorohet përmes Njësisë për Menaxhimin e Burimeve Njerëzore, e cila menaxhon të dhënat e të gjithë nëpunësve civilë përmes sistemeve elektronike: Sistemi Informativ për Menaxhimin e Burimeve Njerëzore (SIMBNJ) dhe Sistemi për Menaxhimin e Burimeve të Informacionit (SMBI). Në Shqipëri73, në Kosovë dhe në Maqedoninë e Veriut janë ngritur mekanizmat e brendshëm për të garantuar akses të barabartë për burrat dhe gratë në zhvillimin e karrierës. Nga ana tjetër, nuk ka mekanizma të brendshëm specifikë në asnjë juridiksion për monitorimin e lëvizjeve të personelit, pra për mbajtjen në punë të grave dhe burrave. Masat që bëjnë të mundur që gratë dhe burrat të gjejnë ekuilibrin midis jetës profesionale dhe familjare janë me rëndësi maksimale për arritjen e përfaqësimit të ekuilibruar gjinor brenda sektorit. Këto masa zakonisht përfshijnë ofrimin e mbështetjes për oficeret e policisë shtatzëna, orare fleksibël të punës dhe leje të paguar për kujdesin për fëmijët. Për shembull, në Mal të Zi, ofrohen orare fleksibël pune kur diçka e tillë është e mundur për veprimtari të caktuara. Për më tepër, nëse të dy prindërit janë oficerë policie, atyre mund t’u caktohen turne të ndryshme, sipas nevojës, për të ekuilibruar më mirë jetën profesionale dhe personale. Në disa juridiksione, krahas lejes së lindjes, gratë gëzojnë të drejtën e lejes për ushqyerjen e foshnjës me gji, dhe në juridiksionet ku fëmija është nën tre vjeç, nënat përjashtohet nga turnet e natës ose nga puna jashtë orarit. Për më tepër, disa juridiksione aplikojnë leje të paguar ose orare pune të reduktuara për prindërit që kanë fëmijë me aftësi të kufizuara. Në Shqipëri, koha e lejes së lindjes llogaritet gjithashtu si pjesë e kohës së nevojshme për marrjen e gradës së radhës. Në Serbi, në Udhëzimet e Ministrisë së Brendshme për zbatimin e masave për barazinë gjinore, ekziston një seksion i tërë që trajton praktikat fleksibël të punës. Janë përcaktuar disa objektiva afatgjata për të arritur një ekuilibër më të mirë midis jetës profesionale dhe personale, si: përfshirja e masave për të inkurajuar baballarët që të përdorin lejen prindërore kur të dy prindërit janë të punësuar në polici, duke rritur kështu mundësinë për të parashikuar dhe përshtatur më mirë turnet në mënyrë që gratë dhe burrat të mund të ekuilibrojnë më lehtë përgjegjësitë prindërore; përfshirja e praktikave fleksibël të punës në Ministrinë e Brendshme (oraret fleksibël të punës, puna nga shtëpia etj.), në njësitë organizative ku është e mundur të organizohet një regjim i tillë pune, si dhe në varësi të llojeve të punës së kryer dhe nevojave të punonjësve. 72 ] Kjo realizohet në përputhje me “Manualin për mënyrën e përzgjedhjes, pranimin, caktimin dhe ngritjen në detyrë të oficerëve të policisë në Njësinë Speciale Antiterrorizëm Tigri” dhe me “Manualin për mënyrën e përzgjedhjes, pranimin, caktimin dhe ngritjen në detyrë të oficerëve të policisë në Njësinë e Dislokimit të Shpejtë”. 73 ] Në Shqipëri, aksesi i barabartë për gratë dhe burrat në zhvillimin e karrierës garantohet nga ligji “Për Policinë e Shtetit”, ligji “Për mbrojtjen nga diskriminimi” dhe ligji nr. 9970 “Për barazinë gjinore”, i ndryshuar, si dhe nga strategjia përkatëse 10-vjeçare për periudhën 2021-2030. 55 KAPITULLI 4 Për sa i përket mundësive të grave dhe burrave për rritje në karrierë, të intervistuarit shprehën qëndrime disi të ndara. Shumica e të intervistuarve deklaruan se burrat dhe gratë kanë mundësi të barabarta për t’u ngritur në pozicione drejtuese brenda institucioneve, zakonisht duke iu referuar legjislacionit në fuqi që garanton mundësi të barabarta për të gjithë. Megjithatë, sipas të intervistuarve, rritja në karrierë në institucione varet më shumë nga preferencat e vendimmarrësve, lidhjet personale dhe bindjet politike, dhe jo aq shumë nga gjinia. Nga ana tjetër, në të gjitha juridiksionet, pranohet gjerësisht se gratë kanë përfaqësim të ulët në pozicionet drejtuese dhe strategjike të nivelit të lartë. Duke pasur parasysh se gratë janë bërë pjesë e disa fushave të caktuara të punës vetëm në 5-10 vitet e fundit dhe duke marrë në konsideratë hierarkinë e rreptë në shërbimin civil, ku ngritja në detyrë është një proces afatgjatë, ndonjëherë konsiderohet e logjikshme që gratë nuk kanë të njëjtin nivel përfaqësimi si burrat në pozicionet më të larta, pasi për të shfrytëzuar mundësitë për rritje në karrierë, shpeshherë punonjësit duhet të presin që të dalin në pension pjesëtarët e stafit të nivelit të lartë. Megjithatë, shumica e të intervistuarve mendojnë se kjo situatë do të ndryshojë në favor të grave me kalimin e kohës. Për më tepër, disa të intervistuar pretendojnë se gratë mund të jenë më pak të prirura për të aplikuar për pozicione të larta për shkak të përgjegjësive familjare dhe ngarkesës që lidhet me gjetjen e ekuilibrit midis jetës profesionale dhe asaj personale. Gjithashtu, një arsye tjetër e përmendur është se gratë shpeshherë kanë vetëbesim më të ulët krahasuar me burrat, duke e bërë të vështirë që ato të pranojnë pozicione të tilla, përveçse kur janë të sigurta se mund t’i përmbushin plotësisht pritshmëritë e lidhura me to. Kutia 6: Udhëzimet për Policimin me Ndjeshmëri Gjinore Rrjeti i Grave Oficere Policie (WPON) në Evropën Juglindore është themeluar në nëntor 2010 në Sarajevë, Bosnjë-Hercegovinë, nën kujdesin e Shoqatës së Shefave të Policisë së Evropës Juglindore. Si pjesëmarrëse në takimin themelues u caktuan oficere policie femra që përfaqësonin shërbimet policore në Shqipëri, Federatën e Bosnjë- Hercegovinës dhe Republikën e Sërpskas në Bosnjë-Hercegovinës, Bullgari, Mal të Zi, Kroaci, Maqedoninë e Veriut, Moldavi dhe Serbi. WPON u krijua me mbështetjen e Shoqatës së Shefave të Policisë së Evropës Juglindore dhe SEESAC. Misioni i WPON ishte që të vendoste aspektin gjinor në krye të axhendës së reformës në polici në rajon. Rrjeti shërbeu si platformë për shkëmbimin e njohurive dhe përvojave midis shërbimeve policore në rajon mbi situatën, nevojat dhe prioritetet e oficereve të policisë në EJL, si një mekanizëm advokimi për promovimin e barazisë gjinore në policim dhe si një mekanizëm këshillues mbi zbatimin efikas të marrëveshjeve ndërkombëtare nga pikëpamja gjinore. WPON zhvilloi Udhëzimet për Policimin me Ndjeshmëri Gjinore, me fokus te rekrutimi, përzgjedhja dhe zhvillimi profesional i grave në shërbimet policore. Udhëzimet janë bazuar në rekomandimet e hulumtimit rajonal mbi pozicionin e grave në shërbimet policore, me titull Krijimi i Rrjetit të Grave Oficere Policie në Evropën Juglindore, si dhe bazuar në diskutimet gjatë prezantimeve publike të këtij hulumtimi të realizuara në rajon gjatë periudhës 2010-2011. Udhëzimet përfshinin synimet në vijim: • Identifikimi i sfidave në rekrutimin, përzgjedhjen dhe zhvillimin profesional të grave në shërbimet policore në EJL; 56  KAPITULLI 4 • Zhvillimi i njohurive më të thella mbi problemet me të cilat përballen gratë në shërbimet policore; • Nxitja dhe shkëmbimi i informacionit dhe praktikës së mirë në këtë fushë; dhe • Përcaktimi i masave që mund të përmirësojnë praktikën ekzistuese. Më konkretisht, Udhëzimet ofruan rekomandime praktike që do të ndihmojnë arritjen e aspekteve në vijim: 1) Rekrutimi i kandidateve femra më të kualifikuara dhe më të motivuara, si dhe garantimi i pranimit të tyre në sistemin e edukimit policor dhe në shërbimet policore; 2) Rritja e ndjeshmërisë gjinore së procesit të përzgjedhjes; 3) Mbështetja e zhvillimit profesional të grave në shërbimet policore; 4) Marrja e masave për të garantuar se pengesat formale dhe informale nuk kufizojnë rritjen në karrierë të grave. 4.6 Sfidat dhe pengesat Të intervistuarit nënvizuan se sfidat me të cilat përballen gratë lidhur me pjesëmarrjen e tyre në kontrollin e AVL-ve burojnë nga një ndërthurje komplekse e faktorëve shoqërorë, kulturorë, profesionalë dhe të lidhur me gjininë. Këto sfida dhe pengesa mund të ndahen në disa grupe: Ndikimet shoqërore dhe kulturore, ku përfshihet perceptimi gjinor në fushën e kontrollit të armëve të vogla Pritshmëritë e shoqërisë dhe rolet gjinore tradicionale luajnë rol të konsiderueshëm në zgjedhjet e karrierës së grave, duke i orientuar ato shpeshherë larg fushave që perceptohen tradicionalisht si territore të burrave. Shpeshherë, gratë zgjedhin të mos ndërmarrin role operacionale në fushën e kontrollit të AVL- ve për shkak të pritshmërive shoqërore të rrënjosura thellë dhe preferencave personale të ndikuara nga normat kulturore. Kjo lidhet ngushtësisht me perceptimet gjinore sipas të cilave fushat e lidhura me kontrollin e AVL-ve konsiderohen kryesisht si fusha të ekspertizës së burrave, çka mund të dekurajojë gratë nga hyrja në këto profesione. Këta stereotipa përforcohen nga mungesa e shembujve të dukshëm pozitivë të grave dhe nga paragjykimet e shoqërisë, të cilat dëmtojnë aftësitë e grave për të performuar në këto fusha. Në këtë aspekt, të intervistuarit janë shprehur se shpeshherë gratë shfaqin më pak interes dhe njohuri mbi armët, çka kontribuon në nivelin më të ulët të përfaqësimit të tyre në role që përfshijnë trajtimin e armëve të zjarrit. Trajtimi i armëve të zjarrit shihet si më sfidues për gratë. Shpeshherë, gratë kanë më pak njohuri mbi armët. Vetëm një përqindje e ulët e tyre zotërojnë apo kanë dëshirën për të zotëruar një armë dhe mund të mos shfaqin interes të konsiderueshëm në detyra të lidhura me armët. Siç është theksuar më parë, kjo mungesë e interesit ndikohet nga normat shoqërore dhe ekspozimi më i ulët ndaj armëve. Për më tepër, konteksti historik i shërbimit të detyrueshëm ushtarak për burrat ka bërë që ata të kenë më shumë ekspozim ndaj armëve, duke u dhënë kështu një avantazh në rolet e lidhura me kontrollin e AVL-ve. Kjo pabarazi në përvojë dhe dallimet në njohuritë mbi detyrat e lidhura me kontrollin e armëve kontribuojnë më tepër në pabarazinë gjinore në këtë fushë. Së bashku, këta faktorë krijojnë një mjedis profesional që është më pak mikpritës për gratë, çka krijon nevojën për ndërhyrje të synuara dhe politika mbështetëse për të eliminuar hendekun gjinor në këtë fushë kritike. 57 KAPITULLI 4 Për më tepër, gratë përballen me një shqyrtim më të imtësishëm kur punojnë në mjedise të dominuara nga meshkujt, çka mund të ndikojë në gatishmërinë e tyre për të zgjedhur ose për të qëndruar në këto role. Gratë pioniere në fushat të cilat tradicionalisht dominohen nga meshkujt, shpesh përballen me mosbesimin e kolegëve meshkuj lidhur me aftësitë e tyre për ta realizuar detyrën në mënyrë po aq të suksesshme sa burrat. Rrjedhimisht, ato duhet të bëjnë përpjekje shtesë në punë për të eliminuar këta stereotipa. Shpeshherë, kjo kthehet në një pengesë, çka shtyn gratë të rishqyrtojnë vendimin e tyre dhe në disa raste të tërhiqen nga zgjedhja ose qëndrimi në këto role. Për më tepër, presionet shoqërore dhe familjare mund të çojnë në lindjen e dyshimeve mbi veten dhe pranimin e normave gjinore të cilat mund të rezultojnë në sjellje vetëkufizuese, çka ndikon më tej në mundësitë e grave për karrierë. Ekuilibri midis jetës profesionale dhe personale dhe rritja në karrierë Krahas pengesave shoqërore dhe kulturore që pasqyrohen në normat dhe rolet mbizotëruese gjinore, gratë në fushën e kontrollit të AVL-ve përballen me sfida të konsiderueshme profesionale, veçanërisht në gjetjen e ekuilibrit ndërmjet përgjegjësive të jetës profesionale dhe jetës personale. Gratë përballen shpesh me ngarkesën e dyfishtë të përgjegjësive profesionale dhe familjare, çka pengon rritjen e tyre në karrierë. Vështirësia e gjetjes së ekuilibrit midis këtyre kërkesave bën që shumë gra të kërkojnë role të tjera profesionale ose të tërhiqen plotësisht nga profesioni. Shumica e të intervistuarve nënvizuan se përmbushja e kërkesave profesionale është e vështirë gjatë fazës së krijimit të familjes dhe gjatë kohës që fëmijët janë të vegjël. Disa i kanë përballuar me sukses këto sfida falë mbështetjes në familjet e tyre, ndërsa persona të tjerë kanë kërkuar transferim në pozicione më pak kërkuese, zakonisht në administratë. Sfidat e lidhura me gjetjen e ekuilibrit midis jetës profesionale dhe asaj personale nuk janë të pranishme vetëm në sektorët dhe detyrat e lidhura me fushën e kontrollit të AVL-ve, por janë të pranishme në të gjithë institucionin. Megjithatë, këto sfida janë të lidhura më së shumti me pozicionet operacionale ose më të ulëta. Më konkretisht, të intervistuarit pranojnë natyrën kërkuese të punës në terren, e cila kërkon të qenit në gatishmëri në çdo moment të ditës. Natyra kërkuese e roleve operacionale, e cila shpeshherë kërkon punë të gjerë në terren, punë me turne dhe fleksibilitet ndaj kushteve të paparashikueshme, perceptohet si një pengesë për gratë, veçanërisht për ato me detyrime familjare. Rrjedhimisht, kjo krijon një pengesë të konsiderueshme për pjesëmarrjen dhe përparimin e tyre të qëndrueshëm në këto role. Si pasojë e këtyre faktorëve të shumtë, këto role shikohen si më pak tërheqëse për shkak të natyrës së tyre kërkuese të punës dhe presioneve shoqërore për të përmbushur detyrimet familjare. Është theksuar rëndom se gratë shpeshherë zgjedhin të transferohen në role të tjera (kalim nga statusi i oficerit të policisë në atë të nëpunësit civil), ose të kalojnë në detyra administrative pas krijimit të familjes. Për rrjedhojë, zbatimi i politikave dhe praktikave mbështetëse është thelbësor që gratë të kenë sukses në role operacionale. Kjo përfshin marrëveshje pune fleksibël, programe mentorimi dhe iniciativa që sfidojnë normat shoqërore dhe nxisin barazinë gjinore në vendin e punës. Pengesat e lidhura me arsimin dhe trajnimin Disa të intervistuar theksuan se zgjedhjet e karrierës bëhen shumë kohë përpara se të bëhen pjesë e fuqisë punëtore dhe faktorët shoqërorë dhe rolet gjinore luajnë rol në formësimin e këtyre zgjedhje. Pengesat arsimore mund të jenë gjithashtu të rëndësishme, pasi tradicionalisht, ka më pak gra të diplomuara në kualifikimet specifike që nevojiten për këto role. Ky hendek arsimor kufizon grupin e grave të kualifikuara për këto pozicione, siç konstatohet edhe nga shumë të intervistuar. Gjithashtu, shpesh është e nevojshme të realizohen trajnime shtesë. Programet e trajnimit, të projektuara për gratë në fushën e kontrollit të AVL-ve, shpeshherë konsiderohen si masa thelbësore për të rritur pjesëmarrjen e tyre, pasi programet e synuara të trajnimit u ofrojnë grave mundësinë për të përftuar ekspertizën specifike të nevojshme për kontrollin e AVL-ve, duke i fuqizuar ato që të tejkalojnë barrierat e lidhura me formimet arsimore dhe perceptimet shoqërore. Duke ofruar arsim 58  KAPITULLI 4 të posaçëm, këto programe kontribuojnë në eliminimin e stereotipave dhe nxitjen e më shumë grave që të ndjekin karriera në kontrollin e AVL-ve. Përgjegjësitë e punës, ndërrimi dhe mbajtja e stafit Modelet gjinore të përfaqësimit të grave dhe burrave në fusha të ndryshme të kontrollit të AVL-ve perceptohen shpeshherë si një “ndarje e natyrshme” e roleve në kontrollin e AVL-ve, ku gratë shkëlqejnë në detyra administrative dhe analitike, ndërsa burrat merren me punë më të lodhshme fizike në terren. Edhe pse kjo ndarje mund të krijojë sinergji funksionale, ajo përforcon gjithashtu rolet gjinore tradicionale dhe kufizon mundësitë e grave në rolet operacionale. Për më tepër, siç është konstatuar nga të intervistuarit, kërkesat fizike dhe rreziqet e mundshme të lidhura me punën në terren në fushën e kontrollit të AVL-ve pengojnë shumë gra në angazhimin e tyre në këto pozicione. Rolet operacionale në kontrollin e AVL-ve lidhen zakonisht me kërkesat fizike, oraret e çrregullta të punës dhe ekspozimin e mundshëm ndaj situatave të rrezikshme, të cilat shpeshherë shihen si aspekte që bien ndesh me pritshmëritë e shoqërisë për gratë. Ky paragjykim kulturor jo vetëm që dekurajon gratë nga ndjekja e karrierave në kontrollin e AVL-ve, por cenon gjithashtu besimin dhe interesin e tyre në role që përfshijnë trajtimin e armëve. Për sa i përket ndërrimit të stafit në institucione, veçanërisht në fushën e kontrollit të AVL-ve, perceptimet e të intervistuarve ndryshojnë në varësi të juridiksionit. Në Serbi dhe në Mal të Zi, niveli i ndërrimit të stafit në institucione/departamente shihet si jo i shpeshtë dhe sporadik. Rastet e daljeve në pension dhe të largimeve të herëpashershme për në sektorin privat ose jashtë vendit janë të rralla. Në Bosnjë- Hercegovinë ka mendime të ndryshme. Një pjesë gjykojnë se niveli i ndërrimit të stafit është i ulët ndërsa pjesa tjetër e perceptojnë si të lartë. Ekzistojnë perceptime të ndryshme lidhur me arsyet e ndërrimit të stafit. Disa të intervistuar argumentojnë se burrat janë të prirur të largohen më shpesh nga pozicionet në sektorin publik si pasojë e mundësive të kufizuara për ngritje në detyrë, ndërsa të tjerë nënvizojnë se gratë mund të kërkojnë transferime në pozicione/departamente të tjera në institucion, veçanërisht pas krijimit të familjes. Nga ana tjetër, niveli i ndërrimit të stafit në Maqedoninë e Veriut, Kosovë dhe Shqipëri shihet si më i theksuar. Në këto juridiksione, gratë perceptohen se kanë nivele më të larta të qëndrimit në vendin e punës, pasi shohin avantazhe lidhur me sigurinë afatgjatë në punë dhe lidhur me lejen e lindjes. Nga ana tjetër, konstatohet se burrat e ndryshojnë më shpesh vendin e punës, si pasojë e ndjekjes së pozicioneve më të larta dhe pagave më të mira në sektorin privat. Gjithsesi, është thelbësore të nënvizohet se shumë burra dhe gra zgjedhin të qëndrojnë në sektorin publik deri në momentin e daljes në pension, çka tregon se nuk ka pabarazi gjinore të konsiderueshme. 59 KAPITULLI 5 KONKLUZIONET DHE MASAT E IDENTIFIKUARA QË MUND TË MBËSHTESIN INSTITUCIONET PËR TË RRITUR PËRFAQËSIMIN DHE PJESËMARRJEN E GRAVE NË KONTROLLIN E AVL-VE 60  KAPITULLI 5 5.1 Konkluzione Analiza e të dhënave për përfaqësimin e grave dhe të burrave në kontrollin e AVL-ve, si dhe rishikimi i kuadrove ligjorë dhe të politikave në nivel ndërkombëtar, rajonal dhe juridiksioni, kanë dokumentuar se pavarësisht përpjekjeve të rëndësishme për të rritur ndërgjegjësimin mbi dinamikat gjinore në kontrollin e AVL-ve dhe për të përmirësuar pjesëmarrjen e grave në këtë fushë, vazhdojnë të ekzistojnë sfida dhe mangësi të shumta. Kuadrot normativë ndërkombëtarë, ligjërisht dhe politikisht të detyrueshëm, theksojnë nevojën për përpjekje të bashkërenduara për të rritur pjesëmarrjen e grave në të gjithë sektorin e sigurisë dhe rrjedhimisht, edhe në fushën e kontrollit të AVL-ve. Në këtë mënyrë, ato u japin prioritet pjesëmarrjes së barabartë, kuptimplotë dhe efektive të grave në kontrollin e AVL-ve, si dhe u bëjnë thirrje qeverive për të trajtuar pengesat e vazhdueshme, duke përfshirë në rolet drejtuese në të gjitha proceset e vendimmarrjes, planifikimit dhe zbatimit. Këto thirrje pasqyrohen gjithashtu në kuadrot përkatës për Ballkanin Perëndimor. Udhërrëfyesi për Kontrollin e AVL-ve bën thirrje për integrim të plotë të shqetësimeve gjinore në politikat për kontrollin e AVL-ve dhe i jep prioritet pjesëmarrjes së grave. Në të gjitha juridiksionet e BP- së, gjatë dy dekadave të fundit, janë miratuar ligje gjithëpërfshirëse për barazinë gjinore dhe mosdiskriminimin. Këto kuadro, së bashku me strategjitë për përmirësimin e barazisë gjinore, planet e veprimit për GPS-në dhe strategjitë për kontrollin e AVL-ve, ofrojnë një bazë të fortë për të integruar perspektivën gjinore në kontrollin e AVL-ve dhe për të garantuar pjesëmarrje të plotë dhe efektive të grave. Për sa i përket pjesëmarrjes së grave në sektorin e sigurisë në përgjithësi, dhe rrjedhimisht në kontrollin e AVL-ve, institucionet në Ballkanin Perëndimor, edhe pse në nivele të ndryshme, kanë zhvilluar politika të brendshme, kanë ngritur mekanizma të barazisë gjinore dhe kanë zbatuar veprimtari të synuara për të rritur pjesëmarrjen e grave. Rrjetet e grave oficere policie kanë luajtur një rol thelbësor në advokimin për përmirësimin e statusit të grave në agjencitë ligjzbatuese dhe vazhdojnë të shërbejnë si agjentë të ndryshimit. Këto përpjekje kanë gjeneruar gjithashtu praktika të mira dhe duhet të eksplorohet mënyra se si ato mund të përshkallëzohen dhe zbatohen në një mënyrë të rregullt dhe të qëndrueshme. Pavarësisht këtij progresi, ka ende mangësi në zbatim. Shumë politika nuk shoqërohen me mekanizmat e nevojshëm të zbatimit dhe të monitorimit për të garantuar përfshirje gjinore të mirëfilltë. Për më tepër, përpjekjet për të rritur përfshirjen e grave në sektorin e sigurisë kanë qenë të pabarabartë dhe në disa aspekte, të ngadalta. Përfaqësimi i pabarabartë i grave dhe burrave në sektorët e sigurisë në rajon është i dukshëm dhe modelet e përfshirjes së grave dhe burrave në kontrollin e AVL-ve janë thellësisht gjinore. Ndonëse burrat dominojnë në të gjitha fushat funksionale të kontrollit të AVL-ve, niveli i pjesëmarrjes së grave në fushat e lidhura me politikat është i konsiderueshëm. Ky nivel është përmirësuar dukshëm gjatë viteve të fundit, duke reflektuar kontributet e tyre të rëndësishme në rritjen e kontrollit të AVL-ve, veçanërisht në reformat legjislative dhe në politikëbërje. Ky progres është veçanërisht i dukshëm në faktin që është rritur pjesëmarrja e grave në Komisionet e AVL- ve dhe në përpjekjet e koordinimit të lidhura me zbatimin e Udhërrëfyesit për Kontrollin e AVL-ve në Ballkanin Perëndimor. Nga ana tjetër, në një nivel më teknik, përfshirja e grave mbetet e ulët dhe dominimi i burrave është i vazhdueshëm. Më specifikisht, gratë janë përgjithësisht të nënpërfaqësuara në fusha kryesore operacionale si shërbimet e policisë kufitare dhe kriminale dhe në role teknike si menaxhimi i stoqeve. Në disa juridiksione, pjesëmarrja e grave në këto role është pothuajse e papërfillshme. Mungesa e përfaqësimit të grave në role kyçe operacionale, jo vetëm që ushqen normat gjinore tradicionale, por kufizon gjithashtu potencialin për qasje novatore ndaj sfidave të lidhura me sigurinë. 61 KAPITULLI 5 Gjithashtu, modelet gjinore të identifikuara tregojnë se ekziston një ndarje sistemike ku gratë janë të orientuara drejt roleve më të “lehta” dhe pozicioneve administrative. Në të njëjtën kohë, burrat dominojnë në detyrat operacionale, çka ul potencialin e grave për të kontribuuar më gjerësisht në kontrollin e AVL-ve. Mbyllja e këtij hendeku kërkon përpjekje të synuara për integrimin e perspektivës gjinore në politikën dhe praktikën e kontrollit të AVL-ve. Këto modele të pjesëmarrjes së grave dhe burrave në fusha të ndryshme të kontrollit të AVL-ve perceptohen shpeshherë si “ndarje të natyrshme” të roleve në kontrollin e AVL-ve. Edhe pse kjo ndarje mund të krijojë sinergji funksionale, ajo përforcon gjithashtu rolet gjinore tradicionale dhe kufizon mundësitë e grave në rolet operacionale. Pengesat ndaj pjesëmarrjes së grave janë të vazhdueshme dhe rezultojnë nga një ndërveprim kompleks i disa faktorëve. Normat dhe qëndrimet gjinore në institucione dhe në shoqëri vazhdojnë të përforcojnë stereotipat gjinorë. Pritshmëritë e shoqërisë dhe rolet gjinore tradicionale luajnë rol të konsiderueshëm në zgjedhjet e karrierës së grave, duke i orientuar ato shpeshherë larg fushave që perceptohen tradicionalisht si të dominuara nga burrat, ku përfshihet sektori i sigurisë në përgjithësi. Kjo lidhet veçanërisht me kontrollin e AVL-ve, e cila shihet shpesh si një fushë ekspertize e burrave, çka mund të dekurajojë gratë në ndjekjen e profesionale të lidhura me këtë fushë, si dhe mund të pengojë krijimin e një mjedisi më mundësues. Këta stereotipa përforcohen nga mungesa e shembujve të dukshëm pozitivë të grave dhe nga paragjykimet e shoqërisë, të cilat dëmtojnë aftësitë e grave në këto fusha. Ky është tregues i një sfide kulturore më të thellë, si nga pikëpamja institucionale po ashtu dhe nga ajo shoqërore, sipas së cilës gratë janë më pak të përshtatshme për detyra të vështira fizike ose të rrezikshme, si ato që lidhen me kontrollin e AVL-ve. Këto qëndrime të rrënjosura jo vetëm që krijojnë pengesa për gratë që synojnë të hyjnë ose të përparojnë në rolet e lidhura me kontrollin e AVL-ve, por ushqejnë gjithashtu ciklin e përjashtimit të grave. Edhe në rastet kur ekzistojnë kuadro ligjorë për të mbështetur barazinë gjinore, perceptimet shoqërore mund të minojnë efektivitetin e tyre, pasi gratë mund të përballen me rezistencë ose dyshime nga kolegët dhe mbikëqyrësit. Ekziston ende një perceptim i fortë gjinor që i konsideron armët e zjarrit si një fushë që u përket meshkujve dhe ky perceptim kufizon angazhimin e grave në nivele operacionale pavarësisht përmirësimeve në kuadrot ligjorë. Shpeshherë, gratë zgjedhin të mos ndërmarrin role operacionale në fushën e kontrollit të AVL- ve për shkak të pritshmërive shoqërore të rrënjosura thellë dhe preferencave personale të ndikuara nga normat kulturore. Për më tepër, gratë përballen me një shqyrtim më të imtësishëm kur punojnë në mjedise të dominuara nga meshkujt, çka mund të ndikojë në gatishmërinë e tyre për të zgjedhur ose për të qëndruar në këto role. Gratë pioniere në fushat të cilat tradicionalisht dominohen nga meshkujt, shpeshherë përballen me mosbesimin e kolegëve meshkuj lidhur me aftësitë e tyre për ta realizuar detyrën në mënyrë po aq të suksesshme sa burrat. Rrjedhimisht, ato duhet të bëjnë përpjekje shtesë në punë për të eliminuar këta stereotipa. Krahas pengesave shoqërore dhe kulturore që pasqyrohen në normat dhe rolet mbizotëruese gjinore, gratë në fushën e kontrollit të AVL-ve përballen me sfida të konsiderueshme profesionale, veçanërisht në gjetjen e ekuilibrit ndërmjet përgjegjësive të jetës profesionale dhe jetës personale. Sfidat e gjetjes së ekuilibrit ndërmjet jetës profesionale dhe familjare janë veçanërisht të rëndësishme në rolet operacionale që kërkojnë orare pune të çrregullta, punë në terren ose punë me turne. Si pasojë e kësaj, shumë gra kanë zgjedhur role më pak kërkuese ose janë larguar plotësisht nga këto profesionale, duke nxitur edhe më tej nënpërfaqësimin e tyre në detyra operacionale me rëndësi kritike. Pengesat arsimore janë të rëndësishme, pasi tradicionalisht, në disa juridiksione ka më pak gra të diplomuara në kualifikimet specifike që nevojiten për këto role, si fizika, mekanika dhe kimia. 62  KAPITULLI 5 Hendeku i perceptimit dhe mungesa e ndërgjegjësimit. Ekziston një hendek i konsiderueshëm ndërmjet të dhënave statistikore të marra nga juridiksionet dhe perceptimeve të shumë të intervistuarve. Pavarësisht se të dhënat tregojnë një pjesëmarrje të ulët të grave në rolet operacionale, shumë prej të intervistuarve besojnë se pjesëmarrja e grave është në nivele të përshtatshme. Kjo pasqyron një mungesë të njohurive mbi pengesat sistemike me të cilat përballen gratë dhe tregon se edhe në institucionet e sigurisë ekziston një nivel i kufizuar ndërgjegjësimi mbi pabarazitë gjinore. Gratë mbajnë rrallëherë pozicione drejtuese ose vendimmarrëse në Komisionet e AVL-ve, shërbimet e policisë kufitare dhe kriminale, ose në role të tjera në terren. Natyra hierarkike e strukturave të sigurisë, si dhe rolet e specializuara, shpeshherë i lënë gratë jashtë proceseve të vendimmarrjes pasi kjo kompetencë në përgjithësi është përqendruar te personat me përvojë të gjerë operacionale. Mungesa e lidershipit femëror pengon më tej zhvillimin e politikave dhe praktikave të cilat duhet të marrin në konsideratë perspektivat e grave. Për më tepër, mungesa e grave në role drejtuese nënkupton se ka më pak shembuj pozitivë dhe mentorë për të mbështetur zhvillimin e grave në këtë fushë. Pavarësisht ekzistencës së ligjeve për barazinë gjinore dhe mekanizmave kundër diskriminimit, gratë në fushën e kontrollit të AVL-ve ende përballen me diskriminim dhe ngacmim, pavarësisht nivelit të ulët të raportimit, siç konfirmohet nga të dhënat e marra nga juridiksionet. Shumë prej të intervistuarve kanë përmendur si shkak mungesën e besimit në mekanizmat e brendshëm të ankesave, çka krijon frikë nga hakmarrjet, si dhe procese të gjata dhe sfilitëse të trajtimit të ankesave. Edhe pse ka pasur përmirësime, shpeshherë, kultura në institucionet e sigurisë nuk krijon një mjedis ku gratë të ndihen komode për të raportuar ngacmimin apo format e tjera të diskriminimit. Për më tepër, mekanizmat institucionalë të barazisë gjinore të ngritur në forma të ndryshme në rajon nuk njihen mjaftueshëm nga punonjësit, çka tregon nevojën për fuqizim dhe promovim të mëtejshëm të tyre. 5.2 Masat e identifikuara që mund të mbështesin institucionet për të rritur përfaqësimin dhe pjesëmarrjen e grave në kontrollin e AVL-ve Për të trajtuar sfidat e prezantuara në këtë analizë, në kuadër të rritjes, së përfaqësimit dhe pjesëmarrjes së balancuar dhe të bazuar në kompetenca të grave dhe burrave në kontrollin e AVL-ve, dhe krijimit të një mjedisi pune pa diskriminim gjinor, janë propozuar disa masa për institucionet përkatëse të angazhuara në kontrollin e AVL-ve, të cilat synojnë zbatimin e qasjeve gjithëpërfshirëse, të barabarta dhe rrjedhimisht më efektive ndaj sfidave të sigurisë: Nxitja e mjediseve mundësuese Promovimi i një udhëheqjeje me ndjeshmëri gjinore për vendimmarrësit e nivelit të lartë (gra dhe burra) për të nxitur krijimin e një mjedisi pa diskriminim gjinor dhe për t’u siguruar drejtuesve aftësitë thelbësore për të nisur dhe orientuar veprimtaritë drejt këtyre objektivave. Për këtë qëllim, duhet të përdoren iniciativa novatore si programet e trajnimit për aspektet gjinore, Ofrimi i mbështetjes për krijimin e rrjeteve ndërmjet drejtuesve për të lehtësuar të nxënit, si dhe shkëmbimin e përvojave dhe të praktikave të mira, 63 KAPITULLI 5 Të gjithë anëtarët e personelit, me ose pa uniformë, duhet të trajnohen në mënyrë sistematike për barazinë gjinore, mbrojtjen kundër diskriminimit me bazë gjinore dhe krijimit të një mjedisi pune pa dhunë, duke përfshirë pa dhunë me bazë gjinore, Ekzaminimi i mëtejshëm dhe marrja e njohurive mbi fenomenin e përfaqësimit të ulët të grave në pozicione drejtuese dhe në bazë të kësaj analize, zhvillimi i masave për trajtimin e fenomenit. Për këtë qëllim, duhet të ofrohen trajnime mbi udhëheqjen për gratë për të mbështetur zhvillimin e karrierës drejt pozicioneve drejtuese. Mbajtja e evidencave, analiza gjinore dhe strategjitë e synuara për burimet njerëzore Marrja e masave për të garantuar se të dhënat për të gjithë punonjësit janë të ndara sipas seksit dhe moshës, si dhe zbatimi i analizës gjinore në kuadër të analizës së burimeve njerëzore, veçanërisht për sa i përket rekrutimit, zhvillimit profesional, ngritjes në detyrë dhe mbajtjes së stafit, si dhe pjesëmarrjes në trajnime, Ofrimi i trajnimeve mbi aspektet gjinore, duke përfshirë mbi analizën gjinore, mbledhjen e të dhënave me ndjeshmëri gjinore dhe integrimin gjinor, për departamentet e burimeve njerëzore dhe departamentet e analizës, Kryerja e një analize periodike mbi statusin e grave dhe burrave në institucionin përkatës, shoqëruar me rekomandime për rritjen e përfaqësimit të barabartë gjinor dhe nxitjen e një mjedisi pa diskriminim gjinor, si dhe shpërndarja e kësaj analize te vendimmarrësit, Monitorimi i kohës mesatare që kalojnë gratë dhe burrat në një pozicion/gradë, si p.sh. koha mesatare që kanë kaluar në gradën e mëparshme, me të dhëna të ndara sipas pozicionit/ gradës, si dhe koha mesatare e kaluar në gradën aktuale, me të dhëna të ndara sipas gradës. Është e nevojshme që të monitorohen arsyet e rotacionit dhe të largimit të personelit nga shërbimi, duke përfshirë përmes intervistave përfundimtare me pjesëtarët që largohen, për të mundësuar zhvillimin dhe zbatimin e masave për përmirësimin e mbajtjes së stafit dhe uljen e nivelit të ndërrimit të stafit. Për të trajtuar nivelin e ulët të përfaqësimit të grave në kontrollin e AVL-ve dhe më gjerë në sektorin e sigurisë në përgjithësi, institucionet arsimore (shkollat e mesme dhe akademitë e policisë etj.) duhet të zbatojnë masa me qëllim rritjen e nivelit të regjistrimit të grave në rastet kur ekzistojnë pabarazi gjinore në këtë aspekt. Zbatimi i strategjive të synuara të rekrutimit për të tërhequr gratë në rolet operacionale në fushat e lidhura me kontrollin e AVL-ve, së bashku me masa të tjera. Trajnimi, ngritja e kapaciteteve dhe krijimi i rrjeteve Marrja e masave për të garantuar se gratë dhe burrat kanë akses të barabartë dhe përfitojnë në mënyrë të njëjtë nga aktivitetet për ngritjen e kapaciteteve të lidhura me kontrollin e AVL-ve, si trajnimet, konferencat, seminaret, mentorimi, këshillimi etj. Bazuar në një vlerësim të nevojave për trajnim, zhvillimi dhe zbatimi i programeve të trajnimit për të pajisur gratë me aftësitë dhe njohuritë e nevojshme për të pasur sukses në fushën e kontrollit të AVL-ve. Këto programe duhet të fokusohen në inspektimin e armëve, hetimet e krimeve dhe operacionet e sigurisë kufitare, si dhe në fusha të tjera ku është dokumentuar përfaqësim i ulët i grave. Trajnimet e posaçme mund të ndihmojnë në eliminimin e hendekut arsimor në fushat teknike. Zbatimi i programeve të posaçme të trajnimit/mentorimit, të cilat mund t’u sigurojnë grave orientim dhe mbështetje nga profesionistët e nivelit të lartë në sektor. Fuqizimi i mëtejshëm i rrjetit të grave oficere policie duke siguruar burimet e përshtatshme për punën e tyre dhe duke përmirësuar ekspertizën e tyre në kontrollin e AVL-ve. 64  KAPITULLI 5 Fushatat për rritjen e ndërgjegjësimit Zbatimi në mënyrë periodike i aktiviteteve për rritjen e ndërgjegjësimit me qëllimin luftimin e stereotipave gjinorë, diskriminimit dhe seksizmit, të cilat kanë efekte negative në statusin e grave në sektorin e sigurisë, duke përfshirë në kontrollin e AVL-ve. Këto iniciativa mund të ndihmojnë në ndryshimin e stereotipave gjinorë dhe të perceptimeve mbi rolet gjinore “tradicionale” në fuqinë punëtore, të cilat shpeshherë krijojnë pengesa për pjesëmarrjen e balancuar të grave dhe burrave. Gjithashtu, aktivitete të tilla duhet të trajtojnë perceptimin se role të caktuara janë më të përshtatshme për burrat, si dhe duhet të inkurajojnë gratë dhe burrat që të marrin pjesë në mënyrë më aktive në kontrollin e AVL-ve. Përmes shkëmbimit të informacionit, të theksohen përfitimet e një fuqie punëtore me diversitet gjinor në sektorin e sigurisë, si përmirësimi i vendimmarrjes dhe marrëdhëniet me komunitetin. Promovimi i grave të suksesshme në role operacionale për të shërbyer si modele pozitive. Këto përpjekje mund të ndihmojnë në ndryshimin e perceptimit dhe të inkurajojnë gratë për të marrë në konsideratë karriera në fusha që tradicionalisht dominohen nga burrat. Forcimi i mundësive për udhëheqje dhe vendimmarrje Ofrimi i trajnimeve mbi udhëheqjen për gratë në pozicione të nivelit të mesëm, çka do t’i pajisë ato me instrumentet e nevojshme për t’u ngritur në pozicione më të larta. Garantimi i një përfaqësimi të balancuar të grave dhe burrave në hartimin e politikave dhe marrja e masave për arritjen e barazisë gjinore në komisionet e AVL-ve, grupet përkatëse të punës, komitete etj. Marrëveshje pune fleksibël dhe politikave miqësore ndaj familjes: Për të përmirësuar mbajtjen në punë të grave dhe burrave në fushën e kontrollit të AVL-ve, duhet të aplikohen marrëveshje pune fleksibël kurdoherë që e lejon konteksti. Për shembull, ofrimi i turneve më të mirëprogramuara, mundësive për punë me kohë të pjesshme dhe lejeve prindërore fleksibël, mund të ndihmojë gratë dhe burrat që të ekuilibrojnë përgjegjësitë e tyre profesionale dhe familjare. Duke njohur rolin e rëndësishëm të babait në procesin e prindërimit, programet që inkurajojnë burrat të marrin leje prindërore mund të lehtësojnë gjithashtu një pjesë të barrës së grave, duke kontribuuar në një vend pune me më shumë barazi gjinore. Forcimi i mekanizmave të barazisë gjinore dhe kundër diskriminimit Institucionet duhet të rivlerësojnë mekanizmat e tyre të barazisë gjinore dhe kundër diskriminimit, të cilët trajtojnë çështjet e diskriminimit me bazë gjinore, ngacmimit seksual dhe abuzimit, me qëllim përmirësimin e mëtejshëm të funksionimit të tyre. Kjo përfshin kryerjen e vlerësimeve periodike mbi aspektet gjinore, ofrimin e trajnimeve me ndjeshmëri gjinore për stafin në të gjitha nivelet dhe rritjen e transparencës në trajtimin e ankesave. Marrja e masave për të garantuar se të gjithë pjesëtarët e stafit janë të informuar rreth masave për parandalimin e diskriminimit me bazë gjinore, ngacmimit seksual dhe abuzimit, si dhe zbatimi i këtyre masave në mënyrë të vazhdueshme. Forcimi i mëtejshëm i mekanizmit të brendshëm të ankesave për rastet e diskriminimit dhe të ngacmimit. 65 KAPITULLI 5 Monitorimi dhe vlerësimi Monitorimi i vazhdueshëm i përfaqësimit të grave në institucionet e sigurisë duhet të bazohet në mbledhjen dhe analizën periodike të të dhënave të ndara sipas seksit mbi rekrutimin, mbajtjen e stafit dhe rritjen në karrierë, dhe duhet të përdoret për të mbështetur strategjitë e ardhshme. Zhvillimi dhe përdorimi i mekanizmave të monitorimit me ndjeshmëri gjinore, si vlerësimet e performancës dhe sistemet për marrjen e reagimeve, për të gjurmuar suksesin e iniciativave të barazisë gjinore dhe për të identifikuar fushat ku nevojiten ndërhyrje të mëtejshme. Buxhetimi gjinor Garantimi i alokimeve të përshtatshme buxhetore për të lehtësuar zbatimin e këtyre masave në një mënyrë të qëndrueshme. Duke zbatuar këto masa, institucionet mund të krijojnë një kuadër më gjithëpërfshirës dhe më efektiv për kontrollin e AVL-ve, duke garantuar që gratë dhe burrat të japin një kontribut të barabartë në formësimin e së ardhmes së sektorit të sigurisë në rajon. Kjo do të rrisë barazinë gjinore dhe në të njëjtën kohë, do të forcojë efikasitetin e përgjithshëm të zbatimit të ligjit dhe të politikëbërjes në sektorin e kontrollit të AVL-ve. 66 SHTOJCA I: KUADROT LIGJORË DHE TË POLITIKAVE NË BALLKANIN PERËNDIMOR: NJË PËRMBLEDHJE E SHKURTËR 67 SHTOJCA I SHQIPËRI Shqipëria ka krijuar një kuadër të gjerë ligjor për të përmirësuar barazinë gjinore dhe për të eliminuar diskriminimin. Ligji “Për barazinë gjinore në shoqëri”74 rregullon çështjet themelore të barazisë gjinore në jetën publike, të mbrojtjes dhe trajtimit të barabartë të grave e burrave, mundësitë dhe shanset e barabarta për ushtrimin e të drejtave, si dhe pjesëmarrjen e ndihmesën e tyre në zhvillimin e të gjitha fushave të jetës shoqërore. Ligji parashikon masa të veçanta të përkohshme që garantojnë një pjesëmarrje prej të paktën 30% të gjinisë së nënpërfaqësuar në poste vendimmarrëse politike dhe publike, si dhe detyrimin për mbledhjen e statistikave gjinore nga të gjitha organet qeveritare.75 Ligji “Për mbrojtjen nga diskriminimi”76 synon të sigurojë të drejtën e çdo personi për barazi përpara ligjit dhe mbrojtje të barabartë nga ligji; barazi të shanseve dhe mundësive për të ushtruar të drejtat, për të gëzuar liritë dhe për të marrë pjesë në jetën publike; dhe mbrojtje efektive nga diskriminimi dhe nga çdo formë sjelljeje që nxit diskriminimin. Strategjia Kombëtare për Barazinë Gjinore 2021-203077 ka katër qëllime kryesore strategjike: 1) përmbushja e të drejtave ekonomike dhe sociale për gratë, të rejat, vajzat dhe burrat, të rinjtë, djemtë në shoqëri dhe fuqizimi i grave, të rejave dhe vajzave nga të gjithë grupet, duke synuar një rritje dhe qëndrueshmëri të ekonomisë mjedisore (së gjelbër), si dhe pjesëmarrjen e tyre të barabartë në dixhitalizim; 2) përmbushja e të drejtave të grave dhe burrave, të rejave dhe të rinjve, vajzave dhe djemve nga të gjitha grupet, për pjesëmarrje, përfaqësim dhe udhëheqje të barabartë në vendimmarrjen politike e publike në nivel vendor; 3) zvogëlimi i të gjitha formave të praktikave të dëmshme, dhunës me bazë gjinore dhe dhunës në familje, si dhe 4) aplikimi i integrimit gjinor si mjeti kryesor për arritjen e barazisë dhe drejtësisë gjinore në shoqëri.78 Në kuadër të qëllimit të dytë strategjik, ekzistojnë dy objektiva të lidhura me pjesëmarrjen e grave: krijimi i kushteve që mundësojnë pjesëmarrje dhe përfaqësim të barabartë, si dhe përforcimi i qëndrimeve dhe sjelljeve shoqërore që nxisin pjesëmarrjen, përfaqësimin dhe udhëheqjen e barabartë.79 Shqipëria ka miratuar gjithashtu dokumente strategjike të lidhura me kontrollin e AVL-ve, si Strategjia për Kontrollin e Armëve të Vogla, të Lehta, Municioneve dhe Eksplozivëve (2019-2024).80 Strategjia garanton dhe monitoron përmbushjen e detyrimeve të Shqipërisë në kuadër të konventave dhe dokumenteve të ndryshme ndërkombëtare në fushën e kontrollit të armëve të zjarrit, si dhe të Udhërrëfyesit për një zgjidhje të qëndrueshme për zotërimin e paligjshëm, keqpërdorimin dhe trafikimin e Armëve të Vogla dhe të Lehta (AVL) dhe të municioneve të tyre në Ballkanin Perëndimor. Objektivat e strategjisë dhe të planit të veprimit janë në përputhje me Udhërrëfyesin rajonal. Për më tepër, strategjia thekson se zotërimi dhe keqpërdorimi i armëve të zjarrit shfaqin një dimension të dukshëm gjinor, si dhe përmban një angazhim të qartë në drejtim të përmirësimit të barazisë gjinore në kontrollin e armëve të vogla dhe synon të integrojë perspektivën gjinore në fusha të ndryshme të kontrollit të AVL-ve. Një nga synimet e strategjisë është “Të integrohen plotësisht çështjet për gjininë dhe moshën në politikat për kontrollin e AVL-ve/armëve të zjarrit dhe të garantohet pjesëmarrja reale e grave në kontrollin e AVL-ve/ armëve të zjarrit”. 74 ] Ligji nr. 9970, datë 24.7.2008. 75 ] Strategjia Kombëtare për Barazinë Gjinore 2021-2030 76 ] Ligji “Për mbrojtjen nga diskriminimi” (Ligji nr. 10 221, datë 4.2.2010, i ndryshuar në vitin 2020). 77 ] Strategjia Kombëtare për Barazinë Gjinore 2021-2030 78 ] Mandro, Arta. 2021. Raport për analizën gjinore të kuadrove ligjorë dhe të politikave për kontrollin e armëve të vogla në Shqipëri. Beograd: SEESAC. 79 ] Po aty. 80 ] Strategjia për Kontrollin e Armëve të Vogla, të Lehta, Municioneve dhe Eksplozivëve (2019-2024) 68  SHTOJCA I Ky synim i përgjithshëm përmban disa objektiva specifikë: • rritja e pjesëmarrjes së grave në kontrollin e AVL-ve/armëve të zjarrit; • rritja e kapaciteteve të institucioneve të ngarkuara me kontrollin e AVL-ve/ armëve të zjarrit për të integruar aspektin gjinor dhe për të zhvilluar politika me ndjeshmëri gjinore për AVL- të/armët e zjarrit; • përmirësimi i përgjigjes institucionale dhe me politika ndaj keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën në familje dhe dhunën nga partneri intim; • rritja e parandalimit të keqpërdorimit të AVL- ve/armëve të zjarrit. Në kuadër të zbatimit të saj, strategjia është shoqëruar nga dy plane veprimi, të cilët mbulojnë periudhat 2019-2021 dhe 2022-2024.81 Për sa i përket dokumenteve të tjera të rëndësishme strategjike dhe të brendshme, janë miratuar disa të tillë, si në vijim: Udhëzues për parandalimin dhe adresimin e dhunës, ngacmimit dhe ngacmimit seksual në mjedisin e punës në institucionet e administratës shtetërore; Urdhër i Drejtorit të Përgjithshëm të Policisë së Shtetit nr. 657, datë 28.7.2020, “Për miratimin e procedurës për trajtimin e rasteve të ngacmimit dhe të ngacmimit seksual në polici” (i rishikuar); Urdhër i Drejtorit të Përgjithshëm të Policisë së Shtetit “Për kryerjen e një studimi lidhur me integrimin e oficereve të policisë femra në role operacionale të gradës Drejtues, Kryekomisar dhe Komisar”.82 Për më tepër, Plani i Veprimit për zbatimin e Rezolutës 1325 të Këshillit të Sigurimit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara “Gratë, Paqja dhe Siguria” përcakton objektivin specifik të rritjes së përfaqësimit të grave në veprimtaritë dhe proceset e vendimmarrjes lidhur me sigurinë dhe ruajtjen e paqes. SERBIA Ligji për Barazi Gjinore83 u miratua në vitin 2021 dhe zëvendësoi Ligjin për Barazi ndërmjet Gjinive. Neni 7 i ligjit përkufizon politikën e mundësive të barabarta, e cila përfshin 1) mundësi të barabarta për gratë dhe burrat në të gjitha fazat e planifikimit, përgatitjes, zhvillimit dhe zbatimit të vendimeve që ndikojnë në pozitën e grave; 2) marrja në konsideratë e interesave, nevojave dhe prioriteteve të ndryshme të grave dhe burrave gjatë miratimit të politikave publike dhe politikave të tjera, si dhe përcaktimi i të drejtave, detyrimeve dhe interesave ligjorë; 3) marrja e masave për të garantuar një pikënisje të barabartë për të përmbushur parimin e mundësive të barabarta për individët, pra për grupet e personave që nuk janë në pozita të barabarta në bazë të seksit dhe karakteristikave seksuale/gjinisë, veçanërisht për anëtarët e grupeve sociale sensitive. Neni 39 i ligjit, i cili trajton barazinë gjinore në sektorin e mbrojtjes dhe të sigurisë, sanksionon gjithashtu zbatimin e aktiviteteve që synojnë rritjen e përfaqësimit dhe të përfshirjes së grave në pozicione vendimmarrëse, në të gjitha proceset e lidhura me ruajtjen e paqes dhe të sigurisë. Ligji për Mbrojtjen nga Diskriminimi84 rregullon ndalimin e përgjithshëm të diskriminimit, format dhe rastet e diskriminimit, si dhe metodat e mbrojtjes nga diskriminimi. Strategjia për Barazinë Gjinore për periudhën 2021-203085 përcakton objektivin e përgjithshëm të eliminimit të hendekut gjinor dhe arritjes së barazisë gjinore si një parakusht për zhvillimin e shoqërisë dhe përmirësimin e jetës së përditshme të grave dhe burrave, vajzave dhe djemve. Në kontekstin e pjesëmarrjes së grave, masa 2.4 e strategjisë i referohet fuqizimit të kapaciteteve, përmirësimit të kuadrit institucional dhe normativ për barazinë gjinore në jetën politike dhe garantimit të pjesëmarrjes së barabartë të grave dhe burrave, veçanërisht grupeve të cenueshme, në proceset e vendimmarrjes mbi çështjet publike. Një nga masat që fokusohet posaçërisht te paqja dhe siguria, përkatësisht masa 2.2, 81 ] https://www.seesac.org/Strategic-Documents_1/ 82 ] Informacion i marrë nga pyetësori i dorëzuar nga Ministria e Brendshme. 83 ] Gazeta Zyrtare nr. 52/2021. 84 ] Gazeta Zyrtare nr. 22/2009 dhe 52/2021. 85 ] Gazeta Zyrtare nr. 103/2021. 69 SHTOJCA I parashikon rritjen e sigurisë së grave në kushtet e paqes dhe të konfliktit, si dhe në situatat e rimëkëmbjes së shoqërisë pas konfliktit, krizave dhe situatat e emergjencës, përmes zbatimit të plotë të UNSCR 1325 “Gratë, Paqja dhe Siguria” në Republikën e Serbisë. Megjithatë, duhet të theksohet se ka përfunduar afati i Planit të Veprimit për Zbatimin e UNSCR 1325 për periudhën 2017–2020,86 i cili parashikonte, ndër të tjera, futjen e perspektivës gjinore në të gjitha politikat publike në fushën e mbrojtjes dhe të sigurisë, dhe është duke u përgatitur aktualisht plani i tretë i veprimit. Për më tepër, Strategjia për Kontrollin e Armëve të Vogla dhe të Lehta në Republikën e Serbisë për periudhën 2019–2024,87 synon të garantojë sigurinë e njerëzve përmes kontrollit efikas dhe efektiv të armëve të vogla dhe të lehta duke ngritur mekanizma gjithëpërfshirës dhe të qëndrueshëm për identifikimin, parandalimin, ndjekjen penale dhe kontrollin e zotërimit të paligjshëm, keqpërdorimit dhe trafikimit të armëve të zjarrit, municioneve dhe eksplozivëve.88 Objektivi i përgjithshëm i Planit të Veprimit, përkatësisht “Ulja e kërcënimit të zotërimit të paligjshëm dhe keqpërdorimit të AVL-ve, municioneve dhe eksplozivëve nga civilët”, planifikohet të përmbushet përmes pesë objektivave dhe një nga masat synon të arrijë integrimin e parimeve gjinore në zbatimin e Planit të Veprimit. Kjo masë parashikon një nënmasë të lidhur me garantimin e pjesëmarrjes efektive dhe kuptimplotë të grave në kontrollin e AVL-ve. Për sa i përket dokumenteve të tjera strategjike dhe të brendshme, janë miratuar disa të tillë, si në vijim: Udhëzimet për zbatimin e masave për arritjen e barazisë gjinore në Ministrinë e Brendshme përmes sistemit të menaxhimit të burimeve njerëzore; Manuali për parandalimin dhe mbrojtjen nga diskriminimi me bazë gjinore dhe diskriminimi në baza të tjera në Ministrinë e Brendshme; “Udhëzimi dhe udhëzuesi për parandalimin dhe mbrojtjen nga diskriminimi me bazë gjinore dhe diskriminimi në baza të tjera në Ministrinë e Brendshme”; Plani i menaxhimit të rrezikut për shkeljen e parimit të barazisë gjinore (2023); Plani i Ministrisë së Brendshme për arritjen dhe përmirësimin e barazisë gjinore.89 BOSNJË-HERCEGOVINA Bosnjë-Hercegovina ka bërë përpjekje të konsiderueshme për të harmonizuar kuadrin e saj ligjor me standardet dhe angazhimet ndërkombëtare dhe ka miratuar legjislacionin thelbësor në këtë fushë, përkatësisht Ligjin për Barazi Gjinore.90 Ky ligj trajton barazinë gjinore në të gjitha sferat e jetës publike dhe private, si dhe ofron një kuadër për mekanizmat gjinorë institucionalë përgjegjës për zbatimin dhe mbikëqyrjen e zbatimit të dispozitave të barazisë gjinore.91 Ligji parashikon se organet qeveritare në të gjitha nivelet e organizimit, dhe organet e vetëqeverisjes vendore, duke përfshirë autoritetet legjislative, ekzekutive dhe gjyqësore, partitë politike, personat juridikë që ushtrojnë autoritet publik, personat juridikë të angazhuar në institucione qeveritare ose të kontraktuar/punësuar nga qeveria, subjektet, kantonet, qytetet apo bashkitë, puna e së cilave kontrollohet nga një organ publik, duhet të garantojnë dhe të promovojnë përfaqësimin e barabartë gjinor në proceset e administrimit, vendimmarrjes dhe përfaqësimit.92 Për më tepër, Bosnjë-Hercegovina ka miratuar një Plan të ri Veprimi për Aspektet Gjinore për periudhën 2023-2027.93 Ky plan përmban tre objektiva strategjikë, të cilët përcaktojnë fusha veprimi prioritare. 1) Zhvillimi, zbatimi dhe monitorimi i një programi masash për përmirësimin e barazisë gjinore në institucionet qeveritare; 2) Ndërtimi dhe forcimi i sistemeve, mekanizmave dhe instrumenteve për 86 ] Gazeta Zyrtare nr. 53/2017. 87 ] Gazeta Zyrtare nr. 44/2019. 88 ] Stevanović Govedarica, Gordana. 2021, Armët e vogla dhe të lehta, dhuna me bazë gjinore dhe dhuna në familje - Analizë e praktikës dhe e kuadrit rregullator. Beograd: Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim. 89 ] Informacion i marrë nga pyetësori i dorëzuar nga Ministria e Brendshme. 90 ] Gazeta Zyrtare nr. 16/03 dhe 102/09. 91 ] Miftari, Durkalić dhe Barreiro Mariño. 2021. Profili i barazisë gjinore i Bosnjë-Hercegovinës. Sarajevë: Zyra e UN Women, Bosnjë-Hercegovina. 92 ] Neni 20 i Ligjit për Barazi Gjinore. 93 ] Plani i Veprimit për Aspektet Gjinore 2023-2027 70  SHTOJCA I arritjen e barazisë gjinore; dhe 3) Krijimi dhe fuqizimi i bashkëpunimit dhe partneritetit. Në pjesën që lidhet me gjininë dhe sigurinë janë referuar disa dokumente për kontrollin e AVL-ve. Objektivi kryesor i paraqitur në pjesën për gjininë dhe sigurinë është “Përmirësimi i sigurisë së civilëve, duke përfshirë i një sërë grupesh të marxhinalizuara në Bosnjë-Hercegovinë, përmes pjesëmarrjes së barabartë të grave në parandalimin dhe zgjidhjen e konflikteve, si dhe në vendosjen dhe ruajtjen e paqes në mënyrë të qëndrueshme”. Strategjia për Kontrollin e Armëve të Vogla dhe të Lehta në Bosnjë-Hercegovinë për periudhën 2021-202494 synon të rrisë efikasitetin e përpjekjeve për kontrollin e armëve dhe të përmirësojë zbatimin e Udhërrëfyesit për një zgjidhje të qëndrueshme për zotërimin e paligjshëm, keqpërdorimin dhe trafikimin e AVL-ve dhe municioneve të tyre në Ballkanin Perëndimor, brenda vitit 2024.95 Strategjia përcakton katër objektiva strategjikë për të përmirësuar kontrollin e armëve të vogla: 1) Përmirësimi/ harmonizimi i kuadrit ligjor dhe zbatimi i legjislacionit për kontrollin e AVL-ve; 2) Ulja e keqpërdorimit, zotërimit të paligjshëm dhe tregtisë së armëve dhe municioneve; 3) Përmirësimi i menaxhimit të AVL-ve që zotërohen nga Forcat e Armatosura në BH; dhe 4) Rritja e bashkëpunimit me organizatat ndërkombëtare dhe rajonale dhe me shoqërinë civile.96 Në kuadër të objektivit të parë strategjik, theksohet se perspektiva gjinore luan një rol të rëndësishëm për të kuptuar shpërndarjen dhe kërkesën për armë zjarri, si dhe për të shpjeguar rreziqet specifike me të cilat përballen gratë dhe burrat lidhur me keqpërdorimin e armëve të zjarrit, duke përfshirë në kontekstin e dhunës në familje dhe dhunës nga partneri intim. Plani i Veprimit për zbatimin e Strategjisë për Kontrollin e Armëve të Vogla dhe të Lehta në Bosnjë-Hercegovinë për periudhën 2021-2024 konkretizon më tej angazhimet strategjike dhe parashikon zbatimin e një sërë aktivitetesh për integrimin e perspektivës gjinore në kontrollin e AVL-ve, si rritja e pjesëmarrjes së grave në fushën e AVL-ve, rritja e kapacitetit të institucioneve të angazhuara në kontrollin e armëve të zjarrit/AVL-ve për të integruar perspektivën gjinore në masat përkatëse dhe për të zhvilluar politika me ndjeshmëri gjinore për AVL-të; dhe përmirësimi i përgjigjeve institucionale dhe strategjike ndaj keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje dhe dhunës nga partneri intim.97 Për më tepër, Plani i Veprimit parashikon zbatimin e aktiviteteve që kanë të bëjnë me aspektet gjinore, në lidhje me mbledhjen e të dhënave, rritjen e ndërgjegjësimit dhe bashkëpunimin me organizatat e shoqërisë civile. MALI I ZI Mali i Zi ka miratuar Ligjin për Barazi Gjinore dhe Ligjin për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut,98 të cilët përcaktojnë më në detaje promovimin dhe mbrojtjen e të gjithë setit të të drejtave të njeriut, si dhe krijojnë kushte për fuqizimin e grave dhe të personave me identitete të ndryshme gjinore, përcaktojnë fushat prioritare dhe objektivat që duhet të kontribuojnë në reduktimin e pabarazisë gjinore në të gjitha fushat e jetës sociale, ekonomike, politike dhe kulturore. Falë miratimit të Ligjit për Mbrojtjen nga Diskriminimi,99 kuadri ligjor u fuqizua më tej përmes integrimit të parimeve dhe standardeve ndërkombëtare për mbrojtjen nga diskriminimi.100 94 ] Strategjia për Kontrollin e Armëve të Vogla dhe të Lehta në Bosnjë-Hercegovinë për periudhën 2021-2024 95 ] https://www.osce.org/mission-to-bosnia-and-herzegovina/479873 96 ] Sumonja, Sanja. 2021. Raport për analizën gjinore të kuadrove ligjorë dhe të politikave për kontrollin e armëve të vogla në rajonin Brcko të Bosnjë-Hercegovinës. Beograd: SEESAC. 97 ] Po aty. 98 ] Gazeta Zyrtare nr. 1/2007, 38/2015 dhe 21/17. 99 ] Gazeta Zyrtare nr. 41/2010, 40/11, 18/14 dhe 42/17. 100 ] Strategjia për Barazinë Gjinore 2021. 71 SHTOJCA I Ligji për Barazi Gjinore101 e përkufizon barazinë gjinore si pjesëmarrje të barabartë të grave dhe burrave, si dhe të personave me identitete të ndryshme gjinore, në të gjitha sferat e sektorëve publikë dhe privatë; pozicione të barabarta dhe mundësi të barabarta për të ushtruar të gjitha të drejtat dhe liritë, si dhe për të përdorur njohuritë dhe aftësitë personale për zhvillimin e shoqërisë dhe për të realizuar përfitime të barabarta nga arritjet në punë. Ligji parashikon se të gjitha organet qeveritare, si administrata dhe institucionet e vetëqeverisjes vendore, institucionet publike, ndërmarrjet publike dhe personat juridikë që ushtrojnë autoritet publik, si dhe shoqëritë e biznesit, personat e tjerë juridikë dhe sipërmarrësit, me qëllim arritjen e barazisë gjinore në të gjitha fazat e planifikimit, të marrjes dhe të zbatimit të vendimeve, si dhe të marrjes së masave në kompetencë të tyre, kanë detyrimin për të vlerësuar ndikimin që kanë këto vendime dhe aktivitete në pozitën e grave dhe të burrave.102 Parlamenti dhe qeveria kanë detyrimin të promovojnë dhe zbatojnë parimet e barazisë gjinore, në veçanti parimin e përfaqësimit të barabartë gjinor në zgjedhjen dhe caktimin në poste të caktuara, në krijimin e organeve të punës dhe në përcaktimin e përbërjes së delegacioneve zyrtare. Këto dispozita kanë krijuar një bazë për integrimin gjinor në kontrollin e armëve të vogla. Mali i Zi ka miratuar Strategjinë për Barazinë Gjinore 2021-2025.103 Strategjia synon të përmirësojë zbatimin e kuadrit ekzistues normativ për barazinë gjinore dhe mbrojtjen kundër diskriminimit me bazë gjinore, si dhe të përmirësojë politikat e lidhura me arsimin, kulturën dhe median për të reduktuar nivelin e stereotipave dhe të paragjykimeve kundrejt grave. Në veçanti, strategjia synon të rrisë pjesëmarrjen e grave dhe të personave me identitete të ndryshme gjinore në fushat që ofrojnë akses dhe përfitime nga burimet sociale dhe natyrore, si dhe shfrytëzim të këtyre burimeve.104 Strategjia për luftën kundër zotërimit të paligjshëm, keqpërdorimit dhe trafikimit të armëve të vogla dhe të lehta dhe municioneve 2019-2025 bën thirrje për integrim të plotë të dimensioneve gjinore dhe të moshës në politikat për kontrollin e AVL-ve/armëve të zjarrit, si dhe për të garantuar pjesëmarrje kuptimplotë të grave në kontrollin e AVL-ve/armëve të zjarrit. Gjithashtu, një nga objektivat është rritja e ndërgjegjësimit dhe ulja e keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën ndaj grave, dhunën në familje dhe në format e tjera të dhunës me bazë gjinore. Në kuadër të këtij objektivi, janë përgatitur plane për të zhvilluar masa dhe procedura për të garantuar përfaqësim të barabartë të grave në Komisionin e AVL-ve dhe në organe të tjera përkatëse, si dhe për të organizuar trajnime mbi aspektet gjinore të AVL-ve/armëve të zjarrit për anëtarët e Komisionit të AVL-ve dhe për të gjitha institucionet e tjera përgjegjëse për zbatimin e politikave për kontrollin në këtë fushë.105 Për më tepër, Strategjia për Zbatimin e Rezolutës 1325 të Këshillit të Sigurimit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara “Gratë, Paqja dhe Siguria” dhe të rezolutave shoqëruese për periudhën 2024-2027, si dhe Plani i Veprimit 2024-2025106 kanë synimin strategjik të përmirësimit të pozitës së grave dhe vajzave në të gjitha proceset që ndikojnë në ruajtjen dhe nxitjen e paqes dhe sigurisë. Objektivi strategjik do të arrihet duke përmirësuar kapacitetet institucionale për barazinë gjinore, duke rritur përfaqësimin e grave në sektorin e sigurisë, si dhe duke rritur ndërgjegjësimin mbi nevojat për mbrojtje të grave dhe vajzave në zonat e konfliktit. Objektiva të tjerë përfshijnë integrimin e perspektivës gjinore në sektorin e arsimit, parandalimin e diskriminimit dhe abuzimit, ofrimin e mbështetjes për gratë në situata emergjente dhe përmirësimin e ndërgjegjësimit të publikut rreth UNSCR 1325 përmes kanaleve të ndryshme të komunikimit. Së fundmi, është e rëndësishme të theksohet se Ministria e Brendshme e Malit të Zi ka miratuar një plan për të rritur numrin e oficereve të policisë femra në Drejtorinë e Policisë.107 101 ] Gazeta Zyrtare nr. 046/07, 73/10, 40/11 dhe 35/15. 102 ] Vuksanović, Tijana. 2021. Raport për analizën gjinore të kuadrove ligjorë dhe të politikave për kontrollin e armëve të vogla në Mal të Zi. Beograd: SEESAC. 103 ] Strategjia për Barazinë Gjinore 2021-2025 dhe Plani i Veprimit 2021-2022 104 ] UNDP. 2021. Profili i barazisë gjinore i Malit të Zi. Podgoricë: Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim. 105 ] Po aty. 106 ] Ministria e Mbrojtjes e Malit të Zi, Strategjia për Zbatimin e UNSCR 1325. 107 ] Plani i Veprimit për krijimin e kushteve për rritjen e numrit të oficereve të policisë femra në Drejtorinë e Policisë për periudhën 2023-2024 është një dokument zhvillimi për zbatimin e politikave të barazisë gjinore në Ministrinë e Punëve të Brendshme-Drejtorinë e Policisë. Ky plan përmban arsyet për prezantimin e masave, objektivat që arrihen përmes tyre, metodën e zbatimit të masave, afatet e zbatimit dhe procesin e mbikëqyrjes gjatë zbatimit të masave. 72  SHTOJCA I MAQEDONIA E VERIUT Maqedonia e Veriut, përmes miratimit të Ligjit për Mundësi të Barabarta për Gratë dhe Burrat,108 (të miratuar në vitin 2006 dhe të ndryshuar në vitin 2012) dhe Ligjit për Parandalimin dhe Mbrojtjen nga Diskriminimi109 (të miratuar në vitin 2020), ka krijuar një kuadër të fortë ligjor për mbrojtjen e të drejtave të grave dhe të barazisë gjinore. Ligji për Mundësi të Barabarta për Gratë dhe Burrat rregullon krijimin e mundësive të barabarta dhe të trajtimit të barabartë të grave dhe burrave, masat e përgjithshme dhe të posaçme, të drejtat dhe detyrimet e subjekteve përgjegjëse për garantimin e mundësive të barabarta për gratë dhe burrat etj. Krijimi i kushteve për mundësi të barabarta është pranuar si një shqetësim në mbarë shoqërinë. Ligji përcakton dhe parashikon integrimin e perspektivës gjinore në çdo fazë të zhvillimit, miratimit, zbatimit, monitorimit dhe vlerësimit të politikave, duke marrë gjithashtu në konsideratë nxitjen dhe përmirësimin e barazisë mes grave dhe burrave.110 Qeveria ka detyrimin të sigurojë përfaqësim të barabartë të grave dhe burrave në strukturat e punës dhe delegacionet e saj, në organet konsultative dhe koordinuese, si dhe në caktimin e përfaqësuesve të bordeve drejtuese të ndërmarrjeve dhe institucioneve publike.111 Për rrjedhojë, ky ligj ofron një bazë të qëndrueshme për integrimin e perspektivës gjinore në kontrollin e armëve të vogla. Së fundmi, vendi ka miratuar Ligjin për Parandalimin dhe Mbrojtjen nga Diskriminimi (2020), i cili garanton mbrojtje nga diskriminimi, duke përfshirë nga diskriminimi me bazë gjinore. Strategjia për Barazinë Gjinore 2022-2027112 përcakton qartësisht lidhjen që ajo ka me dokumente të tjera strategjike, ku përfshihet Strategjia për Kontrollin e AVL-ve dhe Strategjia për Zbatimin e UNSCR 1325 “Gratë, Paqja, Siguria”, për periudhën 2020-2025. Tre objektivat kryesorë prioritarë janë: krijimi i një sistemi efektiv dhe efikas për përmirësimin e barazisë gjinore në të gjitha nivelet; përmirësimi i pozitës së grave në të gjitha sferat e jetës publike dhe private; eliminimi i stereotipave gjinorë dhe krijimi i një kulture pa dhunë dhe pa diskriminim. Për më tepër, Strategjia për Kontrollin e Armëve të Vogla dhe të Lehta (AVL) dhe Plani i Veprimit 2022-2024113 synojnë të krijojnë një mjedis më të sigurt dhe të rrisin kontrollin e armëve të vogla dhe të lehta në shoqëri me qëllim përmirësimin e kushteve për rritjen e sigurisë së përgjithshme. Objektivat strategjikë janë të harmonizuar me Udhërrëfyesin Rajonal dhe ekzistojnë disa objektiva specifikë të lidhur me gjininë, si: marrja e masave për të garantuar kryerjen e një analize mbi zbatimin e legjislacionit dhe të praktikave institucionale përkatëse për parandalimin e keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje dhe dhunës nga partnerët intimë; zhvillimi i instrumenteve dhe kryerja e trajnimit për profesionistët përkatës mbi miratimin e lejeve me ndjeshmëri ligjore dhe vlerësimin e rrezikut të dhunës në familje me armë zjarri përmes veprimtarive të lidhura me përfshirjen e instrumenteve me ndjeshmëri gjinore në legjislacionin për armët e zjarrit; forcimi i rolit dhe kapaciteteve të Komisionit për Kontrollin e AVL-ve me qëllim krijimin e një mekanizmi për angazhimin e organizatave të shoqërisë civile që punojnë për barazinë gjinore dhe dhunën me bazë gjinore në zhvillimin e politikave për kontrollin e armëve të vogla dhe të lehta; monitorimi dhe analizimi i krimeve të lidhura me armët e zjarrit, municionet dhe eksplozivët, me të dhëna të ndara sipas gjinisë dhe moshës; integrimi i aspekteve gjinore dhe moshore në politikat për kontrollin e AVL-ve dhe garantimi i pjesëmarrjes kuptimplotë të grave në kontrollin e AVL-ve; ngritja e një mekanizmi për pjesëmarrjen e mekanizmave përkatës gjinorë në zhvillimin e politikave për kontrollin e armëve të vogla dhe të lehta; dhe trajtimi i faktorëve gjinorë dhe faktorëve të tjerë që nxisin kërkesën dhe keqpërdorimin e armëve të zjarrit, me fokus veçanërisht te meshkujt e rinj në moshë.114 108 ] Official Gazette, No. 6/12, 166/14. 109 ] Official Gazette, No. 258/2020. 110 ] Frishchikj, Jasminka. 2021. Report on the Gender Analysis of small Arms Control Legal and policy frameworks in North Macedonia. Belgrade: SEESAC. 111 ] Po aty, f. 33. 112 ] Strategjia për Barazinë Gjinore 2022-2027. 113 ] Strategjia për Kontrollin e Armëve të Vogla dhe të Lehta (AVL) dhe Plani i Veprimit 2022-2024. 114 ] Po aty, f. 25. 73 SHTOJCA I Së fundmi, Plani i dytë i Veprimit për Zbatimin e UNSCR 1325 “Gratë, Paqja, Siguria” 2020-2025 përmban një objektiv specifik lidhur me pjesëmarrjen e grave, i cili synon t’u mundësojë grave një mjedis pune më transparent, më gjithëpërfshirës dhe më të barabartë nga pikëpamja gjinore, si dhe të garantojë pjesëmarrje efektive, të përgjegjshme dhe të qëndrueshme të grave në të gjitha aspektet e shoqërisë përmes miratimit dhe zbatimit të legjislacionit dhe politikave mbështetëse, si dhe përmes trajnimit dhe edukimit. KOSOVA Ligji për Barazi Gjinore115 garanton mundësi të barabarta dhe trajtim të barabartë në fushat publike dhe private të jetës shoqërore, duke përfshirë në jetën politike dhe publike, punësim, arsim, shëndetësi, ekonomi, përfitime sociale, sport dhe kulturë, si dhe në fusha të tjera. Ligji parashikon shprehimisht përfshirjen e perspektivës gjinore në çdo fazë të procesit, duke përfshirë të planifikimit, miratimit, zbatimit, monitorimit dhe vlerësimit të legjislacionit, politikave ose programeve dhe buxheteve, në të gjitha sferat politike, ekonomike dhe shoqërore. Ligji përcakton gjithashtu mekanizmat institucionalë për barazinë gjinore, si dhe detyrat dhe përgjegjësitë e zyrtarëve përkatës. Për sa i përket mbledhjes së të dhënave, ligji parashikon se të gjitha të dhënat dhe informacionet statistikore të mbledhura nga institucionet në të gjitha nivelet e pushtetit legjislativ, ekzekutiv, gjyqësor, si dhe nga institucionet e tjera publike, duhet të ndahen sipas seksit dhe të dorëzohen në Agjencinë e Statistikave të Kosovës.116 Gjithashtu, Ligji për Mbrojtjen nga Diskriminimi117 synon të eliminojë të gjitha format e diskriminimit kundër grave, duke përfshirë format e drejtpërdrejta ose të tërthorta të diskriminimit, si dhe çdo bazë tjetër për diskriminim.118 Për më tepër, Programi për Barazi Gjinore 2020-2024 ofron një sërë pikash hyrëse për integrimin gjinor dhe rritjen e pjesëmarrjes së grave në sektorin e sigurisë, të cilat janë gjithashtu me rëndësi për përmirësimin e ndjeshmërisë gjinore në kontrollin e AVL-ve. Dy objektiva specifikë të këtij programi synojnë të krijojnë një mjedis të sigurt dhe jo diskriminues për gratë dhe burrat në sektorin e sigurisë, si dhe të rrisin pjesëmarrjen dhe përfaqësimin e barabartë në procesin e vendimmarrjes në përputhje me kërkesat e ligjit “Për barazi gjinore”. Në këtë aspekt, janë planifikuar një sërë aktivitetesh, ku përfshihen: një studim rreth formave të diskriminimit dhe një mjedisi të sigurt për burrat dhe gratë në sektorin e sigurisë; krijimi i një bordi këshillues për gratë, paqen dhe sigurinë në institucionet e sigurisë; trajnimi i anëtarëve të institucioneve të sigurisë mbi kërkesat e ligjit “Për barazi gjinore”, duke përfshirë mbi buxhetimin gjinor dhe integrimin e perspektivës gjinore; ndërmarrja e masave mbështetëse për rritjen e numrit të grave në sektorin e sigurisë, si dhe hulumtim i vazhdueshëm mbi pozicionin e grave në sektorin e sigurisë.119 Për më tepër, Strategjia dhe Plani i Veprimit për Kontrollin e Armëve të Vogla, të Lehta dhe Eksplozivëve 2017-2021120 përmbajnë një grup masash gjithëpërfshirëse, të cilat synojnë të sigurojnë një mjedis të sigurt në të cilin AVL-të dhe eksplozivët janë nën kontroll dhe nuk paraqesin rrezik serioz për sigurinë kombëtare dhe atë rajonale. Strategjia ka pasur katër objektiva strategjikë: zhvillimi i mëtejshëm i legjislacionit dhe politikave; zhvillimi i një qasjeje gjithëpërfshirëse për zvogëlimin e rreziqeve nga armët dhe eksplozivët që cenojnë sigurinë dhe rendin publik; zhvillimi i mëtejshëm i kapaciteteve institucionale dhe hulumtuese; dhe koordinimi ndër-institucional dhe rritja e bashkëpunimit ndërkombëtar.121 Edhe 115 ] Gazeta Zyrtare nr. 2004/2. 116 ] Qosaj Mustafa, Ariana. 2021. Raport për analizën gjinore të kuadrove ligjorë dhe të politikave për kontrollin e armëve të vogla në Kosovë. Beograd: SEESAC. 117 ] Gazeta Zyrtare nr. 2004/3. 118 ] Qosaj Mustafa, Ariana. 2021. Raport për analizën gjinore të kuadrove ligjorë dhe të politikave për kontrollin e armëve të vogla në Kosovë. Beograd: SEESAC. 119 ] Po aty, f. 32. 120 ] Strategjia dhe Plani i Veprimit për Kontrollin e Armëve të Vogla, të Lehta dhe Eksplozivëve 2017–2021. 121 ] Qosaj Mustafa, Ariana. 2021. Raport për analizën gjinore të kuadrove ligjorë dhe të politikave për kontrollin e armëve të vogla në Kosovë. Beograd: SEESAC. 74  SHTOJCA I pse të katër objektivat strategjikë lidhen drejtpërdrejt me rritjen e ndjeshmërisë gjinore në kontrollin e AVL-ve, Strategjia dhe Plani shoqërues i Veprimit 2017-2021 parashikojnë një nivel të kufizuar njohjeje të rolit të rëndësishëm të perspektivës gjinore në kontrollin e AVL-ve. Integrimi i perspektivës gjinore është parashikuar kryesisht në aktivitetet që lidhen me rritjen e ndërgjegjësimit.122 122 ] Po aty. 75 SHTOJCA II: INSTRUMENTET KËRKIMORE 76  SHTOJCA II 1. PYETËSOR ANKETË MBI POZICIONIN E GRAVE NË KONTROLLIN E ARMËVE TË VOGLA PYETËSOR DREJTUAR MINISTRISË SË BRENDSHME/POLICISË Ky pyetësor i drejtohet Ministrisë së Brendshme/Policisë. Plotësimi i këtij pyetësori duhet të ofrojë një panoramë më gjithëpërfshirëse dhe më objektive të situatës në fushat/seksionet e përfshira në analizë. Në rast se keni pyetje ose ju nevojiten sqarime shtesë, kontaktoni… Vendosni të dhënat e kontaktit të personit të ngarkuar për plotësimin e pyetësorit: Emri dhe mbiemri: Email-i: Numri i telefonit: FALEMINDERIT! 1. Ju lutemi, rendisni ligjet dhe strategjitë (duke përfshirë aktet nënligjore, rregulloret, planet e veprimit, programet dhe çdo akt të brendshëm) në juridiksionin tuaj që rregullojnë fushën e barazisë gjinore dhe krijojnë bazën për garantimin e barazisë gjinore dhe të përfaqësimit të ekuilibruar të grave dhe burrave në Ministrinë e Brendshme/Polici. Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 2. a) A ka një mekanizëm për barazinë gjinore në Ministrinë e PO JO Brendshme/Polici? 77 SHTOJCA II Nëse PO, ju lutemi shpjegoni se çfarë mekanizmi për barazinë gjinore ekziston në Ministrinë e Brendshme/Polici dhe cili është mandati i tij. b) A ka ndonjë akt administrativ për krijimin e një mekanizmi të PO JO tillë? Nëse PO, specifikoni. A është publik ky akt? Nëse është i disponueshëm online, ju lutemi jepni linkun që të çon drejtpërdrejt te dokumenti. c) Nëse ka një mekanizëm për barazinë gjinore, a kanë marrë PO JO pjesë anëtarët e mekanizmit për barazinë gjinore në një trajnim të specializuar për barazinë gjinore? Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 3. A është përdorimi i gjuhës me ndjeshmëri gjinore i rregulluar PO JO zyrtarisht në Ministrinë e Brendshme/Polici? Nëse PO, ju lutemi përshkruani mënyrën se si përdoret në praktikë gjuha me ndjeshmëri gjinore. Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 78  SHTOJCA II 4. A ka në Ministrinë e Brendshme/Polici organizata apo shoqata të PO JO grave? Nëse PO, ju lutemi përshkruajini shkurtimisht këto organizata ose shoqata. Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 5. A ekzistojnë politika (të tilla si ligje, akte nënligjore, rregullore, PO JO strategji, plane veprimi, programe, akte të brendshme) për mbrojtjen kundër diskriminimit me bazë gjinore? Nëse PO, ju lutemi renditini këto politika dhe nëse janë të disponueshme online, jepni linkun që të çon drejtpërdrejt te dokumenti. Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 6. A ekzistojnë politika (të tilla si ligje, akte nënligjore, rregullore, PO JO strategji, plane veprimi, programe, akte të brendshme) për mbrojtjen nga ngacmimi seksual? Nëse PO, ju lutemi renditini këto politika dhe nëse janë të disponueshme online, jepni linkun përkatës. 79 SHTOJCA II Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 7. a) A ekziston një mekanizëm i brendshëm për trajtimin e ankesave PO JO (avokati i popullit, shërbim ndërmjetësimi apo tjetër) në Ministrinë e Brendshme/Polici me qëllimin për të monitoruar, parandaluar dhe kontrolluar: 1. diskriminimin me bazë gjinor 2. ngacmimin seksual 3. format e tjera të ngacmimit Nëse PO, ju lutemi përshkruajeni këtë mekanizëm. b) Nëse nuk ekziston një mekanizëm i tillë, me kë mund të kontaktojnë punonjësit nëse ndihen se janë viktima të diskriminimit me bazë gjinore/ngacmimit seksual/formave të tjera të ngacmimit: Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 8. A ka pasur raste të raportuara të ngacmimit seksual/diskriminimit me bazë gjinore në vitin 2022? Ju lutemi tregoni numrin e rasteve të raportuara sipas seksit të personit që i ka raportuar, nëse ka, në tabelën vijuese. 80  SHTOJCA II Diskriminimi Ngacmimi Forma të tjera me bazë gjinor seksual ngacmimi Gra Burra Gra Burra Gra Burra Numri i rasteve të raportuara në vitin 2022. Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 9. A ekzistojnë masa apo qasje specifike kur për rekrutimin e grave PO JO në Ministrinë e Brendshme/Polici? A ekzistojnë masa që kanë si synim rritjen e numrit të grave në Ministrinë e Brendshme/Polici? Nëse PO, përshkruajini. Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 10. A ka kuota numerike ose përqindje të vendosura për rekrutimin e PO JO grave? Nëse PO, ju lutemi specifikoni kuotat. Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 81 SHTOJCA II 11. A ka objektiva vjetorë të vendosur për rekrutimin e një numri të PO JO caktuar të grave dhe burrave? Nëse PO, ju lutemi specifikoni numrin/përqindjen e grave dhe burrave sipas këtyre objektivave: Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 12. a) A ka një afat kohor të përcaktuar brenda të cilit duhet të PO JO rekrutohet një përqindje e caktuar e grave (dhe sa është kjo përqindje)? b) Ju lutemi specifikoni afatin kohor: c) Ju lutemi specifikoni përqindjen e grave të përcaktuar nga objektivi që duhet të arrihet brenda këtij afati: Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 13. A kanë marrë pjesë anëtarët e komitetit (bordit) të Po, të Disa kanë Jo, nuk kanë rekrutimit në ndonjë trajnim me tematika gjinore? gjithë. marrë pjesë marrë pjesë ndërsa disa në ndonjë jo. trajnim të tillë. 82  SHTOJCA II Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 14. A është e detyrueshme që bordi/komiteti i përzgjedhjes të PO JO përbëhet nga meshkuj dhe femra? Nëse PO, cila rregullore e parashikon diçka të tillë? Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 15. A ka një mekanizëm të brendshëm për të garantuar që gratë dhe PO JO burrat të kenë akses të barabartë në zhvillimin e karrierës? Nëse ka një mekanizëm të tillë, ju lutemi përshkruajeni shkurtimisht. Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 83 SHTOJCA II 16. A ka ndonjë sistem për të monitoruar zhvillimin profesional dhe PO JO rritjen në karrierë (zhvillimin e karrierës) të stafit? Nëse ka një sistem të tillë, ju lutemi përshkruajeni shkurtimisht. Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 17. A ka një mekanizëm të brendshëm për të monitoruar lëvizjet e PO JO personelit, pra për të monitoruar mbajtjen në punë të pjesëtarëve të stafit meshkuj dhe femra? Nëse ka një mekanizëm të tillë, ju lutemi përshkruajeni. Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 18. A ka ndonjë masë që u mundëson grave dhe burrave të ekuilibrojnë më mirë jetën profesionale me atë familjare në Ministrinë e Brendshme dhe në Polici? Cilat janë këto masa (ju lutemi përshkruajini)? Përmirësimi i sistemit të shpërblimit të punonjësve dhe i ngritjes së tyre në detyrë, duke përfshirë rritjen e pagave dhe rritjen e transparencës për shpërblimet dhe përfitimet e tjera të ligjshme. 84  SHTOJCA II Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 19. A ka masa për të garantuar që kushtet e punës të jenë të PO JO përshtatshme për nevojat e grave dhe të burrave? Nëse PO, përshkruajini. Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: JU LUTEMI PLOTËSONI TË DHËNAT RRETH PËRFAQËSIMIT TË GRAVE DHE BURRAVE SIPAS TABELAVE TË MËPOSHTME Nëse legjislacioni specifikon se ndonjë prej informacioneve të kërkuara është konfidencial, ju lutemi përfshini një shënim ku të përmendet ky legjislacion specifik dhe jepni vetëm vlerën në përqindje të grave dhe burrave. Nëse informacioni i kërkuar nuk është i disponueshëm, specifikojeni diçka të tillë. Informacioni është kërkuar për vitin 2022. Ministria e Brendshme/Policia 1. Policia Kufitare Gra Burra Totali Nuk disponohen Numri % Numri % Numri % të dhëna Pozicion drejtues Oficer policie 85 SHTOJCA II Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 2. Policia Kriminale Gra Burra Totali Nuk disponohen Numri % Numri % Numri % të dhëna Pozicion drejtues Oficer policie Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 3. Siguria fizike dhe menaxhimi i stoqeve (profesionistët përgjegjës për AVL-të/ruajtjen e provave) Gra Burra Totali Nuk disponohen Numri % Numri % Numri % të dhëna Pozicion drejtues Staf operacional Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 4. Njësia Qendrore për Armët e Zjarrit Gra Burra Totali Nuk disponohen Numri % Numri % Numri % të dhëna 86  SHTOJCA II Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 5. Profesionistët që punojnë për miratimin e lejeve për armë zjarri për civilët Gra Burra Totali Nuk disponohen Numri % Numri % Numri % të dhëna Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 6. Organet (komisionet) e ngarkuara me miratimin e aplikimeve për lejet për armë zjarri Gra Burra Totali Nuk disponohen Numri % Numri % Numri % të dhëna Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 7. Komisioni për AVL-të Gra Burra Totali Nuk disponohen Numri % Numri % Numri % të dhëna Koment: Nëse keni komente lidhur me informacionin e kërkuar, shkruajini këtu: 87 SHTOJCA II 2. UDHËZUES MBI INTERVISTËN E DETAJUAR PËR KONTROLLIN E ARMËVE TË VOGLA DHE TË LEHTA (AVL) Hyrje Data: Emri i institucionit/departamentit: Emri i personit të intervistuar: Cili është pozicioni i të intervistuarit në institucion/departament: Përvoja e punës (në total) Vite përvojë në kontrollin e AVL-ve: A. Parapërgatitje: Formimi dhe përvoja profesionale - 5 minuta Qëllimi: Mbledhja e kontekstit thelbësor rreth karrierës së personit të intervistuar, përkatësisht rrugëtimi profesional, rolet, përgjegjësitë kryesore dhe përvoja në Ministrinë e Brendshme, veçanërisht në fushën e kontrollit të armëve të vogla dhe të lehta (AVL). 1. A mund të jepni një përmbledhje të shkurtër të formimit tuaj profesional? a) A mund të përshkruani shkurtimisht rolet dhe përgjegjësitë tuaja të mëparshme në Ministrinë e Brendshme/sektorin e sigurisë? b) Sa vite përvojë pune keni në role të lidhura me AVL-të? Çfarë përvojash specifike keni pasur në fushën e kontrollit të AVL-ve? 2. A mund të jepni më shumë detaje lidhur me pozicionin dhe detyrat tuaja aktuale në departamentin ku punoni? 3. Çfarë ju ka motivuar që të punoni në fushën e kontrollit të AVL-ve? Pse e keni zgjedhur këtë drejtim? 4. Cilat janë aspiratat tuaja personale në karrierë? a) A kanë ndryshuar aspiratat tuaja me kalimin e kohës? B. Perceptimi i grave që marrin pjesë në kontrollin e AVL-ve/Sfidat dhe pengesat - 10 minuta Qëllimi: Marrja e njohurive mbi perceptimin e të intervistuarit lidhur me pjesëmarrjen aktuale të grave në kontrollin e AVL-ve, në nivel politikash dhe operacional. Analizimi i përvojave ose konstatimeve personale mbi sfidat dhe pengesat me të cilat përballen gratë për të pasur një pjesëmarrje më të plotë në kontrollin e AVL-ve. 88  SHTOJCA II 5. Cilat janë mendimet tuaja rreth pjesëmarrjes aktuale të grave në institucionin tuaj, si dhe në kontrollin e AVL-ve në përgjithësi (Komisionet e AVL-ve, Policia Kufitare ose Policia Kriminale, siguria fizike dhe menaxhimi i stoqeve dhe Njësitë Qendrore për Armët e Zjarrit)? 6. Si do e përshkruanit situatën aktuale të përfaqësimit të grave në departamentin tuaj dhe në departamente të tjera të fokusuara te kontrolli i AVL-ve? A mendoni se gratë përfaqësohen në nivel të mjaftueshëm? a) PËR ANËTARËT E KOMISIONIT TË AVL-ve: A keni konstatuar dallime të konsiderueshme në përfaqësimin e grave në pozicione dhe institucione të ndryshme të lidhura me kontrollin e AVL-ve? Nëse po, mund t’i shtjelloni këto dallime? (Përfaqësimi i grave/burrave në pozicione drejtuese të lidhura me kontrollin e AVL-ve (nivel drejtues i lartë dhe mesatar), si dhe në nivelin e politikave, në nivel operacional etj.) b) PËR PERSONAT E TJERË TË INTERVISTUAR: A keni konstatuar dallime të konsiderueshme në përfaqësimin e grave në pozicione të ndryshme në institucionin tuaj? Nëse po, mund t’i shtjelloni këto dallime? (Përfaqësimi i grave/burrave në pozicione drejtuese - në stafin drejtues të nivelit të lartë dhe mesatar) c) A ka marrë institucioni juaj masa për të trajtuar pabarazinë në përfaqësimin e grave (përfaqësimi joproporcional i burrave dhe grave në institucion, në njësitë e tij organizative të lidhura me kontrollin e AVL-ve ose në pozicionet drejtuese)? i. NËSE PO: Sa prej këtyre masave kanë ndikuar në dinamikat brenda departamentit dhe në rolin e grave në kontrollin e AVL-ve? ii. A keni përfituar ju prej këtyre masave në ndonjë mënyrë? 7. Për sa i përket ndërrimit të stafit, si e vlerësoni situatën në institucionin ose departamentin tuaj? a) Më konkretisht, a keni konstatuar pabarazi të dukshme të bazuara në aspektet gjinore për sa i përket mbajtjes së stafit (tendenca që burrat/gratë të qëndrojnë të punësuar për një kohë më të gjatë/të largohen brenda një kohe më të shkurtër)? 8. PËR ANËTARËT E KOMISIONIT TË AVL-ve: Sa të përfshira janë gratë në procesin e vendimmarrjes në fushën e kontrollit të AVL-ve në juridiksionin tuaj? 9. Si do i vlerësonit mundësitë e grave për t’u rritur në pozicione drejtuese në institucionin tuaj? a) PYESNI GRATË: Sipas përvojës suaj, me çfarë sfidash përballen gratë për të ngjitur shkallët e karrierës në fushën e kontrollit të AVL-ve? 10. Hulumtime të ndryshme kanë treguar një nivel të ulët të pjesëmarrjes së grave në kontrollin e AVL-ve në mbarë Ballkanin Perëndimor, duke përfshirë në juridiksionin tuaj. Sipas mendimit tuaj, cilat janë arsyet kryesore që qëndrojnë pas këtij fakti? 11. Sipas perceptimit tuaj, cilat janë sfidat ose pengesat kryesore kundrejt rritjes së pjesëmarrjes së grave në kontrollin e AVL-ve (në nivel operacional dhe politikash)? a) PYESNI GRATË: A ka sfida me të cilat përballeni shpesh si një grua në fushën e kontrollit të AVL-ve? i. Si keni mësuar që ta përballoni këtë sfidë? b) A mund të diskutoni se sa sfiduese është të gjesh ekuilibrin ndërmjet jetës personale dhe natyrës kërkuese të karrierës suaj në kontrollin e AVL-ve? i. A janë këto sfida specifike për kontrollin e AVL-ve apo janë sfida të përbashkëta në mbarë organizatën? 12. Nga perspektiva juaj, sa e rëndësishme është që gratë të marrin pjesë në organet e kontrollit të AVL-ve? a) Bazuar në përvojën tuaj, sa e rëndësishme është që gratë të marrin pjesë në organet e kontrollit të AVL-ve? b) Çfarë vlere apo perspektive unike sjellin gratë në fushën e kontrollit të AVL-ve? 89 SHTOJCA II i. Cilat do të ishin avantazhet e rritjes së përfaqësimit të grave në organet e kontrollit të AVL- ve? A shihni ndonjë disavantazh të mundshëm? c) PËR ANËTARËT E KOMISIONIT TË AVL-ve: Cila ka qenë përvoja juaj lidhur me përfshirjen e perspektivës së grave në formulimin dhe zbatimin e politikave për kontrollin e AVL-ve? i. A mund të identifikoni politika të caktuara që janë ndikuar posaçërisht nga njohuritë apo pjesëmarrja e grave? 13. A mund të jepni shembuj të grave në pozicione drejtuese apo me ndikim në fushën e kontrollit të AVL-ve? a) A mund të ndani një shembull të një situate ku një grua në departamentin/organizatën tuaj ka vepruar si agjente e ndryshimit apo ka nisur një ndryshim pozitiv të konsiderueshëm në lidhje me kontrollin e AVL-ve? 14. Si do të ndryshojë në të ardhmen roli i grave në kontrollin e AVL-ve (realiteti)? a) Cili është vizioni juaj për barazinë gjinore në fushën e kontrollit të AVL-ve në të ardhmen (pritshmëritë)? i. Çfarë ndryshimesh shpresoni të realizohen për ta bërë realitet këtë vizion? C. Pengesat dhe mangësitë ligjore - 5 minuta Qëllimi: Identifikimi dhe kuptimi i pengesave ligjore ekzistuese që ndikojnë në pjesëmarrjen ose përparimin e grave në fushën e kontrollit të AVL-ve. 15. A jeni në dijeni të ndonjë pengese apo mangësie ligjore që pengon pjesëmarrjen e grave në kontrollin e AVL-ve? a) A ka dispozita ligjore specifike (ligje, statute apo rregullore), ose procedura të brendshme që mendoni se kufizojnë hyrjen apo angazhimin e grave në kontrollin e AVL-ve, apo që ndikojnë në një formë tjetër në mënyrë joproporcionale te pjesëmarrja e grave në kontrollin e AVL-ve? b) NËSE PO: A mund ta shtjelloni më tepër? A mund të jepni shembuj të këtyre pengesave? 16. A janë zvogëluar apo intensifikuar këto pengesa me kalimin e viteve? A mund të jepni shembuj? a) A është bërë ndonjë progres ligjor për eliminimin e këtyre pengesave? i. Sa efektive kanë qenë këto masa? D. Efikasiteti i mekanizmave të barazisë gjinore - 5 minuta Qëllimi: Përcaktimi i mekanizmave aktualë (politika, programe apo iniciativa) që synojnë të nxisin barazinë gjinore ose të rrisin pjesëmarrjen e grave në kontrollin e AVL-ve. Vlerësimi i funksionalitetit, ndikimit dhe efikasitetit të tyre. 17. A janë zbatuar mekanizma specifikë të barazisë gjinore në institucionin/departamentin tuaj? 18. NËSE PO: Si do e vlerësonit zbatimin e mekanizmave të barazisë gjinore në organizatën tuaj? Çfarë mendimi keni për mënyrën e funksionimit të tyre? a) Si kanë kontribuar këta mekanizma në përmirësimin e statusit të grave në organizatën tuaj, në rritjen e pjesëmarrjes së grave dhe në krijimin e një mjedisi pune me më shumë barazi gjinore? b) Si mendoni se mund të përmirësohet puna e tyre? i. A janë promovuar dhe zbatuar në mënyrë të përshtatshme këta mekanizma? 90  SHTOJCA II E. Qëndrimet shoqërore dhe institucionale - 10 minuta Qëllimi: Identifikimi dhe kuptimi i qëndrimeve mbizotëruese shoqërore dhe institucionale ndaj grave, të cilat ndikojnë në mundësitë e tyre në fushën e kontrollit të AVL-ve. 19. Bazuar në vëzhgimet tuaja, cilat janë ndryshimet në rolet e burrave dhe të grave në fushën e kontrollin e AVL-ve, nëse ka? 20. Si do i përshkruanit normat dhe qëndrimet shoqërore lidhur me pjesëmarrjen e grave në kontrollin e AVL-ve? a) A mund të jepni shembuj të normave shoqërore që nxisin ose pengojnë angazhimin e grave në aktivitetet për kontrollin e AVL-ve? b) PYESNI GRATË: A jeni ndjerë ndonjëherë sikur qëndrimet shoqërore kanë ndikuar në përpjekjet tuaja profesionale, ose të grave të tjera në institucionin tuaj/në fushën e kontrollit të AVL-ve? c) A keni konstatuar qëndrime apo stereotipa me specifikë gjinore që ndikojnë në perceptimet mbi aftësitë e burrave dhe të grave në rolet e lidhura me kontrollin e AVL-ve? (perceptimi i sukseseve dhe dështimeve) d) A keni konstatuar ndonjë ndryshim në këto qëndrime me kalimin e kohës? i. A mund të identifikoni ndonjë ngjarje ose faktorë nxitës kyçë që kanë ndikuar në ndryshimin e këtyre qëndrimeve shoqërore? e) Cilat janë strategjitë/iniciativat që mendoni se mund të ndikojnë pozitivisht në këto qëndrime dhe mund të motivojnë më tepër gra që të marrin pjesë në kontrollin e AVL-ve? 21. Në gjykimin tuaj, si ndikojnë normat institucionale në organizatën tuaj në pjesëmarrjen e grave në kontrollin e AVL-ve? a) A mund të jepni shembuj specifikë të mënyrës se si këto norma kanë ndikuar në rolet dhe përvojat e grave në organizatën tuaj? b) A ka norma ose pritshmëri që ndikojnë në vendimet e një gruaje për të ndjekur dhe për të qëndruar në karriera në sektorët e kontrollit të AVL-ve? i. PYESNI GRATË: A ka ndodhur që ju ose koleget tuaja femra të jeni penguar apo motivuar nga këto qëndrime për t’u bërë pjesë/për të vijuar në fushën e kontrollit të AVL-ve? c) A mund të përshkruani stilin dhe kulturën e komunikimit në departamentin/institucionin tuaj? i. A ndikojnë ato te gratë në fushën e kontrollit të AVL-ve? A ndikojnë ato për të zhvilluar/ penguar fuqizimin e grave në fushën e kontrollit të AVL-ve? d) Sipas vlerësimit tuaj sa mendjehapur është niveli drejtues në organizatën tuaj kundrejt ndryshimit dhe gjithëpërfshirjes? A keni konstatuar ndonjë ndryshim në këtë qëndrim me kalimin e viteve? e) A ka iniciativa për modifikimin e këtyre normave dhe qëndrimeve institucionale? i. A mund të jepni shembuj të strategjive/iniciativave që janë zbatuar në mënyrë të suksesshme, qoftë brenda organizatës suaj ose diku tjetër, të cilat kanë ndikuar në mënyrë pozitive te qëndrimet institucionale? 22. Sipas mendimit tuaj, a ka dallime ndërmjet qëndrimeve të burrave dhe grave në fushën e kontrollit të AVL-ve (në departamentin/institucionin tuaj)? a) NËSE PO: A mund ta shpjegoni shkurtimisht? b) Deri në çfarë mase konsiderohet kontrolli i AVL-ve si një fushë prestigjioze për të punuar? 91 SHTOJCA II 23. Si do e përshkruanit perceptimin e kolegëve tuaj meshkuj lidhur me përfshirjen e grave në kontrollin e AVL-ve? a) Si shfaqen këto qëndrime në veprimtaritë e përditshme, pra a ndikojnë në bashkëpunimin dhe vendimmarrjen në organizatën tuaj? b) Bazuar në perspektivën tuaj, a kanë ndryshuar qëndrimet e meshkujve kundrejt kolegeve femra në këtë fushë, gjatë kohës suaj në detyrë? Në çfarë mënyre? c) A ofron institucioni/departamenti juaj programe për rritjen e ndjeshmërisë gjinore? i. NËSE PO: A kanë qenë efektive? Si kanë ndikuar këto programe në perceptimin dhe pranimin e kolegeve femra në këtë fushë? ii. Sa të shpeshta dhe të hapura janë diskutimet lidhur me barazinë gjinore në organizatën suaj, veçanërisht në lidhje me kontrollin e AVL-ve? F. Diskriminimi dhe ngacmimi me bazë gjinore - 10 minuta Qëllimi: Vlerësimi i nivelit të përhapjes së diskriminimit dhe ngacmimit me bazë gjinore në organizatë. 24. Si e vlerësoni praninë e diskriminimit me bazë gjinore në institucionin/departamentin tuaj (si p.sh. trajtim i ndryshëm i grave dhe burrave për shkak të gjinisë së tyre)? a) A keni konstatuar ndonjë pengesë ose paragjykim me specifikë gjinore në procesin e përzgjedhjes dhe të ngritjes në detyrë (kriteret dhe procedurat) në pozicione të caktuara në departamentin/organizatën tuaj (në fushën e kontrollit të AVL-ve)? i. NËSE PO: Çfarë hapash mendoni se mund të ndërmerren për të eliminuar këto pengesa/paragjykime dhe për të arritur një përfshirje më të lartë të parimit të barazisë gjinore në procesin e përzgjedhjes? b) A besoni se burrat dhe gratë në departamentin/organizatën/fushën tuaj kanë mundësi të barabarta për rritje dhe trajnim? Pse e mendoni diçka të tillë? c) A jeni përballur ju personalisht me sfida (diskriminim) të lidhura me gjininë në kontekstin tuaj profesional? Nëse ndiheni komodë, ju lutemi ndani përvojën tuaj. i. A mund të tregoni se si janë menaxhuar ose trajtuar këto sfida? d) A njihni dikë tjetër që ka përjetuar diskriminim me bazë gjinore në institucionin tuaj? i. A keni konstatuar ose dëshmuar raste kur disa prej kolegët tuaj janë përballur me vështirësi në punë si pasojë e gjinisë së tyre? Në çfarë mënyre (burra apo gra; sfida shoqërore apo të lidhura me politikat)? ii. Si reagojnë zakonisht njerëzit në situata të tilla (kur janë dëshmitarë të një akti të tillë?) 25. Si do e vlerësonit nivelin e sigurisë së personave që punojnë në fushën e kontrollit të AVL-ve? a) A ekzistojnë dallime ndërmjet grave dhe burrave në këtë aspekt? b) A ekziston një sistem ose rrjet për mbështetjen e grave në departamentet që punojnë për kontrollin e AVL-ve? 26. A keni konstatuar ose dëgjuar ndonjëherë raste të ngacmimit seksual në institucionin tuaj? a) A njihni ndonjë person që ka përjetuar ngacmim seksual? 27. A ekzistojnë mekanizma (kodi i sjelljes, ose një politikë kundër diskriminimit dhe ngacmimit në vendin e punës, si p.sh. akt rregullore, manual) në institucionin tuaj për të parandaluar/trajtuar ngacmimin seksual dhe diskriminim me bazë gjinore? NËSE PO: 92  SHTOJCA II a) A ka përcaktuar ky mekanizëm procedura formale për trajtimin dhe reduktimin e këtij fenomeni ((procedura për hetimin e ankesave, sisteme për raportimin e ankesave, masa dhe sanksione etj.)? b) Në gjykimin tuaj, në çfarë mase janë efektive mekanizmat ekzistues? A jeni në dijeni të ndonjë problemi në zbatimin e këtyre mekanizmave? i. A e dini se kë duhet të kontaktoni në rastet e diskriminimit dhe të ngacmimit? G. Rekomandime dhe sugjerime - 10 minuta Qëllimi: Marrja e njohurive të vlefshme dhe e ideve praktike nga të intervistuarit lidhur me rritjen e barazisë gjinore në fushën e kontrollit të AVL-ve. Kjo mund të përfshijë përshtatjen e praktike aktuale ose zbatimin e iniciativave të reja. 28. Cilat do të ishin rekomandimet tuaja kryesore për rritjen e pjesëmarrjes së grave dhe për të krijuar një mjedis pune me më shumë barazi gjinore në institucionin/departamentin tuaj? a) Çfarë rekomandimesh dhe sugjerimesh keni për të rritur numrin e grave në kontrollin e AVL-ve? i. Bazuar në përvojat tuaja, çfarë strategjish specifike sugjeroni për të rekrutuar dhe mbajtur më shumë gra në role të lidhura me kontrollin e AVL-ve? ii. Dhe çfarë mund të bëhet për të rritur mbajtjen e tyre në punë në këto role? b) Si mund të promovohet më shumë barazia gjinore në institucionin/departamentin tuaj? 29. A ka ndryshime specifike të politikave që besoni se do të kontribuonin në këto objektiva? a) A besoni se ekziston një nevojë për politika të posaçme ose për veprime mbështetëse për rritjen e pjesëmarrjes së grave në kontrollin e AVL-ve? i. NËSE PO: Çfarë politikash ose veprimesh specifike do të rekomandonit? 30. Cilat janë llojet e programeve/iniciativave që mund të ndihmojnë gratë dhe burrat për të funksionuar në mënyrë më efektive në organizatën/departamentin tuaj? a) A ka programe ose politika specifike që mbështesin gjetjen e ekuilibrit midis jetës profesionale dhe personale në organizatën tuaj? b) Sa thelbësore mendoni se është arsimi dhe trajnimi i specializuar në rritjen e rolit të grave në kontrollin e AVL-ve? i. A ka programe trajnimi të posaçme për gratë në organizatën ose në rajonin tuaj? ii. Si mund të përshtaten programet e arsimit dhe të trajnimit për të trajtuar sfidat specifike gjinore? c) A ka programe/iniciativa të barazisë gjinore në institucionin tuaj që mund të shërbejnë si modele për institucionet e tjera? d) A ka programe lidershipi/udhëheqjeje ose iniciativa mentorimi që ju do të rekomandonit dhe që janë të fokusuara specifikisht te gratë në këtë fushë? 31. A keni dhënë ndonjëherë komente ose a keni sugjeruar përmirësime lidhur me pjesëmarrjen/ përfaqësimin e grave në kontrollin e AVL-ve? a) NËSE PO: Cila ishte përgjigja ose masa e ndërmarrë nga autoritetet më të larta? 32. PYESNI GRATË: Nëse ktheni kokën pas, çfarë njohurish ose mësimesh do të dëshironit të ndanit me gratë që aspirojnë të futen në fushën e kontrollit të AVL-ve në të ardhmen? 93 SHTOJCA II “Po i afrohemi fundit të kësaj interviste. A ka ndonjë aspekt që besoni se është me rëndësi për temat që kemi diskutuar, por që nuk keni pasur mundësinë ta shprehni? A ka ndonjë pyetje që e konsideroni të rëndësishme, por që nuk jua kam drejtuar?” Ju falënderojmë për kohën dhe bashkëpunimin në këtë intervistë. Njohuritë tuaja janë të vlefshme për hulumtimin tonë të vazhdueshëm. 94 ANNEX II SHTOJCA III: LISTA E REFERENCAVE 96 SHTOJCA III Asuako, Jennifer. 2020. Women’s Participation in Decision Making: Why It Matters. NY: UNDP. Božanić, Dragan. 2016. Gender and SALW in South East Europe, Main concerns and policy response. Beograd: SEESAC. Božanić, Dragan. 2022. Small Arms Control – The Case for Gender Mainstreaming. Beograd: Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim. Ferigra Stefanović, Ana. 2021. EU Gender Profile for Serbia. Beograd: Zyra e UN Women në Serbi. Final Report of RevCon4 (Dokumenti rezultues në shtojcë) Hessmann Dalaqua, Egeland dhe Graff Hugo. 2019. Still Behind the Curve. Gender Balance in Arms Control, Non-Proliferation and Disarmament Diplomacy. Gjenevë, Zvicër: UNIDIR. Kriplani, Sanaya. 2023. The Business Case for Gender Diversity: Why Gender Balance Is Key to a Successful Business Strategy. LinkedIn. Mandro, Arta. 2021. Raport për analizën gjinore të kuadrove ligjorë dhe të politikave për kontrollin e armëve të vogla në Shqipëri. Beograd: SEESAC. Niethammer, Carmen. 2022. Think Outside the Gender Box. Banka Evropiane e Investimeve (blog). Pokela, Julianne. Steblea, Ingrid. Steblea, Jeffrey. Shea, Linda and Denny, Elizabeth. 2007. Getting Started With Market Research for Out-Of-School Time Planning: A Resource Guide for Communities. Workbook E: Conducting In-depth Interviews. Nju-Jork, NY: The Wallace Foundation. Qosaj Mustafa, Ariana. 2021. Raport për analizën gjinore të kuadrove ligjorë dhe të politikave për kontrollin e armëve të vogla në Kosovë. Beograd: SEESAC. SEESAC Gender and SALW knowledge base https://www.seesac.org/Gender-and-SALW/ Novović, Snežana. Vla, Snežana. Rakić, Nada. 2010. Establishing the Southeast Europe Women Police Officers Network: Research findings. Sofje: Sekretariati Ekzekutiv i Shoqatës së Shefave të Policisë së Evropës Juglindore (SEPCA). Steiner, Achim, dhe Phumzile Mlambo-Ngcuka. Making the Business Case for Gender Equality. UNDP (blog). Stevanović Govedarica, Gordana. 2021. Small Arms and Light Weapons, Gender-Based Violence and Domestic Violence: Analysis of Regulatory Framework and Practice. Beograd: Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim. Sumonja, Sanja. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in the Brcko District of Bosnia and Herzegovina. Beograd: SEESAC. Sundiatu Dixon-Fyle et al. 2020. Diversity Wins: How Inclusion Matters. NY: McKinsey dhe Company. Tetra Tech ES, Inc. Engendering Industries: Developing a Business Case for Gender Equality. Uashington, D.C.: Agjencia e Shteteve të Bashkuara për Zhvillim Ndërkombëtar. The Business Case for Gender Equality 2018. The Business Case for Gender Equality, Engendering Industries. 97  SHTOJCA III Raporti përfundimtar i Konferencës së Dhjetë të Palëve në Traktatin për Tregtinë e Armëve: The Sustainable Development Goals Extended Report 2022. UN Women. 2023. Gender Equality Profile of North Macedonia. Shkup: Zyra e Prezencës së Programit të UN Women në Maqedoninë e Veriut. UNDP. 2008a. How to Guide. The Establishment and Functioning of Small Arms and Light Weapons Commissions. Gjenevë: Zyra për Parandalimin e Krizave dhe Rikuperimin. Gjenevë, Zvicër: Zyra për Parandalimin e Krizave dhe Rikuperimin, UNDP. Organizata e Kombeve të Bashkuara. 2024. Summit of the Future Outcome Documents, Pact for the Future, Global Digital Compact and Declaration on Future Generations. Nju-Jork, NY: Organizata e Kombeve të Bashkuara. UNODA. 2022. Training Manual On Gender-Mainstreaming Small Arms Control. Nju-Jork, NY: UNODA. Vuksanović, Tijana. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Montenegro. Beograd: SEESAC. Zveržhanovski, Ivan. Balon, Bojana (editors). Prepared by prepared by Women Police Officers Network in South East Europe. 2012. Guidelines For Gender Sensitive Policing: With An Emphasis On Recruitment, Selection And Professional Development Of Women In Police Services. Beograd: SEESAC. i ] Për më shumë informacion, shihni raportin kryesor të Anketës së udhëhequr nga OSBE për dhunën ndaj grave. Ky raport paraqet gjetjet e krahasueshme ndër-rajonale të anketës së OSBE-së mbi mirëqenien dhe sigurinë e grave, e cila u krye në vitin 2018 në juridiksione të përzgjedhura në Evropën Juglindore dhe Lindore. Studimi i udhëhequr nga OSBE përfshinte një komponent sasior dhe cilësor dhe u krye me synimin për të ofruar të dhëna të krahasueshme mbi format e ndryshme të dhunës së përjetuar nga gratë në fëmijëri dhe gjatë gjithë jetës së tyre. Studimi shqyrtoi dhunën e përjetuar nga gratë në situata konflikti ose jo konflikti, si dhe ndikimin e dhunës te gratë dhe vajzat, duke përfshirë pasojat e saj të afatgjata. Të anketuarve iu bënë pyetje rreth normave dhe qëndrimeve në lidhje me dhunën ndaj grave për të kuptuar më mirë shkaqet në themel të dhunës. 98 CIP - Каталогизација у публикацији Народна библиотека Србије, Београд 623.44(497-15)(0.034.2) 351.74/.76-055.2(497-15)(0.034.2) 351.861:316.4(497-15)(0.034.2) BEKER, Kosana, 1972- Gratë në kontrollin e avl-ve në Ballkanin Perëndimor [Elektronski izvor] / [hartuar nga Kosana Beker] = [përkthimi Alba Global]. - Beograd : UNDP SEESAC, 2025 (Beograd : Digital Solution). - 98 str. ; 30 cm Sistemski zahtevi: Nisu navedeni. - Nasl. sa naslovnog ekrana. - Tiraž 30. - Prevedeno prema: Women in SALW control in the Western Balkans ISBN 978-86-7728-388-9 1. Gl. stv. nasl. а) Ватрено оружје -- Контрола -- Западни Балкан б) Полиција -- Жене -- Западни Балкан в) Безбедност -- Друштвени аспект -- Западни Балкан COBISS.SR-ID 176294153 The Southeastern and Eastern Europe Clearinghouse for the Control of Small Arms and Light Weapons (SEESAC) Bulevar Zorana Đinđića 64, 11000 Belgrade, Serbia Tel: +381 11 415 5300 E-mail: seesac@undp.org www.seesac.org Working within the framework of: 

Women in SALW Control_MKD.pdf

Центарот за контрола на малото и лесно оружје во Југоисточна и Источна Европа (SEESAC) е заедничка иницијатива на Програмата за развој на Обединетите нации (УНДП) и Советот за регионална соработка (RCC) за зајакнување на националните и регионалните капацитети за контрола и намалување на ширењето и злоупотребата на малото и лесно оружје, што придонесува за поголема стабилност, безбедност и развој во Југоисточна и Источна Европа. Оваа публикација е изготвена во рамките на регионалниот проект Поддршка за зајакнување на борбата против нелегално поседување, злоупотреба и трговија со мало и лесно оружје (МЛО) во Западен Балкан (IPA/2021/425-067), финансиран од Генералниот директорат за соседство и преговори за проширување на Европската комисија преку Инструментот за претпристапна помош. За дополнителни информации, контактирајте со: раководителот на SEESAC Булевар „Зоран Ѓинѓиќ“ бр. 64, 11000 Белград, Србија Тел: +381 11 415 5300 www.seesac.org Оградување од одговорност Оваа публикација е изготвена со финансиска поддршка од Европската Унија. Ставовите изразени во овој документ не ги одразуваат официјалните ставови на Европската Унија, Програмата за развој на Обединетите нации (УНДП) или Советот за регионална соработка (RCC). Искористените ознаки и материјалот презентиран во оваа публикација не ги одразуваат ставовите на Европската Унија, Програмата за развој на Обединетите нации и Советот за регионална соработка во врска со правниот статус на која било земја, територија или област или на нејзините надлежни органи или вооружени групи или во врска со определувањето на нејзините граници. Уредник: Драган Божаниќ, проектен аналитичар за род и истражувања. Поддршка за изготвување на извештајот обезбеди Јана Илиќ, проектен асистент. Напишано од: Косана Бекер, експерт за родови прашања. Од голема корист за изготвувањето на оваа публикација беа придонесот и коментарите на следниве членови на тимот на SEESAC: Бојана Балон, Јулиана Бузи, Јелена Бујаковиќ, Данијела Ѓуровиќ, Весна Ципруш, Татјана Вишацки, Мајлинда Бехрами и Андреја Марченко. Превод: Даниел Ефремов Дизајн: Јована Ракиќ Место и година на издавање: Белград 2025 Испечатил: Digital Solution Тираж: 30 копии ISBN-978-86-7728-389-6 @ SEESAC 2025. Сите права се задржани. СОДРЖИНА СПИСОК СО АКРОНИМИ 5 ИЗВРШНО РЕЗИМЕ 7 ПОГЛАВЈЕ 1 ВОВЕД 12 ПОГЛАВЈЕ 2 15 МЕТОДОЛОГИЈА НА ИСТРАЖУВАЊЕТО 15 ПОГЛАВЈЕ 3 19 ПРЕГЛЕД НА ПРАВНИТЕ И ПОЛИТИЧКИТЕ РАМКИ ПОВРЗАНИ СО РОДОВАТА ЕДНАКВОСТ И КОНТРОЛАТА НА МЛО 19 3.1 Нормативни рамки на Обединетите нации 20 3.2 Регионални правни и политички рамки 28 3.2.1 Совет на Европа 28 3.2.2 Европска Унија 29 3.2.3 Патоказ за контрола на МЛО во Западен Балкан 30 3.3 Правни и политички рамки на јурисдикциите 32 ПОГЛАВЈЕ 4 34 УЧЕСТВО НА ЖЕНИТЕ ВО КОНТРОЛАТА НА МЛО ВО ЗАПАДЕН БАЛКАН – НАОДИ ОД ИСТРАЖУВАЊЕТО 34 4.1 Застапеност на жените 35 4.2 Перцепции за учеството и застапеноста на жените во контролата на МЛО и влијанието на општествените и институционалните норми и ставови 43 4.3 Институционални механизми за унапредување на родовата еднаквост 45 4.4 Заштита од родово базирана дискриминација и вознемирување 50 4.5 Вработување, кариерен развој и задржување на вработените 51 4.6 Предизвици и пречки 56 ПОГЛАВЈЕ 5 58 ЗАКЛУЧОЦИ И ИДЕНТИФИКУВАНИ МЕРКИ СО КОИ МОЖЕ ДА ИМ СЕ ДАДЕ ПОДДРШКА НА ИНСТИТУЦИИТЕ ПРИ ЗГОЛЕМУВАЊЕТО НА ЗАСТАПЕНОСТА И УЧЕСТВОТО НА ЖЕНИТЕ ВО КОНТРОЛАТА НА МЛО 58 5.1 Заклучоци 59 5.2 Идентификувани мерки со кои може да им се даде поддршка на институциите при зголемувањето на застапеноста и учеството на жените во контролата на МЛО 62 АНЕКС I: ПРАВНИ И ПОЛИТИЧНИ РАМКИ ВО ЗАПАДЕН БАЛКАН: КРАТОК ПРЕГЛЕД 65 АНЕКС II: ИСТРАЖУВАЧКИ ИНСТРУМЕНТИ 74 АНЕКС III: РЕФЕРЕНЦИ 92 Поле 1: Искоренување на родово базираното насилство и вознемирување на жените 23 Поле 2: Контрола на мало оружје и родова еднаквост – Преглед на меѓународните нормативни рамки 26 Поле 3: Деловен случај за родова еднаквост 33 Поле 4: Воспоставување на мрежа на жени-полицајци од Југоисточна Европа: наоди од истражувањето 48 Поле 5: Ситуациска анализа за родовата еднаквост во Министерството за безбедност на Босна и Херцеговина 49 Поле 6: Насоки за родова сензитивна полициска пракса 55 СПИСОК СО АКРОНИМИ ATT Договор за трговија со оружје БиХ Босна и Херцеговина CD Одлука на Советот КЕДПЖ Конвенција за елиминација на сите форми на дискриминација врз жените CPS Конференција на земјите потписнички ЕУ Европска Унија КТО Контакт точка за огнено оружје МВР Министерство за внатрешни работи МБ БиХ Министерство за безбедност на Босна и Херцеговина АП Акциски план НВО Невладина организација ОБСЕ Организација за безбедност и соработка во Европа Програма за акција на ОН за превенција, борба и искоренување на недозволената PoA трговија со мало и лесно оружје во сите форми RCC Совет за регионална соработка Четврта конференција за преглед на Програмата за акција на ОН за превенција, RevCon4 борба и искоренување на недозволената трговија со мало и лесно оружје во сите форми МЛО Мало и лесно оружје ЦОР Цели за одржлив развој ЈИЕ Југоисточна Европа SEEFEN Мрежа на експерти за огнено оружје во Југоисточна Европа SEESAC Центар за контрола на малото и лесно оружје во Југоисточна и Источна Европа ОН Обединети нации УНДП Програма за развој на Обединетите нации UNSCR Резолуција на Советот за безбедност на Обединетите нации ЗБ Западен Балкан WPON Мрежа на жени-полицајци од Југоисточна Европа WPS Агенда за жените, мирот и безбедноста 5 ИЗВРШНО РЕЗИМЕ 7 ИЗВРШНО РЕЗИМЕ Важноста на целосното и ефективно учество на жените во секторот за безбедност, вклучувајќи и во контролата на мало и лесно оружје (МЛО), се препознава во сè поголема мера во рамките на пошироките напори за промовирање одржлив мир, безбедност и родова еднаквост. Ова се одразува со растечки број на меѓународни, регионални и национални нормативни рамки чија цел е да се зголеми родовата одговорност на контролата на МЛО. Исто така, од владите зачестено се бара да промовираат целосно, рамноправно, суштинско и ефективно учество на жените во контролата на МЛО и да се справат со пречките за учеството и застапеноста на жените во ова поле. Целосното учество на жените е приоритет во Патоказот за контрола на МЛО во Западен Балкан и во стратегиите и акциските планови за контрола на МЛО усвоени од јурисдикциите во регионот. Како поддршка за јурисдикциите од Западен Балкан при исполнувањето на обврските што произлегуваат од меѓународните, регионалните и националните правни и политички рамки, SEESAC спроведе регионална анализа за жените кои работат во полето за контрола на МЛО. Целта на анализата е да се овозможи продлабочено разбирање на тековните трендови и главните предизвици и да се дадат препораки засновани на докази за да се промовира балансирана застапеност и ефективно учество на жените во контролата на МЛО. Истражувачкиот пристап опфаќа темелна анализа на документи и обемно емпириско истражување. Анализата на документи се спроведе преку преглед на меѓународни, регионални и национални правни и политички документи, како и преглед на претходната родова анализа на SEESAC за улогата на жените во секторот за безбедност. Емпириското истражување опфати собирање квантитативни податоци преку прашалници за релевантните институции и квалитативни податоци преку длабински интервјуа со жени и мажи кои работат во полето за контрола на МЛО во Западен Балкан. Целта на прашалниците беше да се добијат детални информации за застапеноста на жените и мажите во клучните активности за контрола на МЛО, за релевантните политики и за внатрешните механизми за родова еднаквост и поднесување жалби, а интервјуата дадоа увид во разликите во нивното професионално искуство и општествените родови норми и резултираа со препораки за зголемување на учеството на жените во контролата на МЛО. Со анализата се утврди дека постои голем напредок во политиките за зајакнување на родово одговорниот аспект на активностите за контрола на МЛО во регионот. Во Западен Балкан се изготвени голем број правни и политички рамки поврзани со родовата еднаквост и заштитата од дискриминација, кои претставуваат цврста основа за интегрирање на родовата перспектива во активностите за контрола на МЛО. Исто така, родовата перспектива се интегрира во сè поголема мера во рамките за контрола на МЛО, во кои се става сè поголем акцент на учеството на жените. И покрај овие напори за нормирање и постојните внатрешни механизми за родова еднаквост, политики за борба против родово базирана дискриминација и разни добри практики, постои недоволна застапеност на жените во контролата на МЛО и мажите преовладуваат во сите активности за контрола на МЛО. Исто така, јасно воочливи се разликите во застапеноста и учеството помеѓу жените и мажите. Во тој поглед, застапеноста на жените во областите поврзани со политики е значително подобрена, вклучувајќи го и нивното учество во комисиите за контрола на МЛО, процесите за реформи на законодавството и улогите за координација на активностите за спроведување на Патоказот за контрола на МЛО во Западен Балкан. Во 2022 година, најголем процент на женски членови имало во комисијата за МЛО на Албанија (42 %), потоа во БиХ (41,1 %), Црна Гора (40 %), Северна Македонија (36,7 %), Србија (25 %) и Косово1 (11,5 %). Ова е значителен пораст во споредба со 2016 година, кога 14 до 29 % од членовите на комисиите за МЛО биле жени, а претседавачи на сите пет комисии во Југоисточна Европа биле мажи. Од формирањето на комисиите за МЛО во регионот до сега, имало само една жена претседавач со комисија за МЛО (во Албанија). Придонесот на жените за контролата на МЛО е особено истакнат во активностите поврзани со законодавните аспекти на контролата на МЛО, каде што постои побалансирана застапеност на 1 ] Програмата за развој на Обединетите нации ги поима упатувањата на Косово во контекст на Резолуцијата 1244 на Советот за безбедност на Обединетите нации (1999 година). За Европската Унија, ова упатување не ги доведува во прашање ставовите на другите земји во врска со статусот и е во согласност со Резолуцијата 1244/99 на Советот за безбедност на ОН и Мислењето на Меѓународниот суд за правдата во однос на прогласувањето независност на Косово. 8  ИЗВРШНО РЕЗИМЕ жени и мажи. На пример, 54,9 % од учесниците на регионалната работилница за усогласување на законодавството за контрола на МЛО со релевантните делови на правото на ЕУ биле жени, а 45,1 % биле мажи. Слични трендови се јавуваат во поглед на координацијата на активностите за спроведување на Патоказот за контрола на МЛО во Западен Балкан. Во просек, жените сочинувале 31 % од учесниците на регионалните состаноци, а нивното учество варира од 17,3 % во 2019 година до 42,3 % во 2022 година. Од друга страна, бројот на жени кои се технички лица и оперативци останува низок и мажите преовладуваат на овие работни места. Во континуитет, жените се недоволно застапени во клучни области, како што се граничната и криминалистичката полиција и на техничките улоги, како на пр. управување со залихи. Во Босна и Херцеговина, жените сочинуваат 9,6 % од работната сила на граничната полиција, а мажите сочинуваат 90,4 %. Додека 7,4 % од лидерските позиции се пополнети од жени, а 92,6 % од мажи. Во Србија, 8,5 % од полициските службеници се жени, во споредба со 91,5 % мажи. Во однос на раководните работни места, 6 % од раководителите се жени, а 94 % се мажи. Во Црна Гора, 9 % од оперативците се жени, во споредба со 91 % кои се мажи. Во Северна Македонија, 14 % од раководителите во граничната полиција се жени, а 86 % се мажи. Во однос на полицијата, 17 % од полициските службеници се жени, а 83 % се мажи. Во Косово, 22,8 % од раководителите се жени, кои сочинуваат само 3,3 % од оперативците. Во Албанија, обезбедените податоци се однесуваат општо на полицијата, а не конкретно за граничната полиција. Од 9681 лице со чин во албанската полиција, 10 % се жени. Жени се 9 % од инспекторите, 16 % од поткомесарите, 9,8 % од комесарите, 9 % од генералните комесари, 11,6 % од директорите и 2,5 % од извршните директори. Слични трендови постојат во поглед на застапеноста на жените во криминалистичката полиција на шесте јурисдикции. Највисок процент на жени службеници, 29,5 %, има во Криминалистичката полиција на Црна Гора, каде што 70,5 % од службениците се мажи. Во Северна Македонија, 20 % од службениците во криминалистичката полиција и 13 % од раководителите се жени, во споредба со 80 % од службениците и 87 % од раководителите кои се мажи. Во Србија, 13,4 % од оперативците и 6,8 % од раководителите се жени. Во Албанија, 124 од 313 жени се инспектори, а останатите се на лидерски позиции, од поткомесар до директор. За Косово не се достапни вакви податоци. Според податоците обезбедени од кантонските министерства за внатрешни работи на Босна и Херцеговина, застапеноста на жените ги следи трендовите што се идентификувани во другите јурисдикции. 11 % од полициските службеници во Република Српска, 8,3 % во Сараевскиот кантон, 27,3 % во Босанско-подринскиот кантон, 12,7 % во Тузланскиот кантон и 15,2 % во Кантон 10 се жени. Во Округот Брчко во БиХ, 8,3 % од полициските службеници се жени. Речиси сличен тренд се јавува во поглед на жените на раководни работни места - 17,3 % во Република Српска, 8,3 % во Кантон 10 и 9 % од раководителите во Тузланскиот кантон се жени. Во Босанско-подринскиот кантон нема жени раководители. Во однос на контакт точките за огнено оружје (КТО), две од тројцата избрани членови на КТО во Албанија се жени (66,7 %), а 37,5 % од членовите во КТО во Србија се жени. Во Косово, нема женски членови на КТО. Не се достапни податоци за Северна Македонија и Црна Гора, а во БиХ сè уште не е воспоставена КТО. Значително поголем број жени работат како професионалци за одобрување дозволи за огнено оружје за цивилни лица, што посочува дека застапеноста на жените е поголема на работни места од административен карактер. Во Србија, жените сочинуваат 68 % од професионалците за одобрување дозволи за огнено оружје, во споредба со 35,7 % во Албанија и 20 % во Косово. Анализата покажа дека постои системска поделба, односно дека жените се насочуваат кон административни улоги, а мажите вршат оперативни и технички задачи на работни места на кои, историски гледано, преовладуваат мажите. Оваа поделба поттикнува работење според традиционалните родови улоги и ги ограничува можностите за балансиран придонес и земање предвид на перспективите, и на жените и на мажите. Општо прифатено е мислењето дека постои „природна поделба“ на улогите, односно дека жените подобро вршат административни 9 ИЗВРШНО РЕЗИМЕ и аналитички задачи, а мажите се занимаваат со физички напорна работа на терен. Ова вкоренето мислење негативно влијае врз можностите на жените да работат како оперативци и поттикнува работење според традиционалните родови улоги. Општествените ставови може негативно да влијаат врз спроведувањето и ефективноста на правните рамки за промовирање на родовата еднаквост бидејќи жените се соочуваат со отпор или сомнеж од колегите или надредените лица. И покрај напредокот од законска гледна точка, ставот дека контролата на МЛО е машка област го ограничува балансираното учество на жените на оперативно ниво. Анализата покажа дека жените честопати одлучуваат да не преземат оперативни улоги поради општествените очекувања. Жените кои се пионери во овие полиња често се соочуваат со критички ставови во работните средини каде што преовладуваат мажите. Колегите честопати се сомневаат во способностите на жените, поради што се наметнува потребата жените да вложат дополнителен труд за да ги надминат стереотипите. Исто така, жените се соочуваат со големи предизвици при воспоставувањето рамнотежа помеѓу професионалните и приватните обврски, особено кога вршат оперативни улоги со нередовно работно време или работа на терен. Овој двоен товар честопати ги доведува жените во позиција да изберат други работни места или да ја сменат професијата, што придонесува за недоволната застапеност на жените во клучни оперативни улоги. И покрај тоа што бројот на жени во оперативни улоги е низок, многу од интервјуираните лица сметаат дека застапеноста на жените е задоволителна, што покажува дека постои ограничена свест за системските пречки со кои се соочуваат жените. Тоа што мажите преовладуваат во полето за контрола на МЛО и има недоволна застапеност на жени подлабоко ги вкоренува традиционалните родови норми, мислења и ставови и го ограничува потенцијалот за примена на холистички, инклузивни и иновативни пристапи при справувањето со предизвиците во секторот за безбедност. Пречките за учеството на жените опстојуваат и произлегуваат од сложената меѓусебна поврзаност на институционалните и општествените родови норми и ставови. Општествените очекувања и традиционалните, вкоренети родови норми имаат големо влијание врз изборот на кариерата кај жените и честопати ги одвраќаат жените од полиња во кои се смета дека преовладуваат мажите, како што е секторот за безбедност. Како што беше споменато, контролата на МЛО обично се смета за машка област, што ги спречува жените да изберат вакви професии и го попречува создавањето погодна работна средина за жените. Предизвиците што произлегуваат од образовната структура се исто така големи бидејќи во некои јурисдикции, помалку жени завршуваат факултети што ги квалификуваат за овие улоги. Жените ретко се на лидерски позиции или на работни места за донесување одлуки во комисиите за МЛО, криминалистичката и граничната полиција или други улоги поврзани со теренска работа. Недостигот на жени лидери значи дека има помал број примери и ментори за помладите жени во полето. Исто така, ова може да го попречи развојот на политики и практики во кои се земаат предвид перспективите на жените. Исто така, наодите од анализата покажаа дека и покрај постојните закони за родова еднаквост и механизми за заштита од дискриминација, во регионот ретко се пријавуваат родово базирани случаи на дискриминација и вознемирување. Можни причини за ваквата состојба се недоволната доверба во институционалните механизми, стравот од возвраќање и гледиштето дека процесот за разрешување на проблемот честопати е неефикасен и макотрпен. За да се надмине ова, потребно е да се создаде средина во која жените нема да се плашат да пријават вознемирување. Исто така, треба да се зајакнат и промовираат внатрешните механизми за жалби и поплаки и механизмите за родова еднаквост со цел вработените да ги прифатат и да ги користат на ефикасен начин. Интервјуата со жените и мажите од шесте јурисдикции од Западен Балкан ја истакнаа сложената состојба со постигнување напредок додека постојат големи предизвици за родовата еднаквост. Некои од интервјуираните лица, а особено жените кои со децении работат во секторот за безбедност, се ентузијастички настроени поради тоа што се зголемува бројот на жени во улоги за донесување одлуки. Сепак, други посочија дека бавно се одвива промената во оперативните области, каде што жените се недоволно застапени. Иако сега жените почесто се вклучени во процесите за донесување одлуки за МЛО, бројот на жени кои се технички лица или работат на клучните позиции за контрола на оружје останува низок, во споредба со оној на мажи. Овој јаз се продлабочува поради недостигот 10  ИЗВРШНО РЕЗИМЕ на поддршка за квоти и/или други механизми чија цел е да се зголеми учеството на жените, а голем број од интервјуираните лица посочија дека ваквите мерки би можело да доведат до токенизам наместо до решавање на главните причини за недоволната застапеност на жените. Предложени беа низа сеопфатни мерки со цел институциите што се задолжени за контрола на МЛО да ги надминат разните предизвици и пречки за зголемувањето на застапеноста и учеството на жените во контролата на МЛО и да придонесат за креирањето родово еднаква работна средина. Мерките се конкретно насочени кон: создавање погодни и родово инклузивни средини и обезбедување еднакви можности за образование и стекнување квалификации, покрај инклузивните политики и средина, подобрување на водењето евиденција и примена на родови анализи од одделите за човечки ресурси, спроведување наменски стратегии за регрутирање/вработување, градење на капацитетите и технички обуки за жените, кампањи за подигање на свеста, зголемување на можностите за доаѓање до лидерски позиции и работни места за донесување одлуки, промовирање флексибилни работни услови и политики со кои се поддржуваат семејствата, унапредување на механизмите за родова еднаквост и механизмите за заштита од вознемирување и дискриминација, континуирано следење и евалуација, користење родово одговорно буџетирање за да се зголеми одржливоста на мерките. СТРУКТУРА НА ИЗВЕШТАЈОТ Извештајот се состои од пет поглавја: Во првото поглавје се дава краток вовед во состојбата во јурисдикциите од Западен Балкан за време на спроведувањето на анализата. Во второто поглавје се објаснети главниот методолошки пристап, предметот и целта на анализата. Во третото поглавје се дава преглед на правните и политичките рамки кои се релевантни за еднаквата застапеност и учество на жените во контролата на МЛО на меѓународно, регионално и национално ниво. Во овој дел, анализата се заснова на наодите од деталната родова анализа на релевантните политики и законодавство во јурисдикциите од Западен Балкан, која ја спроведе SEESAC2 и е презентирана во Анекс 1. Во четвртото поглавје се дава краток преглед и анализа на податоците за застапеноста и учеството на жените на оперативно ниво или на ниво на креирање политики во различни области на контролата на МЛО. Исто така, наведени се клучните предизвици и пречки за балансирана застапеност и суштинско учество на жените во контролата на МЛО. На крај, во петтото поглавје се резимирани главните заклучоци и се предлагаат практични мерки за обезбедување балансирана застапеност и учество на жените во контролата на МЛО. 2 ] Анализата е достапна во SEESAC Knowledge Base. Во Србија, слична анализа спроведе Канцеларијата на УНДП во земјата. За повеќе информации, видете: Stevanović Govedarica, Gordana. 2021 Small Arms And Light Weapons, Gender-Based Violence and Domestic Violence: Analysis of Regulatory Framework and Practice. Belgrade: United Nations Development Programme. 11 ПОГЛАВЈЕ 1 ВОВЕД 12  ПОГЛАВЈЕ 1 Сеопфатното истражување спроведено во Југоисточна Европа (ЈИЕ)3 покажува дека предоминантните родови норми и улоги и нееднаквата распределба на моќта меѓу жените и мажите може да ја зголемат побарувачката за мало оружје и влијаат врз начините на злоупотреба на малото оружје. Жените и мажите се изложени на различни ризици при злоупотребата на мало оружје. Исто така, начинот и мерата на изложеност се разликуваат во зависност од родот. Поради широката достапност и злоупотребата на малото оружје, постојните родови нееднаквости се продлабочуваат, што е најистакнато во контекст на насилството врз жените. Родот исто така игра голема улога во процесите за донесување одлуки и спроведување на мерките за контрола на МЛО во институционални средини, каде што преовладуваат мажи, а жените традиционално се недоволно застапени. Претходното истражување на SEESAC покажа дека постои недоволна застапеност на жените во контролата на МЛО. Недоволната застапеност и учество на жените во контролата на МЛО влијаат врз исходите од политиките, со што се попречува можноста за изнаоѓање посоодветни родово одговорни решенија. По спроведеното истражување и врз основа на докази, SEESAC, во соработка со комисиите за МЛО во регионот, спроведе низа сеопфатни активности за да се спречи проширувањето на овие трендови и да се надминат идентификуваните предизвици со поставување на родовата перспектива во центарот на процесот на креирање политики. Применетиот холистички пристап е заснован на четири меѓусебно поврзани столбови: а) континуирано градење на капацитетите за интегрирање на родовата перспектива во работата на институциите што се одговорни за контрола на оружје; б) собирање податоци и анализа; в) зголемување на учеството на жените во процесите за креирање политики и спроведување мерки за контрола на оружје; и г) подигање на свеста за поврзаноста меѓу родот и малото оружје.4 Во 2021 година, SEESAC исто така спроведе детална родова анализа на законодавството и политиките за контрола на мало оружје во Западен Балкан5 со цел да се процени и зајакне родово одговорната димензија на овие документи. Анализата посочи дека во регионот се прават напори за да се овозможи интегрирање на родовата перспектива во политиките за контрола на МЛО. Доказ за ова се зајакнатиот консензус за важноста на родовата перспектива за контролата на МЛО, зајакнатите институционални капацитети за интегрирање на родовата перспектива и подобрениот родово одговорен аспект на правните и политичките рамки за МЛО, особено на стратегиите и акциските планови усвоени од јурисдикциите во Западен Балкан, во кои се предвидуваат мерки за зголемување на учеството на жените. Во тој поглед, направени се напори со фокус на иницијативите за градење на капацитетите, зголемување на експертизата на жените во традиционално машката област, како и создавање поволна работна средина во институциите. Ова е целосно усогласено со долгогодишната заложба на SEESAC за промовирање на учеството на жените во секторот за безбедност, и во агенциите за спроведување на законот и во министерствата за одбрана и војските. Од 2009 година, SEESAC работи на спроведување на Агендата за жените, мирот и безбедноста (WPS) во ЈИЕ со тоа што овозможува регионална соработка меѓу релевантните институции за безбедност. Тоа придонесе за зајакнување на механизмите за родова еднаквост, воспоставување мрежа на жени-полицајци, борба против дискриминацијата врз основа на род, спроведување политики засновани на докази и родово одговорно лидерство. Исто така, овие иницијативи ја поттикнаа инклузијата на жените во секторот за безбедност и ги зајакнаа капацитетите на институциите за препознавање и справување со различни закани по безбедноста на жените и девојчињата, а особено капацитетите за справување со и спречување родово базирано насилство. Во овој контекст, зголемувањето на застапеноста и учеството на жените е поставено во центарот на пристапот на SEESAC кон контролата на МЛО. Инклузијата на жените во процесите на донесување одлуки за МЛО овозможува да се земат предвид нивните потреби и перспективи, што може да ги подобри безбедноста и отпорноста на заедницата. Исто така, разновидноста на лицата во полето за контрола на МЛО може да доведе до преиспитување на родовите стереотипи и да промовира родова еднаквост, поставувајќи ги жените 3 ] Božanić, Dragan. 2016. Gender and SALW in South East Europe, Main concerns and policy response. Belgrade: SEESAC. 4 ] Božanić, Dragan. 2022. Small Arms Control – The Case for Gender Mainstreaming. Belgrade: United Nations Development Programme. 5 ] SEESAC Gender and SALW knowledge base https://www.seesac.org/Gender-and-SALW/ 13 ПОГЛАВЈЕ 1 во улога на активни чинители и лидери во работите поврзани со мирот и безбедноста, со што се поттикнуваат поправични и ефективни решенија и се постигнуваат одржлив мир и безбедни исходи за сите. Оттаму, учеството на жените во активностите за контрола на МЛО може да ја зајакне ефективноста на иницијативите и да придонесе за пошироки општествени промени насочени кон родова инклузија и правичност. И покрај напредокот постигнат во регионот, жените сè уште се недоволно застапени во контролата на МЛО. На глобално ниво постојат слични трендови на пречки за учеството на жените и континуирано влијание на родовата нееднаквост врз учеството на жените.6 Како одговор на овие предизвици, растечки број на меѓународни и регионални стандарди воспоставуваат мерки со кои се овозможува целосно и ефективно учество на жените во активностите за контрола на МЛО. Постои општ консензус дека промовирањето на целосното и ефективно учество на жените во секторот за безбедност мора да се темели на родова еднаквост и почитување на правата на жените за еднаков пристап до сите улоги и задачи во ова поле.7 Како дополнителна поддршка за надлежните органи на јурисдикциите во ЗБ при исполнување на обврските што произлегуваат од меѓународните, регионалните и националните правни и политички рамки, SEESAC спроведе регионална анализа на учеството на жените во контролата на МЛО. Целта на анализата е да се овозможи длабинско разбирање на главните трендови и предизвици и да се дадат мерки засновани на докази кои ќе придонесат за побалансирана застапеност и ефективно учество на жените во контролата на МЛО. Клучните наоди од родовата анализа на законодавството спроведена од SEESAC во 2021 година претставуваат основа за оваа анализа. 6 ] Hessmann Dalaqua, Egeland and Graff Hugo. 2019. Still behind the curve. Gender Balance in Arms Control, Non-Proliferation and Disarmament Diplomacy. Geneva, Switzerland: UNIDIR. 7 ] UNODA. 2022. Training Manual On Gender-Mainstreaming Small Arms Control. New York, NY: UNODA. 14 ПОГЛАВЈЕ 2 МЕТОДОЛОГИЈА НА ИСТРАЖУВАЊЕТО 15 ПОГЛАВЈЕ 2 ЦЕЛ И ПРЕДМЕТ НА АНАЛИЗАТА Целта на оваа анализа е да придонесе за зголемена застапеност и целосно и ефективно учество на жените во контролата на МЛО во ЗБ. Главните прашања што се поставуваат во рамките на истражувањето се следниве: Каква е тековната состојба и кои се главните трендови во однос на застапеноста и учеството на мажите и жените во контролата на МЛО во ЗБ, и на ниво на донесување одлуки и на оперативно ниво? Дали постојат правни и политички рамки и институционални механизми кои овозможуваат балансирана застапеност и учество во контролата на МЛО? Дали постојат законски пречки или недостатоци кои го попречуваат учеството на жените во контролата на МЛО? Кои се главните предизвици и пречки за балансирано учество на жените во контролата на МЛО и за регрутирање, унапредување и задржување на жените на работното место? Дали општествените или институционалните норми и ставови го попречуваат учеството на жените во контролата на МЛО? Ако одговорот е да, како се манифестираат и како влијаат врз улогите на жените? На кој начин може да се постигне побалансирано и поефективно учество на жените и мажите во контролата на МЛО во ЗБ? Конкретните цели на анализата се следниве: да се подигне свеста за предоминантните трендови поврзани со учеството на жените и мажите во различни области на контролата на МЛО, и на оперативно ниво и на ниво на донесување политики, да се утврдат главните предизвици и пречки за родово балансирана застапеност во контролата на МЛО, да се дадат препораки засновани на докази кои ќе претставуваат основа за отпочнување дискусија и преземање мерки за родово балансирана застапеност во контролата на МЛО во Западен Балкан од засегнатите чинители. МЕТОДОЛОШКИ ПРИСТАП Истражните методи искористени во анализата опфаќаат: 1. Анализа на документи: прво, се прегледаа меѓународни, регионални и национални правни и политички документи кои се релевантни за учеството на жените во сите сфери на јавниот живот, а особено за нивното учество во контролата на МЛО. Потоа, наодите од анализата на документи се комбинираа со податоците од родовата анализа на SEESAC на законодавството и политиките за контрола на МЛО во Западен Балкан и истражувањето на SEESAC за положбата на жените во секторот за безбедност, вклучувајќи и во органите за спроведување на законот и војската. 2. Емпириско истражување, каде беа опфатени методи за квантитативно (собирање податоци преку наменски прашалници за релевантните институции) и квалитативно (длабински интервјуа со мажи и жени кои работат во полето за контрола на МЛО) истражување. Целта на собирањето податоци преку наменски прашалници за релевантните институции беше да се добијат информации за тековната состојба со застапеноста и учеството на 16  ПОГЛАВЈЕ 2 жените и мажите во контролата на МЛО. Прашалниците се доставија до министерствата за внатрешни работи на секоја јурисдикција и беа побарани податоци за 2022 година, меѓу кои и податоци за застапеноста на жените во сите клучни функционални области за контрола на МЛО, и на ниво на донесување политики и на оперативно ниво. Се прибираа податоци за комисиите за МЛО, криминалистичката полиција, граничната полиција, единиците за физичка безбедност и управување со залихи и контакт точките за огнено оружје, како главни чинители во контролата на МЛО. Друга цел на прашалниците беше да се добијат информации за механизмите за родова еднаквост, дискриминацијата врз основа на род и сексуалното вознемирување, политиките за заштита од родово базирана дискриминација и вознемирување, внатрешните механизми за поднесување жалби и поплаки, политиките за регрутирање, кариерниот развој и мерките со кои се овозможува воспоставување рамнотежа меѓу професионалниот и приватниот живот. Како дополнување на анализата се додадоа и податоците на SEESAC за учеството на жените и мажите во обуки, слични активности за градење капацитети и други релевантни настани поврзани со контролата на МЛО. Се спроведоа и 42 длабински интервјуа со 34 жени и 8 мажи од сите јурисдикции во ЗБ. Преку овие интервјуа се доби увид во постојните трендови поврзани со учеството на жените во контролата на МЛО во ЗБ. Длабинските интервјуа се метод за квалитативно истражување чија цел е да се истражат ставовите, искуствата, мислењата и перспективите на интервјуираното лице и да се овозможи разбирање на целосниот контекст на еден проблем, наместо да се соберат статистички, општи податоци.8 Во соработка со тимот на SEESAC, организацијата „Ipsos Strategic Marketing“ спроведе интервјуа со избрани лица, жени и мажи, кои активно се вклучени во контролата на МЛО во ЗБ. Интервјуата се одвиваа во живо (претпочитан метод), но и преку виртуелни платформи со лицата за кои оваа опција беше поподобна. Длабинските интервјуа траеја од 45 до 60 минути и се спроведуваа на мајчиниот јазик на интервјуираните лица. Интервјуата се спроведоа во периодот од октомври до декември 2022 година. Повеќето интервјуирани лица работат во министерствата за внатрешни работи и во разни оддели на полициските служби, а помал дел од нив работат во други министерства/агенции кои се вклучени во активностите за контрола на МЛО преку комисиите/одборите за МЛО. Работното искуство на интервјуираните лица во секторот за безбедност или другите сектори поврзани со контрола на МЛО варира од 4 до 37 години, при што мнозинството од нив работат во ова поле од 10 до 30 години. Интервјуата беа полуструктурирани и ги опфатија следниве теми: образование и претходно работно искуство, тековни работни задачи и работно искуство во тековната институција на интервјуираните лица, перцепции на интервјуираните лица за учеството и застапеноста на жените во контролата на МЛО, и на ниво на донесување политики и на оперативно ниво, перцепции на интервјуираните лица за општествените и институционалните норми и ставови во врска со учеството на жените во контролата на МЛО, како и перцепции за ставовите на жените и мажите за контролата на МЛО, перцепции на интервјуираните лица за главните предизвици и пречки за зголемување на учеството на жените во контролата на МЛО, сознанија на интервјуираните лица за правни пречки или недостатоци кои го попречуваат учеството на жените во контролата на МЛО, перцепции на интервјуираните лица за присуството на родово базирана дискриминација и сексуално насилство во институцијата во која работат и лични искуства со тоа, 8 ] Pokela, Julianne. Steblea, Ingrid. Steblea, Jeffrey. Shea, Linda and Denny, Elizabeth. 2007. Getting started with market research for out-of-school time planning: A Resource Guide for Communities. Workbook E: Conducting In-depth Interviews. New York, NY: The Wallace Foundation. 17 ПОГЛАВЈЕ 2 перцепции на интервјуираните лица за ефективноста на механизмите за родова еднаквост и нивниот придонес за зголеменото учество на жените и работна средина со поголема родова еднаквост, препораки и предлози за тоа како да се зголеми бројот на жени во полето за контрола на МЛО. ЦЕЛНА ГЕОГРАФСКА ОБЛАСТ НА АНАЛИЗАТА Анализата се спроведе во шесте јурисдикции во ЗБ кои го спроведуваат Патоказот за изнаоѓање одржливо решение за нелегалното поседување, злоупотреба и трговија со мало и лесно оружје (МЛО) и муниција за истото во Западен Балкан (во натамошниот текст: „Патоказот“): Албанија, Црна Гора, Босна и Херцеговина, Србија, Северна Македонија и Косово. 18 ПОГЛАВЈЕ 3 ПРЕГЛЕД НА ПРАВНИТЕ И ПОЛИТИЧКИТЕ РАМКИ ПОВРЗАНИ СО РОДОВАТА ЕДНАКВОСТ И КОНТРОЛАТА НА МЛО 19 ПОГЛАВЈЕ 3 3.1 Нормативни рамки на Обединетите нации На Четвртата конференција за преглед (RevCon4) на Програмата за акција на ОН за превенција, борба и искоренување на недозволената трговија со мало и лесно оружје во сите форми, која се одржа од 18 до 28 јуни 2024 година во Њујорк, од владите се побара да промовираат целосно, рамноправно, суштинско и ефективно учество на жените во механизмите поврзани со спроведување на Програмата за акција и да изнајдат начин за надминување на пречките за целосно, рамноправно, суштинско и ефективно учество и застапеност на жените и за жените во лидерски улоги во сите процеси за донесување одлуки, планирање и спроведување активности поврзани со Програмата за акција, на пример, во комисиите за мало оружје и програмите за безбедност на заедницата, намалување на насилството, собирање и уништување на малото и лесно оружје, управување со залихи, спречување и разрешување конфликти и градење на мирот.9 Долгогодишните напори за зголемување на учеството на жените во сите сфери на животот, вклучувајќи и во секторот за безбедност и во контролата на МЛО, започнаа со изготвување меѓународни нормативни рамки за правата на жените и родовата еднаквост кои се интегрираат во рамките за контрола на малото оружје во сè поголема мера. Во тој поглед, повеќе меѓународни стандарди, кои се правно и политички обврзувачки, имаат за цел да ги зголемат застапеноста и учеството на жените во секторот за безбедност, како и во контролата на малото оружје. Во изминатите две децении е постигнато постепено приближување до оваа цел во глобалните агенди за одржлив развој, родова еднаквост, одржување на мирот и контрола на МЛО, што посочува дека се потребни координирани и холистички напори за спроведување.10 Подолу е даден краток преглед на релевантните меѓународни стандарди, кои се правно и политички обврзувачки.11 ПРАВНО ОБВРЗУВАЧКИ АКТИ Конвенцијата за елиминација на сите форми на дискриминација врз жените (CEDAW, 1979)12, усвоена од Генералното собрание на ОН, се смета за меѓународна повелба за правата на жените. Конвенцијата се состои од Преамбула и 30 членови. Во неа се дефинира дискриминацијата кон жените и се воведува агенда за акција за ставање крај на таквата дискриминација. Во Конвенцијата се поддржуваат правата на жените за учество во политичкиот и јавниот живот и голем број одредби се релевантни за зголемувањето на учеството на жените во контролата на МЛО. Според Конвенцијата, дискриминација врз жените претставува „секое разликување, исклучување или ограничување врз основа на полот кое попречува или оневозможува жените, без разлика на брачниот статус и врз основа на еднаквоста на мажите и жените, да ги уживаат човековите права и основните слободи во политичката, економската, општествената, културната, граѓанската и друга област. Страните на Конвенцијата треба да ги преземат потребните мерки, вклучувајќи и законодавни и привремени посебни мерки, кои ќе им овозможат уживање на човековите права и основните слободи за жените. Конвенцијата конкретно бара од страните да овозможат жените, под еднакви услови со мажите, да имаат право на учество во креирањето и спроведувањето владини политики, да бидат носители на јавни функции и да ги вршат сите јавни функции на сите нивоа на власта. Комитетот на КЕДПЖ, телото од независни експерти што го следи спроведувањето на Конвенцијата, дава општи препораки, дел од кои се клучни за улогата на жените во контролата на оружје и разоружувањето. На пример, во Општата препорака бр. 12 (1989 г.) се наведува дека 9 ] Final Report of RevCon4 (Документот со резултати е приложен во Анексот) 10 ] UNODA. 2022. Training Manual On Gender-Mainstreaming Small Arms Control. New York, NY: UNODA. 11 ] Овој дел се заснова на Прирачникот UNODA Training Manual on Gender-Mainstreaming Small Arms Control. во голема мера. 12 ] Резолуција на Генералното собрание на ОН A/RES/34/180 од 18 декември 1979 година. 20  ПОГЛАВЈЕ 3 законите треба да обезбедат заштита за жените од сите видови насилство во секојдневниот живот, а во Општата препорака бр. 19 (1992 г.) е вклучена обврската за спречување, спроведувања истрага и казнување на насилството врз жените. Општата препорака бр. 30 (2013 г.)13 наведува дека е потребно да се заштитат жените за време на спречувањето конфликти и при конфликтни и постконфликтни ситуации преку искоренување на дискриминацијата и насилството врз жените и ја истакнува потребата за воведување строга и ефективна регулатива за трговијата со оружје, покрај контролата на прометот со постојното конвенционално и честопати нелегално оружје, како што е малото оружје, со цел да се спречи неговата употреба или сериозното насилство врз жените. Во Препорака бр. 35 (2017 г.)14 се дадени дополнителни насоки за забрзување на елиминацијата на родово базираното насилство врз жените15 и се препорачува справување со факторите кои го зголемуваат ризикот од изложеност на жените на сериозни форми на родово базирано насилство, како што се достапноста на огненото оружје и неговиот извоз, високата стапка на криминал и неказнивоста, кои може да се интензивираат при вооружени конфликти или ситуации со нарушена безбедност. Во Препораката бр. 38 (2020 г.)16 се препорачува справување со различното влијание врз родовите на меѓународните трансфери на оружје, вклучувајќи и на ратификацијата и спроведувањето на Договорот за трговија со оружје (ATT). Во најновата Општа препорака бр. 40 за рамноправна и инклузивна застапеност на жените во системите за донесување одлуки (2024),17 Комитетот уште еднаш го истакнува правото на жените на рамноправна и инклузивна застапеност во системите за донесување одлуки, под еднакви услови со мажите. Во препораката се дадени сеопфатни насоки за постигнување рамноправна и инклузивна застапеност на жените во сите системи за донесување одлуки и во сите сектори, со цел да настане системска промена. Наведени се потребните законски, политички и програмски мерки за спроведување на оваа обврска и за надминување на предизвиците на глобално ниво. Комитетот идентификува седум столбови за овозможување рамноправна и инклузивна застапеност во системите за донесување одлуки: (1) 50:50 застапеност на жени и мажи како почетна точка и универзална норма; (2) ефективно младинско лидерство засновано на рамноправна застапеност; (3) интерсекционалност и инклузија на жените, со сите нивни различности, во системите за донесување одлуки; (4) сеопфатен пристап во системите за донесување одлуки во сите сфери; (5) еднаква моќ и влијание на жените во системите за донесување одлуки; (6) структурна трансформација за рамноправен и инклузивен процес на донесување одлуки; (7) учество на граѓанското општество во системите за донесување одлуки. Во тој поглед, неколку препораки се директно релевантни за застапеноста на жените во секторот за безбедност, вклучувајќи и во контролата на МЛО. На пример, Комитетот препорачува да се обезбеди еднаква застапеност на жени и мажи и строго да се следи Агендата за жените, мирот и безбедноста (WPS) при регулирањето и спроведувањето на активностите за контрола на оружје, ширење на оружјето и разоружување,18 вклучувајќи го и итното разоружување на нуклеарното оружје. Исто така, Комитетот препорачува да се обезбеди еднаква застапеност на жени и мажи и строго да се следи Агендата за жените, мирот и безбедноста при итно склучување правно обврзувачки инструмент со кој се забранува користењето системи на смртоносно автономно оружје (LAWS), кои работат без човечка контрола или надзор и чија употреба не е забранета со меѓународното хуманитарно право, и да се регулираат сите други видови системи на автономно оружје. Комитетот бара од страните: да ја приспособат Агендата за жените, мирот и безбедноста за да се земат предвид променливата природа на конфликтите и новите закани по мирот и безбедноста и да ја применуваат Агендата на холистички начин и како агенда за правата на жените во сите процеси на донесување одлуки и креирање политики; 13 ] CEDAW /C/GC/30 од 1 ноември 2013 година. 14 ] CEDAW/C/GC/35 од 26 јули 2017 година. 15 ] Измена на Општата препорака бр. 19. став 31c. 16 ] CEDAW /C/GC/38 од 20 ноември 2020 година. 17 ] CEDAW/C/GC/40 од 25 октомври 2024 година. 18 ] При постигнувањето целосна еднаквост, Комитетот за КЕДПЖ смета дека „општото и целосно разоружување, особено на нуклеарното оружје, што се врши под строга и ефективна меѓународна контрола“ е загарантирано со Преамбулата на КЕДПЖ и став 28 од Пекиншката декларација. 21 ПОГЛАВЈЕ 3 да ја препознаат клучната улога на жените како двигатели на одржливиот мир при спречувањето, управувањето и разрешувањето конфликти и да обезбедат еднаква застапеност во сите аспекти, фази и нивоа на процесите на донесување одлуки поврзани со мирот и безбедноста; да обезбедат еднаква застапеност на жени и мажи во лидерството и при изготвувањето, спроведувањето и процената на политики и програми чија цел е да се надминат главните причини за појавата на кризи и конфликти, вклучувајќи и очекувани и неочекувани закани преку превентивна дипломатија и операции за безбедност и одбрана и активности во стратешките сектори за спречување конфликти; да обезбедат еднаква застапеност на жени и мажи на лидерски позиции во сите дисциплини поврзани со спречувањето кризи во областа на здравството, животната средина, економијата, истражувањето на вселената, кибербезбедноста, технологијата, како и сите нови технолошки области. да обезбедат еднаква застапеност на жени и мажи во активностите за одржување и градење на мирот и мировните мисии, како и во сите формални и неформални мировни преговори и медијации, активности за транзициска правда и повторно градење на мирот, дијалози меѓу заедниците и телата за донесување одлуки поврзани со транзицијата, како и во комисии за вистина и помирување и национални, меѓународни, регионални и хибридни комисии, совети, тела за следење, механизми за верификација и групи за следење, подготвителни изборни процеси и политички процеси, програми за демобилизација и реинтеграција, во секторот за безбедност и при реформи во правосудството и пошироки процеси за обнова по конфликти; да ги отстранат сите пречки за еднаквата застапеност на жените и мажите преку флексибилни услови во однос на локацијата, грижата за деца и безбедноста и да даваат активна поддршка, како на пример, преку финансирање што овозможува учество на НВО за жени; да ја интегрираат родовата перспектива во механизмите за рано предупредување за кризи и конфликти за да се земат предвид показателите како што се намалениот број жени на лидерски позиции и во јавниот живот и зголемениот број случаи на говор на омраза и сексуално насилство; да се осигурат дека правата на жените и еднаквата застапеност во ниеден случај нема да се третираат како споредна работа на приоритетите; да стават акцент на дизајнот и спроведувањето на механизмите за унапредување на правата на жените, програмите за репарација заснована на еднаква застапеност со трансформациско влијание и процесите за разоружување, демобилизација и реинтеграција (DRR); да ја воведат еднаквата застапеност како основно начелo во НАП-овите за Агендата за жените, мирот и безбедноста, да преземат феминистички пристап кон внатрешната и надворешната политика, како и кон безбедноста, спречувањето конфликти и одржувањето на мирот и да одговорат на новонастанатите закани, вклучувајќи ги и оние закани што не произлегуваат од вооружени конфликти. Да ги засноваат НАП-овите на наменски индикатори во чиј центар се столбовите на приспособената Агенда за жените, мирот и безбедноста, како и еднаквата застапеност на сите нивоа во владата и парламентот, системите за безбедност и одбрана, иновативните сектори и природните науки; да ги дизајнираат политиките, земајќи ја предвид важната улога на младите жени во спречувањето конфликти и градењето на мирот и нивните потреби, како што е наведено во Резолуцијата на Советот за безбедност на ОН за младите, мирот и безбедноста. 22  ПОГЛАВЈЕ 3 На крај, Комитетот става посебен акцент на важноста на целосната инклузија на жените припаднички на маргинализирани групи, вклучувајќи ги и жените кои се сиромашни, бегалци, баратели на азил, раселени и жените со попречености. Поле 1: Искоренување на родово базираното насилство и вознемирување на жените Искоренувањето на родово базираното насилство врз жените е од клучна важност за зголемување на учеството на жените во разни сектори, вклучувајќи и во контролата на МЛО. Родово базираното насилство ги загрозува безбедноста, достоинството и правата на жените и го попречува нивното целосно и рамноправно учество во процесите за донесување одлуки и на лидерските позиции. Во поглед на контролата на МЛО, борбата против родово базираното насилство овозможува ефективен придонес на жените во иницијативите за градење на мирот и безбедноста. Сеприсутноста на родово базираното насилство и несразмерното влијание на родово базираното насилство врз безбедноста и благосостојбата на жените се евидентирани во истражувањето спроведено од ОБСЕ . Според истражувањето, повеќе од половина од жените во ЗБ се соочиле со некаква форма на насилство Балкан од својата 15-та година па натаму, а речиси една третина од нив биле жртва на насилство 12 месеци пред да се спроведе истражувањето. Злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство несразмерно влијае врз жените. Во периодот од 2019 до 2021 година, од вкупниот број жени што биле убиени со огнено оружје, 66 % биле убиени при семејно насилство. Исто така, бројот на инциденти поврзани со злоупотреба на огнено оружје при семејно насилство двојно се зголемил од 2018 година, според податоците од Платформата за следење на вооружено насилство на SEESAC. Со Општата препорака бр. 35 се даваат детални насоки за ефективна и сеопфатна борба против родово базираното насилство. Во Резолуцијата 1325 на Советот за безбедност на ОН19 (2000) се потврдува важната улога на жените во активностите за спречување и разрешување конфликти, мировните преговори, активностите за градење на мирот, мировните мисии, хуманитарниот одговор и постконфликтната обнова и се истакнува важноста на еднаквото учество и целосната вклученост на жените во активностите за одржување и промовирање на мирот и безбедноста. Преку оваа Резолуција се бара од сите чинители да го зголемат учеството на жените и да ја интегрираат родовата перспектива во активностите за мир и безбедност.20 Основа за Резолуцијата се четирите столбови: учество и застапеност, спречување, заштита и помош и обнова. Со усвојување на Резолуцијата 1325 (2000), Советот за безбедност на ОН за прв пат го разгледа несразмерното, уникатно влијание на вооружените конфликти врз жените. По оваа Резолуција, се усвоија девет други резолуции поврзани со Агендата за жените, мирот и безбедноста: 1820 (2008), 1888 (2009), 1889 (2009), 1960 (2010), 2106 (2013), 2122 (2013), 2242 (2015), 2467 (2019) и 2493 (2019). Десетте резолуции ја претставуваат основата на Агендата за жените, мирот и безбедноста. Со оваа агенда, напорите се насочуваат кон унапредување на родовата еднаквост и обезбедување активно учество на жените во процесите за донесување одлуки, креирање политики и нивното спроведување. Исто така, се разработуваат клучни прашања поврзани со безбедноста и заштитата на жените од сите форми на родово базирано насилство при вооружени конфликти и постконфликтни периоди. Резолуцијата 2122 на Советот за безбедност на ОН (2013)21 19 ] S/RES/1325 од 31 октомври 2000 година. 20 ] https://www.un.org/womenwatch/osagi/wps/ 21 ] S/RES/2122 од 18 октомври 2013 година. 23 ПОГЛАВЈЕ 3 повикува на целосно и суштинско учество на жените во напорите за борба против и искоренување на недозволениот трансфер и злоупотребата на малото и лесно оружје, а Резолуцијата 2242 на Советот за безбедност на ОН (2015)22 директно упатува на влијанието на оружјето, вооружените конфликти и сексуалното вознемирување врз жените и развојот и на клучната улога на учеството на жените во контролата на малото оружје. Со Резолуцијата 2117 на Советот за безбедност на ОН (2013) и Резолуцијата 2220 на Советот за безбедност на ОН (2015) се поттикнува целосното и суштинско учество на жените во сите процеси за креирање политики, планирање и спроведување со цел борба против и искоренување на сите аспекти на недозволениот трансфер, дестабилирачкото собирање и злоупотребата на мало и лесно оружје и во иницијативите за одржување и промовирање на мирот и безбедноста. Со Договорот за трговија со оружје (ATT, 2013) се уредува меѓународната, дозволена трговија со конвенционално оружје и се воспоставуваат највисоки меѓународни стандарди со цел да се спречи и искорени недозволената трговија и пренамената на конвенционалното оружје. Ова е правно обврзувачки договор во кој се потврдува поврзаноста меѓу трговијата со оружје и родово базираното насилство.23 Иако во Договорот директно не се посочени проблемите поврзани со учеството на жените, напорите за справување со овој проблем стануваат сè поголем дел од дискусиите поврзани со спроведувањето на ATT. На пример, на Десеттата конференција на земјите потписнички (CPS),24 повторно се истакнаа потребата за промовирање на целосното, рамноправно, суштинско и ефективно учество на жените и важноста на учеството на жените во сите процеси за донесување одлуки и спроведување на ATT. Исто така, на Конференцијата се побара од Секретаријатот за ATT да собира родово расчленети податоци за присуството на состаноците на работната група за ATT и подготвителните состаноци, покрај податоците кои ги собираат земјите потписнички, со цел да се овозможи родово балансирана застапеност во делегациите. Треба да се поттикнуваат и родово балансирани панели за време на пленарните сесии, споредните настани и другите форуми. ПОЛИТИЧКИ ОБВРЗУВАЧКИ АКТИ Со Програмата за акција на ОН за превенција, борба и искоренување на недозволената трговија со мало и лесно оружје во сите форми (PoA, 2001)25, која Генералното собрание ја усвои како политички обврзувачки инструмент, се воспостави нормативна рамка за контрола на МЛО. Иако родовата димензија на текстот на Програмата е многу ограничена, неодамна почнаа да се прават сè поголеми напори за да се поттикнат владите да применат родово одговорен пристап при спроведувањето на Програмата.26 Како што се спомена претходно, во Документот со резултати, усвоен за време на RevCon4 (2024 г.), од владите се побара да ја интегрираат родовата перспектива во дизајнот и спроведувањето на родово одговорните политики и програми за мало и лесно оружје. Покрај тоа што се бара целосно и ефективно учество на жените во активностите за контрола на мало оружје, ова опфаќа и собирање расчленети податоци и примена на податоци од родова анализа кои ќе се искористат при родово одговорно креирање политики и програми што се засновани на докази. Исто така, во Документот со резултати се истакнува потребата за справување со родовите улоги, норми и очекувања со цел сузбивање на недозволената набавка на оружје и борба против родово базираното и сексуално насилство што е поврзано со конфликтни ситуации. Најпосле, од владите се бара да ја зајакнат координацијата меѓу надлежните органи за спроведување на Програмата, релевантните тела за родова еднаквост и граѓанското општество и да го поттикнат учеството на мажите и момчињата во интегрирањето на родовата перспектива во политиките и програмите за мало и лесно оружје. 22 ] S/RES/2242 од 13 октомври 2015 година. 23 ] UNODA. 2022. Training Manual On Gender-Mainstreaming Small Arms Control. New York, NY: UNODA. 24 ] The Final Report of the Tenth Conference of Parties to the Arms Trade Treaty. 25 ] A/CONF.192/15 од јули 2001 година. 26 ] Ibid, p. 19. 24  ПОГЛАВЈЕ 3 Агендата 2030 за одржлив развој27 исто така ги поттикнува примената на родово одговорен пристап во контролата на МЛО и учеството на жените. Поточно, во Цел 5 се става акцент на родовата еднаквост (особено таргет 5.2 – да се елиминира насилството врз жените и девојчињата и таргет 5.5 – да се обезбеди целосно и ефективно учество и еднакви можности за лидерство на сите нивоа на донесување одлуки во политичкиот, економскиот и јавниот живот), а во Цел 6 (особено таргет 16.1 – значително да се намалат сите форми на насилство и смртната стапка поврзана со насилството насекаде и таргет 16.4 – значително да се намалат незаконските финансиски текови и текови на оружје) се промовираат мирни и инклузивни општества за одржлив развој, пристап до правда за сите и градење ефективни, отчетни и инклузивни институции на сите нивоа. Како што беше споменато погоре, зајакнувањето на жените и овозможувањето еднакво и суштинско учество на жените во процесите за донесување одлуки поврзани со разоружување и контрола на оружје може да доведат до поинклузивни, поефективни и поодржливи исходи од политиките.28 Неколку резолуции на Генералното собрание на Обединетите нации од 2010 година па натака го разгледуваат учеството на жените во контролата на МЛО. Во Резолуцијата на Генералното собрание на Обединетите Нации од 2023 година во врска со недозволената трговија со МЛО во сите форми29 се потврдува потребата за зајакнување на учеството на жените во процесите за донесување одлуки и спроведување, вклучувајќи и во интегрирањето на родовата перспектива, поврзано со Програмата за акција и Меѓународниот инструмент за следење (ITI). Во Резолуцијата 65/69 на Генералното собрание на ОН (2010 г.)30 и последователните резолуции поврзани со жените, разоружувањето, забраната за ширење оружје и контролата на оружје се истакнува важноста на зголеменото учество на жените во напорите за разоружување и на промовирањето еднакви можности во процесите за донесување одлуки. Советот на ОН за човекови права (во натамошниот текст: „Советот“) се фокусира на влијанието на оружјето врз остварувањето на човековите права и ги промовира напорите за поефикасна заштита на тие права преку разни меѓународни инструменти. На пример, во Резолуцијата на Советот на ОН за влијанието на трансферите на оружје врз човековите права31 е изразена загриженост дека пренамената на оружјето и нерегулираните или недозволените трансфери на оружје продолжуваат да ги прекршуваат правата на одредени лица, а особено на жените, децата, младите, повозрасните лица, лицата со попречености и лицата во ранливи или конфликтни ситуации. Затоа, Советот32 нагласи дека земјите членки мора да ги заштитат жените и децата кои се изложени на штетното влијание на законското и на нелегалното поседување огнено оружје.33 Советот исто така усвои низа резолуции со цел да се забрза елиминацијата на сите форми на насилство врз жените.34 Во Агендата на генералниот секретар на ОН за разоружување – Обезбедување на нашата заедничка иднина (2018),35 се нагласува дека рамноправното, целосно и ефективно учество на жените во процесите за донесување одлуки поврзани со разоружување е од клучна важност за промовирањето и одржувањето на мирот и безбедноста. Исто така, во Агендата се истакнува дека треба да се овозможат повеќе можности за образование и обука за младите, што ќе ги поттикне да станат двигатели на промената и разоружувањето. Во Извештајот на генералниот секретар на ОН Нашата заедничка агенда (2021)36 се препорачува жените и девојчињата да се стават во центарот на политиката за безбедност. Исто така, во Новата агенда за мир (2023)37 на генералниот секретар на ОН се повикува на промена на динамиката на 27 ] За повеќе информации, видете: https://sdgs.un.org/goals/goal16#progress_and_info 28 ] UN Secretary-General’s Agenda for Disarmament – Securing Our Common Future (2018). 29 ] A/RES/78/46 од 6 декември 2023 година. 30 ] A/RES/65/69 од 8 декември 2010 година. 31 ] A/HRC/RES/47/17 од 13 јули 2021 година 32 ] Извештај за A/HRC/32/21 од 15 април 2016 година. 33 ] Советот ги усвои и резолуциите A/HRC/RES/26/16 од 16 јули 2014 година; A/HRC/RES/29/10 од 2 јули 2015 година; A/HRC/RES/38/10 од 5 јули 2018 година; A/HRC/RES/45/13 од 6 октомври 2020 година. 34 ] A/HRC/RES/11/2 од 17 јуни 2009 година; A/HRC/RES/14/12 од 18 јуни 2010 година; A/HRC/RES/17/11 од 17 јуни 2011 година; A/HRC/RES/20/12 од 5 јуни 2012 година; A/HRC/RES/23/25 од 14 јуни 2013 година; A/HRC/RES/26/15 од 26 јуни 2014 година; A/HRC/RES/29/14 од 2 јули 2015 година; A/HRC/ RES/47/15 од 13 јули 2021 година. 35 ] UN Secretary-General’s Agenda for Disarmament – Securing Our Common Future (2018). 36 ] A/75/982 од 5 август 2021 година. 37 ] Our Common Agenda, Policy Brief 9, A New Agenda for Peace 2023. 25 ПОГЛАВЈЕ 3 моќта помеѓу жените и мажите во областите поврзани со мирот и безбедноста (Акција 5), што може да се реализира преку мерки со кои ќе се овозможи целосно и рамноправно учество на жените во процесите за донесување одлуки поврзани со мирот и безбедноста, мерки за обезбедување еднаква застапеност во владините и локалните институции и квоти и рамки за отчетност. Во новата агенда за мир се бара од земјите членки да работат на искоренување на родово базираното насилство, да ги спроведуваат законите и да одвојат 15 % од развојната помош за унапредување на родовата еднаквост и најмалку 1 % од истите средства за директна поддршка на организациите за жени.38 На крај, во Акција 8 за родова еднаквост и зајакнување на жените и девојчињата од Пактот на ОН за иднината,39 усвоен во септември 2024 година, се нагласува потребата за итно отстранување на сите правни, општествени и економски пречки за постигнувањето родова еднаквост и потребата за целосно и ефективно учество на жените и еднакви можности за лидерство на сите нивоа на донесување одлуки во политичкиот, економскиот и јавниот живот. Поле 2: Контрола на мало оружје и родова еднаквост – Преглед на меѓународните нормативни рамки40 Правно обврзувачки акти Политички обврзувачки акти Договор за трговија со Агенда 2030 за одржлив развој (Цели за оружје (ATT) одржлив развој) Протокол против Програма за акција на ОН за превенција, борба недозволено производство и искоренување на недозволената трговија со и трговија со огнено мало и лесно оружје во сите форми (PoA) оружје, делови од оружје, компоненти и муниција (Протокол за огнено Конвенција за елиминација на сите форми на оружје) дискриминација врз жените (КЕДПЖ) Пекиншка декларација и Платформа за акција Резолуција на Советот за (PfA) безбедност на Обединетите нации (UNSCR) Резолуции на Советот за безбедност на Мало и лесно оружје Обединетите нации 2117 (2013); 2220 (2015); 2370 (2017). Недозволена трговија со мало и лесно оружје во сите форми Жените, мирот и безбедноста 56/24 (2001); 57/72 (2002); 58/241 (2003); 59/86 1325 (2000); 1820 (2008); (2004); 60/81 (2005); 61/66 (2006); 62/47 (2007); 1888 (2009); 1889 (2009); 63/72 (2008); 64/50 (2009); 65/64 (2010); 66/47 1960 (2010); 2106 (2013); 2122 (2011); 67/58 (2012); 68/48 (2013); 69/51 (2014); (2013); 2242 (2015); 2467 70/49 (2015); 71/48 (2016); 72/57 (2017); 73/69 (2019); 2493 (2019); 2538 (2018); 74/60 (2019); 75/241 (2020); 75/56 (2020); (2020). 76/32 (2021); 76/232 (2021); 77/71 (2022); 77/80 (2022); 78/46 (2023); 78/54 (2023). 38 ] Ibid, p. 20. 39 ] United Nations. 2024. Summit of the Future Outcome Documents, Pact for the Future, Global Digital Compact and Declaration on Future Generations. New York, NY: United Nations. 40 ] Прегледот е изготвен врз основа на податоците во Training Manual On Gender-Mainstreaming Small Arms Control и последователно се додадени податоци од релевантните документи изготвени по 2022 година. 26  ПОГЛАВЈЕ 3 Младите, мирот и Жените, разоружувањето, забрана за ширење безбедноста оружје и контрола на оружје 2250 (2015); 2419 (2018); 65/69 (2010); 67/48 (2012); 68/33 (2013); 69/61 2535 (2020). (2014); 71/56 (2016); 73/46 (2018); 75/48 (2020); 77/55 (2022). Младите, разоружувањето и забрана за ширење оружје 74/64 (2019); 76/45 (2021); 78/31 (2023). Резолуции на Советот на ОН за човекови права Влијанието на трансферите на оружје врз човековите права 24/35 (2013); 32/12 (2016); 41/20 (2019); 47/17 (2021); 53/15 (2023); Човековите права и регулирање на цивилната набавка, поседување и употреба на огнено оружје 26/16 (2014); 29/10 (2015); 38/10 (2018); 45/13 (2020); 50/12 (2022); 56/9 (2024). Забрзување на елиминацијата на сите форми на насилство врз жените (верзија со тематски измени) 11/2 (2009); 14/12 (2010); 17/11 (2011); 20/12 (2012); 23/25 (2013); 26/15 (2014); 29/14 (2015); 41/17 (2019); 47/15 (2021); 53/27 (2023). Агенда за градење и одржување на мирот Резолуција 2282 на Резолуција 70/262 на Генералното собрание Советот за безбедност на на Обединетите нации (2016 г.) и Резолуција Обединетите нации (2016 79/1 на Генералното собрание на Обединетите г.) и Резолуција 2413 на нации (2024 г.). Советот за безбедност на Обединетите нации (2018 г.). 27 ПОГЛАВЈЕ 3 3.2 Регионални правни и политички рамки 3.2.1 Совет на Европа Советот на Европа (CoE) создаде сеопфатна збирка од правни инструменти и политички насоки чија цел е да се зајакнат жените и да се поттикне нивниот напредок, како и да се постигне родова еднаквост во земјите членки пошироко.41 Главните инструменти на Советот на Европа се следниве: Европската конвенција за заштита на човековите права42 е основниот договор за човекови права во Европа. Во член 1 од Конвенцијата е наведено дека правата и слободите се загарантирани за секое лице во земјите потписнички. Во член 14 од Конвенцијата е загарантирано начелото за заштита од дискриминација и се поткрепува со Протокол 12 кон Конвенцијата, во контекст на толкувањето на Европскиот суд за човекови права. Со Европската социјална повелба43 се овозможува остварување на економските и социјалните права без дискриминација. Со Конвенцијата на Советот на Европа за спречување и борба против насилството врз жените и семејното насилство (Истанбулската конвенција)44 за прв пат во Европа се воспоставуваат правно обврзувачки стандарди за спречување насилство врз жените и семејно насилство, заштита на жртвите, гонење на сторителите и спроведување координирани политики. Во Конвенцијата, насилството врз жените е идентификувано како прекршување на човековите права и форма на дискриминација. Исто така, целта на Конвенцијата на Советот на Европа за борба против трговијата со луѓе45 е да се спречи и сузбие трговијата со жени, мажи и деца за сексуална експлоатација, експлоатација на труд и други видови експлоатација. Препораките и насоките на Советот на министри и резолуциите на Парламентарното собрание во врска со родовата еднаквост опфаќаат разни теми, како на пр. борба против дискриминацијата врз основа на род, спречување и искоренување на сексизмот, заштита на жените од насилство, постигнување балансирано учество на мажи и жени во процесите за донесување политички и јавни одлуки, интегрирање на родовата перспектива во разни сектори и спроведување стандарди и механизми за родова еднаквост. Исто така, акцент се става на заштита и промовирање на правата на жените и девојчињата кои се мигранти, бегалци и баратели на азил, вклучување на мажите и момчињата во иницијативите за родова еднаквост, справување со дигиталното насилство и испитување на влијанието на новите технологии и вештачката интелигенција врз родовата еднаквост. Во овие инструменти се вклучени и мерки за борба против дискриминацијата врз основа на сексуална определба или родов идентитет. Инструментите обезбедуваат стандарди, репери и насоки за изготвување закони и спроведување политики во согласност со меѓународните стандарди за родова еднаквост. 41 ] Овој дел се заснова на: Council of Europe. 2024. Gender Equality Strategy 2024-2029. Strasbourg, France: Council of Europe. 42 ] European Court of Human Rights, Council of Europe.1953. The European Convention on Human Rights. Strasbourg, France: European Court of Human Rights, Council of Europe. 43 ] Council of Europe. 1961. European Social Charter. European Treaty Series - No. 35. Turin: Council of Europe. 44 ] Council of Europe. 2011. Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence. Council of Europe Treaty Series - No. 210. Istanbul: Council of Europe. 45 ] Council of Europe. 2005. Convention on Action against Trafficking in Human Beings. Council of Europe Treaty Series - No. 197. Warsaw: Council of Europe. 28  ПОГЛАВЈЕ 3 3.2.2 Европска Унија Еднаквоста на жените и мажите е фундаментално начело што е прифатено од ЕУ како основна вредност на ЕУ и предуслов за постигнување на целите на ЕУ за раст, вработување и социјална кохезија. Како таква, родовата еднаквост е загарантирана во правните и политичките документи на ЕУ, како што се: Договорот за Европската Унија (TEU),46 член 2 и 3, Повелбата за фундаменталните права на Европската Унија,47 член 21 и 23, Договорот за функционирање на Европската унија (TFEU),48 член 8, Договорот од Лисабон,49 во кој е вклучена заложбата за родова еднаквост преку Декларацијата 19,50 додадена кон Конечниот акт на меѓувладината конференција на која се усвои Договорот. Покрај тоа, ЕУ усвои шест директиви51 поврзани со родовата еднаквост и заштитата од дискриминација: 1. Директива (ЕЕЗ) бр. 79/7 за постепено спроведување на начелото на еднаков третман на мажите и на жените во однос на социјалното осигурување, 2. Директива (ЕЕЗ) бр. 92/85 за воведување мерки за поттикнување подобрување на здравјето и безбедноста на работното место на бремените работнички и работничките кои штотуку се породиле или се доилки. 3. Директива (ЕЗ) бр. 2006/54 за спроведување на начелото на еднакви можности и еднаков третман на мажите и на жените при вработувањето и вршењето професии (Recast), 4. Директива (ЕУ) бр. 2010/41 за примена на начелото на еднаков третман на мажите и на жените кои вршат активности во својство на самовработени лица. 5. Директива бр. 2019/1158 за рамнотежа помеѓу работата и приватниот живот за родителите и старателите. 6. Директива (ЕЗ) бр. 2004/113 за еднаков третман на мажите и жените во пристапот до и обезбедувањето стока и услуги. Во Стратегијата на ЕУ за родова еднаквост за периодот 2020-2025 година52 се воспоставени цели на политиките и активности за постигнување брз напредок кон родово рамноправна Европа до 2025 година. Целта е Унијата да стане место каде што жените и мажите, девојчињата и момчињата, со сите нивни различности, имаат слобода да одлучат кој пат ќе го изберат во животот, имаат еднакви можности да постигнат успех и имаат право на еднакво учество и право да бидат лидери на европското општество. Клучните цели опфаќаат искоренување на родово базираното насилство, преиспитување на родовите стереотипи, надминување на родовиот јаз на пазарот на труд, еднаква застапеност во различни сектори на економијата, справување со родовиот јаз во однос на платите и пензиите, надминување на родовиот јаз во однос на негата и постигнување балансирана застапеност во процесите за донесување одлуки и креирање политики. 46 ] European Union. 2012. Treaty on European Union. Official Journal of the European Union. C325/5. Brussels: European Union. 47 ] European Union. 2010. Charter of Fundamental Rights of the European Union. Official Journal of the European Union C83. Vol. 53. Brussels: European Union. 48 ] European Union. 2012. The Treaty on the Functioning of the of the European Union. Official Journal of the European Union. C 326/47. Brussels: European Union. 49 ] Council of Europe. 2007. Treaty of Lisbon amending the Treaty on European Union and the Treaty establishing the European Community. Official Journal of the European Union. C 306/1. Brussels: European Union. 50 ] Декларациите додадени кон Конечниот акт на меѓувладината конференција на која се усвои Договорот од Лисабон, склучен на 13 декември 2007 година. 51 ] Списокот со шесте директиви поврзани со родова еднаквост и заштита од дискриминација е достапен тука. 52 ] European Commission. 2020. EU Gender Equality Strategy 2020-2025. Brussels: European Commission. 29 ПОГЛАВЈЕ 3 Во Стратегијата се прави обид за примена на двоен пристап што опфаќа интегрирање на родовата перспектива со наменски активности и интерсекционалност како начело за хоризонталното спроведување на стратегијата. Иако акцентот е ставен на активностите што треба да се спроведуваат во рамките на ЕУ, стратегијата е усогласена со надворешната политика на ЕУ поврзана со родовата еднаквост и зајакнувањето на жените. Стратегијата се заснова на следните начела: единство – примена на заеднички и координиран пристап во надворешните политики, меѓу земјите членки и ЕУ и во внатрешните и надворешните политики; промовирање соработка и партнерство на сите нивоа; преземање одговорност за приоритетните региони, особено за оние кои претставуваат можна закана за безбедноста на ЕУ и за кои постои најголема веројатност да имаат придобивки од активностите на ЕУ; промовирање глобален систем изграден со заеднички правила и соработка и мултилатерализам како основно начело, а ОН како предводник, систем што се темели врз меѓународното право, почитувањето на човековите права и меѓународното хуманитарно право со цел да се создаде одржлив свет во кој владее мир и интегрирање на родовата перспектива и диверзитетот во проектите и активностите за контрола на МЛО. Целта на Стратегијата на ЕУ против незаконско огнено оружје, мало и лесно оружје и поврзаната муниција53 е да ја насочува интегрираната, колективна и координирана европска акција за спречување и контрола на незаконската набавка на МЛО и муниција од терористи, криминалци и други неовластени лица и да промовира отчетност и одговорност за дозволената трговија со оружје. Во новата Стратегија се даваат насоки за институциите и земјите членки на ЕУ во врска со спроведувањето активности. Стратегијата се заснова на следниве начела: единство – примена на заеднички и координиран пристап во надворешните политики, меѓу земјите членки и ЕУ и во внатрешните и надворешните политики; промовирање соработка и партнерство на сите нивоа; преземање одговорност за приоритетните региони, особено за оние кои претставуваат можна закана за безбедноста на ЕУ и за кои постои најголема веројатност да имаат придобивки од активностите на ЕУ; промовирање глобален систем изграден со заеднички правила и соработка и мултилатерализам како основно начело, а ОН како предводник, систем што се темели врз меѓународното право, почитувањето на човековите права и меѓународното хуманитарно право со цел да се создаде одржлив свет во кој владее мир и да се интегрираат родовата перспектива и диверзитетот во проектите и акциите за контрола на МЛО. Во тој поглед, ЕУ систематски ќе ја интегрира родовата перспектива во дизајнот на новите проекти поврзани со борбата против насилство со пиштоли и во активностите за контрола на МЛО, како и во најдобрите практики. Акцискиот план на ЕУ за трговијата со огнено оружје за периодот 2020-2025 година54 содржи четири сеопфатни приоритети: заштита на законскиот пазар за огнено оружје и ограничување на пренамената на огненото оружје, подобрување на собирањето разузнавачки информации, зголемување на притисокот врз криминалните пазари и зајакнување на меѓународната соработка. 3.2.3 Патоказ за контрола на МЛО во Западен Балкан Патоказот за изнаоѓање одржливо решение за нелегалното поседување, злоупотреба и трговија со мало и лесно оружје (МЛО) и муниција за истото во Западен Балкан до 2024 година се усвои во 2018 година.55 Оттогаш, Патоказот служи како основен документ за изнаоѓање одржливо решение за нелегалното поседување, злоупотребата и недозволената трговија со МЛО/огнено оружје и муницијата за истото во ЗБ, кој е во сопственост на регионалните власти. Патоказот го изготвија надлежните органи во регионот, кои ја интегрираа родовата перспектива.56 Во 2023 и 2024 година, Патоказот се ревидираше преку регионални процеси за време на втората фаза на спроведувањето за периодот 2025-2030 година. 53 ] Council of Europe. 2020. EU Strategy against Illicit Firearms, Small Arms and Light Weapons and their Ammunition. Brussels: Council of Europe. 54 ] European Commission. 2020. EU action plan on firearms trafficking 2020-2025. Brussels: European Commission. 55 ] Патоказот се изготви по состанокот на високите функционери за контрола на МЛО во Југоисточна Европа што се одржа на 1 февруари 2018 година во Подгорица, Црна Гора. Овој документ официјално се усвои за време на Самитот ЕУ-Западен Балкан во Лондон, на 10 јули 2018 година. 30  ПОГЛАВЈЕ 3 Целта на Патоказот е ЗБ да стане побезбеден регион што активно придонесува за мирот и безбедноста во другите региони и каде што постојат сеопфатни и одржливи механизми, кои се усогласени со стандардите на ЕУ и другите меѓународни стандарди, за спречување, идентификација и спроведување истраги за нелегално поседување, злоупотреба и недозволена трговија со оружје, муниција и експлозии и за гонење на сторителите на поврзани кривични дела. Во Патоказот е нагласена важноста на унапредувањето на родовата еднаквоста, а документот се заснова на наодите од родовата анализа на контролата на МЛО/огнено оружје во регионот и ги поткрепува клучните препораки дадени во анализата. Интегрирањето на родовата перспектива што се спроведува преку акциски планови се следи и претставува клучен елемент за постигнување подобри, поодржливи и поефективни резултати. Ревидираниот Патоказ има пет цели: Цел 1. До 2030 година, да се усвои законска рамка за контрола на оружје, која ќе се усогласи со регулаторната рамка на ЕУ и другите поврзани меѓународни обврски и ќе биде стандардизирана во регионот, Цел 2. До 2030 година, јурисдикциите на Западен Балкан да усвојат политики за контрола на оружје и да воспостават практики за контрола на оружје што се засновани на докази и се темелат на разузнавачки информации, Цел 3. До 2030 година, значително да се намалат нелегалните текови на огнено оружје, муниција и експлозиви (WAE), Цел 4. До 2030 година, значително да се намалат понудата, побарувачката, нелегалното поседување и злоупотребата на огнено оружје и експлозиви преку средства за спречување, Цел 5. До 2024 година значително да се намали ризикот од ширење и пренамена на оружјето преку зајакната безбедност и сигурност на залихите и одлагањето оружје, муниција и експлозиви. Под Цел 2 што се однесува на политики за контрола на оружје кои се засноваат на докази и се темелат на разузнавачки информации, има таргет што конкретно се однесува на родот – Целосно интегрирање на родовата перспектива и возраста во политиките за контрола на оружје и приоретизирање на суштинското учество на жените во процесите за креирање политики. Ваков таргет беше вклучен и во првичната верзија на Патоказот до 2024 година. Во контекст на оваа анализа, од особена важност е Цел 1 што се однесува на усогласување со регулаторната рамка на ЕУ и другите поврзани меѓународни обврски. Напредокот во спроведувањето на Патоказот се мери преку клучни индикатори за перформансите и извештаи за напредокот во спроведувањето на Патоказот, во кои се дава преглед на активностите што се спроведуваат во секоја јурисдикција на Западен Балкан за време на периодот на известување.57 56 ] За повеќе информации, видете: https://www.seesac.org/f/docs/publications-salw-control-roadmap/Regional-Roadmap-for-a-sustainable- solution-to-the.pdf 57 ] За повеќе информации, видете: https://www.seesac.org/10th-regional-progress-report_1/ 31 ПОГЛАВЈЕ 3 3.3 Правни и политички рамки на јурисдикциите SEESAC, во тесна соработка со комисиите за МЛО во ЗБ, спроведе сеопфатна родова анализа на постојното законодавство и политики кои се релевантни за контролата на оружје во 2021 година. Целта на анализата беше да се процени родово одговорниот аспект на законските и политичките рамки за контрола на малото оружје, да се мапираат достигнувањата и недостатоците и властите да добијат препораки за зајакнување на законските и политичките одговори на родовите фактори што ја поттикнуваат побарувачката и злоупотребата на огнено оружје. Процената на родово одговорниот аспект на законодавството се изврши според неколку клучни родови аспекти поврзани со малото оружје: поврзаност помеѓу огненото оружје и семејното насилство и насилството врз жените; родовите аспекти на побарувачката, употребата и злоупотребата на огнено оружје, вклучувајќи ги и поврзаноста меѓу конкретни облици на машкост и огненото оружје; предуслови за интеграција на родовата перспектива во политиките и законодавството за контрола на малото оружје; учеството и застапеноста на жените во активностите за контрола на оружје; практиките за водење евиденција и родовите аспекти на трговијата со оружје. Правните рамки во јурисдикциите во ЗБ се усогласени со главните меѓународни договори за човекови права, вклучувајќи и со КЕДПЖ58 и Конвенцијата на Советот на Европа за спречување и борба против насилството врз жените и семејното насилство (Истанбулската конвенција).59 Во сите јурисдикции на ЗБ, се усвоени низа закони за родова еднаквост и заштита од дискриминација во последните две децении. Тие закони, особено законите за родова еднаквост и законите за заштита од дискриминација, како и стратегиите за унапредување на родовата еднаквост или за спречување дискриминација и придружните акциски планови, претставуваат цврста основа за интегрирање на родовата перспектива во активностите за контрола на малото оружје и за обезбедување целосно и ефективно учество на жените. Во регионот се усвоени и акциски планови за спроведување на Резолуцијата 1325 на Советот за безбедност на ОН, а предвидени се и сеопфатна низа мерки за поттикнување на учеството на жените во секторот за безбедност. Анализата покажува дека надлежните институции во ЗБ постигнале значителен напредок во интегрирањето на родовата перспектива во политиките за контрола на малото оружје, особено во однос на ново усвоените стратегии за контрола на МЛО и акциските планови за спроведување на Патоказот, во кои се предвидени повеќе мерки за: справување со проблемите што произлегуваат од поврзаноста на огненото оружје и семејното насилство; одговор на родовите аспекти на побарувачката, употребата и злоупотребата на огнено оружје, како и поврзаноста помеѓу нормите за машкост и огненото оружје; зголемување на учеството и застапеноста на жените во активностите за контрола на оружје; и дополнително зајакнување на институционалните капацитети за интегрирање на родовата перспектива и подобрување на родово сензитивните практики за собирање податоци и водење евиденција. Целосната анализа е достапна во SEESAC Knowledge Base, а краток преглед на анализата е даден во Анекс 1 на овој извештај. 58 ] Резолуција на Генералното собрание на ОН A/RES/34/180 од 18 декември 1979 година. 59 ] Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence (CETS No. 210). 32  ПОГЛАВЈЕ 3 Поле 3: Деловен случај за родова еднаквост Покрај законските и политичките заложби, растечкииот број на студии60 покажуваат дека промовирањето на родовата еднаквост резултира со бројни придобивки за институциите и организациите и ги подобрува нивните перформанси и општа ефикасност. На пример, тимовите со родов диверзитет придонесуваат со различни перспективи и искуства, што може да го зајакне процесот на донесување одлуки овозможувајќи поефикасно решавање проблеми и креативно размислување, со што се олеснува изнаоѓањето холистички и иновативни решенија. Раководни тимови со родов диверзитет честопати се поефективни и обично се поуспешни во управувањето. Родово инклузивните практики обезбедуваат пристап до поразновидни квалификувани кадри, што им овозможува на организациите да ги одберат најдобрите кандидати, и жени и мажи. Исто така, со искористување на целосниот потенцијал на работната сила така што ќе се обезбедат еднакви можности за сите вработени се зголемува продуктивноста и максимално се искористуваат способностите на квалификуваните лица. Ова е особено важно за општествата од Западен Балкан, кои се соочуваат со намалување на работната сила. Почитувањето и промовирањето на родовата еднаквост во една институција овозможува да се создаде поинклузивна и попријатна култура на работното место и резултира со поголемо задоволство и заинтересираност кај вработените, што придонесува за повисока стапка на задржување на вработените. Ова дополнително може да ги подобри угледот на институцијата и впечатокот на јавноста. Родовата еднаквост овозможува поздрава средина во организацијата, ги намалува бројот на случаи на дискриминација и ризиците од правни последици и создава погодна атмосфера за сите вработени. 60 ] За повеќе информации, видете: Sundiatu Dixon-Fyle et al. 2020. Diversity Wins: How Inclusion Matters. NY: McKinsey and Company; Steiner, Achim, and Phumzile Mlambo-Ngcuka. Making the Business Case for Gender Equality. Web log. UNDP (blog). UNDP; The Business Case for Gender Equality (2018); Tetra Tech ES, Inc. Engendering Industries: Developing a Business Case for Gender Equality. Washington, D.C.: U.S. Agency For International Development; The Business Case for Gender Equality, Engendering Industries; Niethammer, Carmen. 2022. Think Outside the Gender Box. Web log, European Investment Bank (blog); Kriplani, Sanaya. 2023. The Business Case for Gender Diversity: Why Gender Balance Is Key to a Successful Business Strategy. LinkedIn; Asuako, Jennifer. 2020. Women’s Participation in Decision Making: Why It Matters. NY: UNDP. 33 ПОГЛАВЈЕ 4 УЧЕСТВО НА ЖЕНИТЕ ВО КОНТРОЛАТА НА МЛО ВО ЗАПАДЕН БАЛКАН – НАОДИ ОД ИСТРАЖУВАЊЕТО 34  ПОГЛАВЈЕ 4 Во ова поглавје се анализираат податоците доставени од надлежните институции во врска со застапеноста и учеството на жените во различните активности за контрола на МЛО. Општествените и институционалните норми и ставови кон учеството на жените во контролата на МЛО се испитуваат со помош на податоците од длабинските интервјуа со лицата кои работат во полето за контрола на МЛО. Потоа, се презентира анализата заснована на податоци за институционалните механизми за родова еднаквост и женските здруженија во рамките на МВР и полицијата. На крајот, се разгледуваат прашања поврзани со дискриминацијата врз основа на род и родово базираното вознемирување, вклучувајќи го и сексуалното вознемирување, и се дава заклучок со дискусија за тековните практики за регрутирање, кариерниот развој и задржувањето на работничките во ова поле. 4.1 Застапеност на жените За оваа анализа се прибираа податоци за застапеноста на жените и мажите кои с вклучени во различните активности за контрола на МЛО, вклучувајќи и за: комисиите за МЛО, криминалистичката полиција, граничната полиција, контакт точките за огнено оружје (КТО), одделите за одобрување дозволи за огнено оружје за цивили, единиците за физичка безбедност и управување со залихи. Во анализата се вклучени и податоците на SEESAC за учеството на жените и мажите во регионалните форуми и обуки. Иако нецелосните податоци кои ги доставија институциите попречија исцрпна анализа на застапеноста на жените, достапните податоци посочуваат дека жените и мажите учествуваат во контролата на МЛО на различни начини. Мажите преовладуваат во сите активности за контрола на МЛО, но голем број жени работат во областите поврзани со политики. Во изминатите години, постои значителен напредок, што го докажува важниот придонес на жените за унапредувањето на контролата на МЛО, особено во врска со законските реформи и креирањето политики. Од друга страна, бројот на жените кои работат како технички лица останува низок, за разлика од оној на мажите. ПОЛИТИКИ И ЗАКОНОДАВСТВО Комисии за МЛО61 Во 2022, најголем процент на жени членови има во комисијата за МЛО на Албанија (42 %), потоа во БиХ (41,1 %), Црна Гора (40 %), Северна Македонија (36,7 %), Србија (25 %) и Косово (11,5 %). Ова е значителен пораст во споредба со 2016 година, кога 14 до 29 % од членовите на комисиите за МЛО биле жени, а сите претседавачи на петте комисии во ЈИЕ биле мажи. Од формирањето на комисиите за МЛО во регионот до сега, имало само една жена претседавач со комисија за МЛО (во Албанија). Податоците од регионалните состаноци на комисиите за МЛО, што се одржуваат два пати годишно од 2014 година,62 исто така посочуваат на зголемено учество на жените. И покрај повремените промени, трендот за постигнување побалансирана застапеност на жени и мажи е присутен од првичниот состанок во 2014 година до крајот на анализираниот период. 61 ] Комисија за МЛО (или Одбор за координација на активностите за контрола на МЛО) е тело составено од претставници на разни агенции, кое е одговорно за изготвувањето, координацијата, спроведувањето и следењето на активностите за справување со сите прашања поврзани со МЛО во одредена јурисдикција. За повеќе информации, видете: UNDP. 2008a. How to Guide. The Establishment and Functioning of Small Arms and Light Weapons Commissions. Geneva: Bureau for Crisis Prevention & Recovery. Geneva, Switzerland: Bureau for Crisis Prevention & Recovery, UNDP. 62 ] Регионалните состаноци на комисиите за МЛО се организирани од SEESAC и поддржани со Одлуките на Советот на Европа 2013/730/CFSP, 2016/2356/CFSP и2019/2111/CFSP. 35 ПОГЛАВЈЕ 4 Процент на жени и мажи кои присуствувале на регионалните состаноци на комисиите за МЛО, во периодот 2014-2023 година Во просек, 27,9 % од учесниците на овие состаноци биле жени, во споредба со 72,1 % кои биле мажи. Најмалку жени присуствувале на првиот регионален состанок на комисиите за МЛО одржан во февруари 2014 година (12,5 %), а најмногу жени, 41,7 %, присуствувале во 2022 година. Придонесот на жените во контролата на МЛО е особено истакнат во активностите поврзани со законодавните аспекти на контролата на МЛО, каде што е постои побалансирана застапеност на жени и мажи. На пример, 54,9 % од учесниците на регионалната работилница за усогласување на законодавството за контрола на МЛО со релевантните делови на правото на ЕУ63 биле жени, а 45,1 % биле мажи. Слични трендови се јавуваат во поглед на координацијата на активностите за спроведување на Патоказот за контрола на МЛО во Западен Балкан. Во просек, жените сочинувале 31 % од учесниците на регионалните состаноци, а нивното учество варира од 17,2 % во 2019 година до 42,3 % во 2022 година. 63 ] Регионалните работилници за усогласување на законодавството за контрола на МЛО со релевантните делови на правото на ЕУ се организирани од SEESAC и поддржани со Одлуките на Советот на Европа 2018/1788 и 2019/2111. 36  ПОГЛАВЈЕ 4 Процент на жени и мажи кои присуствувале на регионалните состаноци за координација на активностите за спроведување на Патоказот, во периодот 2019-2023 година Во однос на локалните состаноци за координација на спроведувањето на Патоказот,64 кои се одржуваат два пати годишно во секоја јурисдикција во ЗБ, постојат значителни разлики во регионот. Во Северна Македонија, Србија, Црна Гора и Албанија над 30 % од учесниците биле жени, во Босна и Херцеговина 21,9 % од учесниците биле жени, а најмалку жени на состаноците, 15,5 %, имало на состаноците во Косово. Процент на жени и мажи кои присуствувале на локалните состаноци за коорднација, по јурисдикција, во периодот 2019-2023 година И покрај значителните разлики во овој период, повеќе жените присуствувале на локалните состаноци за координација во 2023 година отколку во 2019 година, кога се одржал првиот ваков состанок. 64 ] Локалните состаноци за координација на спроведувањето на Патоказот се организирани од SEESAC и поддржани со Одлуките на Советот на Европа 2018/1788, 2021/2161, 2022/1654 и 2022/2321. 37 ПОГЛАВЈЕ 4 Просечен процент на жени кои присуствувале на локалните состаноци за координација, по година и јурисдикција Во просек, 39,9 % од учесниците на состаноците на Регионалната работна група за подигање на свеста65 биле жени, во споредба со 60,1 % кои биле мажи. Најмногу жени учесници, 46,7 %, се евидентирани на третиот состанок. Процент на жени и мажи кои присуствувале на состаноците на Регионалната работна група за подигање на свеста 65 ] Регионалната работна група за подигање на свеста има за цел да придонесе за диверзификација на начините на употреба на подигањето на свеста и да ги зајакне институционалните капацитети за спроведување ефикасни активности за подигање на свеста во секоја од шесте јурисдикции. Исто така, работната група се стреми да го олесни стандардизирањето на практиките за подигање на свеста низ целиот регион преку вмрежување, размена на информации, споделување на најдобрите практики и научените лекции, како и преку координација и соработка во активностите за подигање на свеста. Состанокот беше организиран во рамките на активностите на SEESAC за зајакнување на одговорот на факторите што ја поттикнуваат побарувачката и злоупотребата на огнено оружје во Западен Балкан, како дел од проектот Поддршка за зајакнување на борбата против нелегалното поседување, злоупотреба и трговија со мало и лесно оружје (МЛО) во Западен Балкан, финансиран од Европската Унија. 38  ПОГЛАВЈЕ 4 ОПЕРАЦИИ ЗА КОНТРОЛА НА МЛО За разлика од трендовите на ниво на политики, анализата на достапните податоци посочува на недоволна застапеност на жените во операциите за контрола на МЛО, особено во техничките улоги. Гранична полиција Застапеноста на жените на раководни работни места и како оперативци во граничната полиција останува ниска низ целиот регион. Во Босна и Херцеговина, жените сочинуваат 9,6 % од работната сила на граничната полиција, а мажите сочинуваат 90,4 %. 7,4 % од лидерските позиции се пополнети од жени, а 92,6 % од мажи. Во Србија, 8,5 % од полициските службеници се жени, во споредба со 91,5 % мажи. Во однос на раководните работни места, 6 % од раководителите се жени, а 94 % се мажи. Во Црна Гора, 9 % од оперативците се жени, во споредба со 91 % кои се мажи. Не се достапни податоци за соодносот на жените и мажите на раководни работни места. Во Северна Македонија, 14 % од раководителите во граничната полиција се жени, а 86 % се мажи. Во однос на полицијата, 17 % од полициските службеници се жени, а 83 % се мажи. Во Косово, 22,8 % од раководителите се жени, кои сочинуваат само 3,3 % од оперативците. Во Албанија, обезбедените податоци се однесуваат општо на полицијата, а не конкретно за граничната полиција. Од 9681 лице со чин во албанската полиција, 10 % се жени. Жени се 9 % од инспекторите, 16 % од поткомесарите, 9,8 % од комесарите, 9 % од генералните комесари, 11,6 % од директорите и 2,5 % од првите директори. Од 313 жени, 124 се инспектори, а останатите се на лидерски позиции, од поткомесар до директор. Криминалистичка полиција Слични трендови постојат во поглед на застапеноста на жените во криминалистичката полиција на шесте јурисдикции. Највисок процент на жени службеници, 29,5 %, има во Криминалистичката полиција на Црна Гора, каде што 70,5 % од службениците се мажи. Во Северна Македонија, 20 % од службениците во криминалистичката полиција и 13 % од раководителите се жени, во споредба со 80 % од службениците и 87 % од раководителите кои се мажи. Во Србија, 13,4 % од оперативците и 6,8 % од раководителите се жени. Во Албанија, 124 од 313 жени се инспектори, а останатите се на лидерски позиции, од поткомесар до директор. Според податоците обезбедени од кантонските министерства за внатрешни работи на Босна и Херцеговина, застапеноста на жените ги следи трендовите што се идентификувани во другите јурисдикции. 11 % од полициските службеници во Република Српска, 8,3 % во Сараевскиот кантон, 27,3 % во Босанско-подринскиот кантон, 12,7 % во Тузланскиот кантон и 15,2 % во Кантон 10 се жени. Во Округот Брчко во БиХ, 8,3 % од полициските службеници се жени. Речиси сличен тренд се јавува во поглед на жените на раководни работни места - 17,3 % во Република Српска, 8,3 % во Кантон 10 и 9 % од раководителите во Тузланскиот кантон се жени. Во Босанско-подринскиот кантон нема жени раководители. За Косово не се достапни вакви податоци. Физичка безбедност и управување со залихи (службеници одговорни за заштита на МЛО/докази) Вакви податоци не беа достапни за три јурисдикции, а другите три јурисдикции обезбедија податоци за службениците кои се одговорни за заштита на МЛО/докази, т.е. податоци за единиците за физичка безбедност и управување со залихи. Во Албанија, жените сочинуваат речиси една четвртина (24,3 %) од оперативците и од раководителите (24,2%) во единиците за физичка безбедност и управување со залихи. Во Србија, жените сочинуваат само 5 % од оперативците, а нема жени раководители. Во БиХ, само неколку институции доставија податоци, 39 ПОГЛАВЈЕ 4 кои исто така посочуваат дека, на пример, во Кантон 10 и Тузланскиот кантон сите оперативци се мажи и раководителите на единиците за физичка безбедност и управување со залихи се мажи. Во Дирекцијата за координација на полициските тела на БиХ постојат две работни места за физичка безбедност и управување со залихи, од кои едното е пополнето од маж, а другото од жена. Контакт точки за огнено оружје (КТО) Во однос на контакт точките за огнено оружје (КТО), две од тројцата избрани членови на КТО во Албанија се жени (66,7 %), а 37,5 % од членовите во КТО во Србија се жени. Во Косово, нема женски членови на КТО. Не се достапни податоци за Северна Македонија и Црна Гора, а во БиХ сè уште не е воспоставена КТО. Професионалци за одобрување дозволи за огнено оружје за цивилни лица Значително поголем број жени работат како професионалци за одобрување дозволи за огнено оружје за цивилни лица, што посочува дека застапеноста на жените е поголема на работни места од административен карактер. Во Србија, жените сочинуваат 68 % од професионалците за одобрување дозволи за огнено оружје. Во Албанија уделот на жените изнесувал 35,7 %, додека во Косово, жените сочинувале 20 % од тие професионалци. Во БиХ, застапеноста на жените и мажите се разликува во зависност од институцијата. Во Република Српска, жените сочинуваат 77,3 % од професионалците за одобрување дозволи за огнено оружје; 50 % во Кантон 10; 33,3 % во Посавскиот кантон; 11,1 % во Тузланскиот кантон, а во Округот Брчко има едно такво работно место, кое е пополнето од жена. Тела/комисии за одобрување барања за дозволи за огнено оружје Во некои јурисдикции има тела/комисии за одобрување дозволи за огнено оружје. Во Албанија, 18 % од членовите во комисиите се жени, во Косово 16,7 % од членовите се жени, а во Северна Македонија 36,4 % од членовите на ваквите комисии се жени. Во БиХ, најмногу жени во ваквите тела има во Округот Брчко (40 %) и во Тузланскиот кантон (7,9 %). Во Србија нема тела за одобрување на барањата за дозволи за огнено оружје, а за Црна Гора не беа достапни податоци. *** Недоволната застапеност на жените во технички улоги за контрола на МЛО се забележува и на состаноците на Мрежата на експерти за огнено оружје во Југоисточна Европа (SEEFEN).66 Во периодот 2014-2023 година, жените сочинувале вкупно 9,9 % од учесниците, со најмал процент на жени учесници на состанокот во мај 2018 година (2,4 %), а најголем процент од 15,8 % на состанокот во мај 2015 година и 15,4 % на состанокот во октомври 2021 година. 66 ] Состаноците на Мрежата на експерти за огнено оружје во Југоисточна Европа (SEEFEN) се организирани од SEESAC и поддржани со Одлуките на Советот на Европа 2013/730/CFSP, 2016/2356/CFSP и 2019/2111/CFSP. 40  ПОГЛАВЈЕ 4 Учесници на состаноците на SEEFEN, во периодот 2014-2023 година УЛОГАТА НА ЖЕНИТЕ И МАЖИТЕ ВО КОНТРОЛАТА НА МЛО ВО ЗАПАДЕН БАЛКАН – УВИД ВО НИВНАТА КАРИЕРА Како дополнување на квантитативните податоци од претходниот дел и со цел да се овозможи продлабочено разбирање на идентификуваните трендови, во овој дел се дава краток преглед на наодите од длабинските интервјуа со жените и мажите кои работат во различните области за контрола на МЛО во ЗБ, при што акцентот се става на нивното работно искуство и кариерната траекторија. Учесниците во длабинските интервјуа имаат различни професионални траектории, најчесто во владиниот сектор за безбедност, при што голем дел од нив се вработени во МВР. Нивното работно искуство варира од неколку години до неколку децении во секторите за безбедност, спроведување на законот и одбрана. Сепак, мнозинството од нив имаат искуство од 10 до 30 години. Повеќето од интервјуираните лица постепено напредувале во кариерата и ретки се случаите на брзо унапредување на повисоки работни места. Општо земено, лицата кои сега се раководители ја започнале кариерата на пониски работни места. Иако голем број од интервјуираните лица, особено жените, имаат задачи поврзани со правни и регулаторни работи и активно придонесуваат за развој на политики и координација на стратегии поврзани со контрола на малото и лесно оружје, две кариерни траектории се најчесто застапени, и кај жените и кај мажите. Едната ги вклучува лицата кои претходно работеле како оперативци и нивните задачи опфаќале инспекции, проверка на оружје и истраги на терен. Другата ги вклучува правните лица кои започнале со административна работа и со текот на времето напреднале до стратешки улоги. Овие разлики во професионалните траектории исто така посочуваат дека поголема е веројатноста жените да преземат административни улоги. Интервјуираните жени и мажи имаат стекнато образование во разни области како што се право и полициски академии/академии за безбедност, но и машинско инженерство, природни науки, деловна администрација и општествени науки (право, политички науки, економија, социологија, 41 ПОГЛАВЈЕ 4 психологија итн.). Постојат разлики во изборот на образованието помеѓу жените и мажите, односно многу поголема е веројатноста жените да имаат стекнато образование во областа на општествените науки. Главната пречка за зголемување на учеството на жените во контролата на МЛО претставува малиот број на жени кои имаат соодветно образование и обука, што дополнително ја попречува балансираната застапеност. Некои од интервјуираните лица истакнаа дека кариерата се избира многу порано од навлегувањето на пазарот на труд, а општествените фактори и традиционалните родови улоги влијаат врз изборот на кариерата и образованието, како и врз подоцнежната кариерна траекторија. На почетокот од кариерата, многумина од интервјуираните лица немале цел да работат во полето за контрола на МЛО, но преку развој на настаните стигнале до ова поле. Имено, повеќето од интервјуираните лица изјавија дека случајно навлегле во полето за контрола на МЛО, а не по сопствен избор или амбиција. Општата цел на некои од професионалците била да се вработат во јавните институции за спроведување на законот, а кариерата ги довела до специјализација за контрола на МЛО. За повеќето од нив јавниот сектор бил привлечен поради тоа што се смета дека нуди сигурни работни места, со бенефиции и структурирано напредување во кариерата. Мнозинството работат во јавниот сектор од почетокот на кариерата. Некои од интервјуираните лица истакнаа дека кога навлегле на пазарот на труд, приватниот сектор не нудел доволно работни места што се погодни за нивниот профил и затоа се одлучиле за јавниот сектор. Одредени интервјуирани лица преминале во тековните улоги поради преструктурирање или укинување на единиците во кои работеле, поради што морале да ја променат насоката во која им се движи кариерата. Некои од интервјуираните лица презеле улоги поврзани со контрола на МЛО бидејќи биле поставени на работните места што се отвориле, без да се пренасочат во оваа област по сопствена иницијатива. Некои интервјуирани лица споменаа дека со оглед на стекнатото образование, што најчесто вклучува обука за полициски службеници и инспектори, природниот напредок на кариерата се движел во оваа насока. Многу интервјуирани лица, и мажи и жени, кои првично работеле како полициски службеници или инспектори потврдија дека целно ја избрале оваа професија. Одредени искуства, како што е работењето со оружје, дополнително ги подготвиле за улогите во ова поле. Исто така, некои од нив сметаат дека работните места кои им овозможуваат да носат оружје се корисни. Дури и оние кои не ја започнале кариерата со намера да работат во полето за контрола на МЛО наведоа дека се привикнале на улогите и им се зголемил интересот и страста за работата како што стекнувале поголемо искуство. Многумина изјавија дека сакаат да продолжат да работат во ова поле бидејќи се стремат кон тоа да дадат придонес за позитивни општествени промени. Тие сметаат дека работата е клучна и корисна за напредокот на општеството. Исто така, некои од нив, особено лицата со искуство како оперативци, истакнаа дека работата е многу интересна и ги мотивира да ја градат кариерата во ова поле. Ова покажува дека иако само дел од професионалците имале намера да работат во полето за контрола на МЛО, многу лица ја прифатиле улогата и можноста да придонесат за овој важен аспект на безбедноста и владеењето. Желбите на интервјуираните лица за кариерата во иднина се разликуваат во зависност од тековното работно место и работното искуство. Некои од нив сакаат да продолжат да работат во ова поле, а други се стремат кон повисоки работни места кои ќе им овозможат да имаат влијание на стратешко ниво и да придонесат за суштински промени. 42  ПОГЛАВЈЕ 4 И мажите и жените истакнаа дека за да се разреши недоволната застапеност на жените во контролата на МЛО и во секторот за безбедност, образовните институции (на пр. средните полициски училишта, полициските академии и сл.) треба да воведат мерки за зголемување на бројот на жени кои се запишуваат. Ваков пристап може да придонесе за долготрајни промени. Програмите за обука на жените за контрола на МЛО се сметаат за мерки од клучна важност за зголемување на учеството на жените. Со стекнување на потребните вештини и знаење, преку овие иницијативи може да се разреши проблемот со недоволната застапеност на жените. Наменските програми за обука се клучни за намалување на родовиот јаз во полето. Овие програми им овозможуваат на жените да ги стекнат потребните квалификации и да ги надминат пречките поврзани со образованието и општествените ставови. Преку наменско образование, овие програми придонесуваат за искоренување на стереотипите и ги поттикнуваат жените да изберат кариера во полето за контрола на МЛО. 4.2 Перцепции за учеството и застапеноста на жените во контролата на МЛО и влијанието на општествените и институционалните норми и ставови Повеќето од интервјуираните лица споделија искуства од одделот во којшто работат, што не ја доловува целосната слика за учеството на жените во ова поле ако се земе предвид мултисекторскиот карактер на контролата на МЛО. Ова особено се однесува на интервјуираните административни службеници и правни лица, кои честопати наведуваа примери од сопствените работни места, на кои, во одредени случаи, преовладуваат жените. Разновидноста на перспективите беше ограничена до одредена мера бидејќи помалку жени работат како технички лица. Како резултат на тоа и спротивно на идентификуваните трендови, за многумина од интервјуираните лица застапеноста на жените, и во институциите и одделите во кои работат и во полето за контрола на МЛО, е генерално задоволителна. Иако некои од нив истакнаа дека постои простор за зголемување на учеството на жените во ова поле, сепак интервјуираните лица сметаат дека вработувањето и унапредувањето треба да се засноваат главно на квалификациите и стручноста на кандидатите. Интервјуираните лица се согласија дека застапеноста на жените и мажите се разликува во зависност од работното место и одделот. На некои работни места преовладуваат мажите, а на други има поголем број жени, што јасно укажува дека постои поделба помеѓу жените и мажите на административни службеници/правни лица и оперативци. Во повеќето јурисдикции, мнозинството од правните лица и административните службеници во МВР и полициските служби се жени. Но, има значително помал број жени кои работат како оперативци. Разликите во застапеноста честопати се припишуваат на различните интереси, образование и склоност кон одредени професии кај жените и мажите. Од друга страна, интервјуираните лица посочија дека сè уште постојат предрасуди за учеството на жените во контролата на МЛО, наведувајќи дека родовите предрасуди се застапени и кај мажите и кај жените. Ова е особено истакнато во поглед на оперативните и техничките улоги. Неколку пати се спомена дека иако жени пополнуваат работни места на стратешко ниво, застапеноста на жените меѓу оперативците, кои имаат директно влијание врз крајните корисници, останува ограничена. Некои од интервјуираните лица сметаат дека со поставување жени на работни места на стратешко ниво во рамките на комисиите или работните групи се создава илузија за нивното учество и се прикрива недостигот на жени оперативци кои даваат суштински придонес. Интервјуираните лица имаа различни ставови во однос на можностите на жените и мажите за напредување во кариерата. Повеќето од нив наведоа дека формално гледано, мажите и жените имаат еднакви можности за напредување до лидерски позиции во рамките на институцијата. 43 ПОГЛАВЈЕ 4 Во тој контекст, се повикуваа на важечките закони кои гарантираат еднакви можности за сите. Сепак, тие сметаат дека напредувањето во рамките на институциите во поголема мера зависи од преференциите на носителите на одлуки, врските и политичката припадност отколку од родот. Од друга страна, интервјуираните лица во сите јурисдикции признаа дека жените се недоволно застапени на повисоки раководни работни места и работни места на стратешко ниво. Во неколку наврати, како причина за недоволната застапеност на жените на високи работни места се наведува фактот дека жените се навлезени во одредени области на секторот за безбедност во последните 5-10 години и хиерархијата во државните служби, каде што е потребно долго време за да се добие унапредување. Исто така, се спомена дека ниската застапеност на жените во полициските служби претставува предизвик за напредувањето до лидерски позиции на жените. Некои од интервјуираните лица наведоа дека жените поретко аплицираат за повисоки работни места поради семејни обврски, што не се смета како пречка за мажите. Исто така, беше споменато дека жените, почесто од мажите, се сомневаат во својата способност да ги исполнат барањата за таквите работни места, поради што не се стремат кон вакви улоги доколку не се целосно сигурни во своите способности. Иако во некои јурисдикции е постигнат напредок во остварување на родовата еднаквост во комисиите за МЛО, жените сè уште се малцинство, а како што е наведено погоре, само во еден случај жена ја извршувала функцијата претседателка на комисија за МЛО. Во повеќето јурисдикции, главната причина за недоволната застапеност на жените е фактот што членовите на комисиите се избираат врз основа на хиерархијата во институцијата и тековното работно место што го пополнуваат. Според изјавите на неколку интервјуирани лица, жените честопати преземаат поспецијализирани улоги што не се на највисоко стратешко ниво, со исклучок на малкуте жени на високи работни места. Како последица на тоа, помал број жени се вклучени во процесите за донесување одлуки поврзани со контрола на МЛО. Сепак, некои од интервјуираните лица сметаат дека учеството на жените е задоволително, имајќи го превид фактот дека честопати повеќето членови на делегациите кои присуствуваат на меѓународни средби поврзани со контрола на МЛО се жени. Во однос на напредокот што е постигнат во споредба со претходните периоди, некои лица изразија загриженост поради тоа што во новоизбраните комисии во одредени јурисдикции има помалку жени. Се чини дека врз инклузивноста на комисиите до одредена мера влијаат преференциите на носителите на одлуки, особено на оние на високи работни места, и дека промени се воведуваат главно по секој изборен циклус. Во тој поглед, постојат различни мислења за воведувањето квоти. Преовладува мислењето дека таквите мерки не се ефективни бидејќи може да доведат до вештачко зголемување на бројот на жени наместо до надминување на главните пречки за навлегувањето и успехот на жените на тие улоги. Интервјуираните лица посочија дека општествените норми и родовите улоги, кои би можело да се пресликаат и во културата на организацијата, имаат големо влијание врз учеството на жените во контролата на МЛО. Врз искуството на мажите и жените во ова поле влијаат културните норми, институционалните практики и личните ставови. Идентификувани беа следниве два тренда: 1. Мнозинството од интервјуираните лица наведоа дека се постигнува побалансирана застапеност на жени и мажи во институциите што се вклучени во контролата на МЛО во јурисдикциите. Сепак, ставовите на интервјуираните лица се разликуваат во зависност од јурисдикцијата. Напредокот се должи на законите со кои се уредува работата на државните службеници и разните политики за вработување во институциите, кои содржат мерки за зголемување на учеството на жените и промена на начинот на размислување, што доведува до поголем степен на прифаќање на жените во улоги кои традиционално ги вршеле мажи. Еден од факторите што придонесува за ова е промената на генерации, но значајна улога имаат и кампањите за зајакнување на жените и подигање на свеста за родовата еднаквост. Иако промената на ставовите е значителна и се очекува да продолжи да напредува, сепак е потребно да се воведат дополнителни мерки кои ќе ги зајакнат жените и ќе доведат до препознавање на нивниот потенцијал да бидат двигатели на општествените промени. 44  ПОГЛАВЈЕ 4 2. Од друга страна, поради вкоренетите стереотипи што поставуваат врска помеѓу оружјето и мажите, учеството на жените во контролата на МЛО честопати се смета за невообичаено или несоодветно. Контролата на малото и лесно оружје се поврзува со машкоста, од каде што произлегува мислењето дека МЛО е машка област. Многу од интервјуираните жени сметаат дека жените не се погодни кандидати за повисоки работни места во одредени организациски единици, како на пр. специјалните полициски единици и антитерористичките единици, поради гледиштето дека природните предиспозиции на мажите ги прават посоодветни за овие улоги. Ова гледиште ги опфаќа сите опасни занимања и улоги кои вклучуваат донесување важни одлуки, со што се поттикнува ставот дека мажите се главните носители на одлуки. Ваквите стереотипи претставуваат предизвик за зголеменото учество на жените во овие области и честопати го одразуваат начинот на размислување во институциите, што може да го попречи учеството на жените во ова поле. Од историска гледна точка, отпорот кон навлегувањето на жените во полето за контрола на МЛО бил поголем во минатото. Но и покрај постигнатиот напредок, многумина сметаат дека жените немаат доволно знаење поврзано со оружјето. Постои значителна разлика во ставовите на мажите и жените за контролата на МЛО. Општо земено, мажите се попустливи и се застапуваат за помалку пречки за поседување огнено оружје, додека жените се попретпазливи и сметаат дека се потребни построги мерки. Ова покажува дека балансираната застапеност во контролата на МЛО може позитивно да влијае врз исходите на политиките. Општо земено, интервјуираните лица сметаат дека жените на работни места што традиционално биле пополнети од мажи се соочуваат со поголема критика и притисок да се докажат. Честопати, жените мора да вложат повеќе труд од мажите за да стекнат кредибилитет и доверба во ова поле, а грешките направени од жени се осудуваат поригорозно. Но, со поставувањето жени на високи политички и јавни функции почнаа да се преиспитуваат овие вкоренети, традиционални родови улоги во секторите каде што, традиционално, преовладуваат мажите. И покрај овој напредок, жените сè уште се соочуваат со несоодветни коментари и стереотипи на работното место, што може да има негативно влијание врз мислењето за нивните способности. Најпосле, многу од интервјуираните лица сметаат дека родовите предрасудите се пречка за унапредувањето на жените во ова поле. Жените лидери може позитивно да влијаат врз работната култура во институциите. Зголемувањето на бројот на тимови со мешан состав и обезбедувањето обука може да придонесат за намалување на предрасудите. 4.3 Институционални механизми за унапредување на родовата еднаквост Во министерствата за внатрешни работи и полициските служби се воспоставени разни внатрешни механизми за родова еднаквост. Институциите применуваат различни пристапи за унапредување на родовата еднаквост, во зависност од структурата и надлежностите. На пример, Министерството за внатрешни работи во Србија е усвоен план за постигнување и унапредување на родовата еднаквост и се назначени лице одговорно за родова еднаквост и контакт лица за спроведување на одредбите од Законот за родова еднаквост, во согласност со истиот закон. Исто така, развиени се неколку алатки со кои се овозможува унапредување на родовата еднаквост, како на пр. Прирачник за спроведување на мерките за постигнување родова еднаквост во МВР преку системот за управување со човечки ресурси; Прирачник за спречување и заштита од родово базирана дискриминација и други лични особини; Упатства за спречување и заштита од родово базирана дискриминација и други лични особини во МВР и План за управување со ризиците поврзани со прекршување на начелата за родова еднаквост за 2023 година. Во согласност со Законот за родова еднаквост, назначени се и лица за родова еднаквост. 45 ПОГЛАВЈЕ 4 Во полициските служби во Албанија е воведено работното место специјалист за диверзитет, а работните задачи опфаќаат промовирање диверзитет и еднакви можности при обезбедувањето услуги и во политиката за вработување преку инклузивен пристап што ги зема предвид потребите на сите дискриминирани групи со цел да се овозможи нивна целосна застапеност во рамките на полицијата. Во Црна Гора, е воведено работното место координатор за родова еднаквост, кој е одговорен за координација на сите активности за родова еднаквост и за изготвување годишни извештаи. Исто така, во сите единици на секторот за безбедност се назначени лица од доверба, како дел од механизмот за родова еднаквост и заштита од дискриминација. Во МВР на Косово е назначен службеник за човекови права, кој се занимава со прашања поврзани со заштита од дискриминација. Во Министерството за безбедност на БиХ е формиран Одбор за координација на активностите за родова еднаквост во 2022 година. Главната задача на Одборот за координација е да ги интегрира начелата за родова еднаквост во сите развојни политики и стратегии на министерството. Поточно, Одборот има за цел да го зголеми бројот на жени на лидерски позиции во министерството, да ја интегрира родовата еднаквост во политиките и документите на секторите, да ги искорени родовите стереотипи и предрасуди, да ја подигне свеста на вработените за родовата еднаквост, да ги следи статистичките податоци и да промовира употреба на родово сензитивен јазик. Во Северна Македонија, собирањето расчленети податоци за бројот на претставници на МВР на обуки е механизам со којшто се гарантираат еднакви можности за професионален развој за жените и мажите. И покрај напорите да се воспостават институционални механизми за родова еднаквост, наодите од истражувањето покажуваат дека механизмите не се соодветно промовирани, па повеќето интервјуирани лица не беа свесни дека постојат такви механизми или мерки за родова еднаквост во институцијата. Но, една од најдобро познатите мерки е образованието и обуката чија цел е подигање на свеста на вработените за родовата еднаквост. Исто така, неколку интервјуирани лица наведоа дека во институцијата каде што работат се спроведуваат афирмативни мерки при вработувањето или изборот на кандидат за работно место. Овие мерки опфаќаат квоти за постигнување родова еднаквост при регрутирањето полициски службеници и инспектори, давање предност на квалификувани кандидати од недоволно застапениот род или изготвување прирачници за зголемување на учеството на жените во полицијата. Но, нема доволно информации за тоа дали овие мерки се спроведуваат ефективно и непрекинато во пракса. Интервјуираните лица посочија дека треба значително да се подобри ефективноста на постојните механизми и мерки. Но, повеќето од нив нагласија дека ова не се однесува на воведување различен третман на жените и мажите. Наместо тоа, тие сметаат дека признанија за работата и достигнувањата треба да добиваат, и мажите и жените. Се споменаа и интегрирањето на родовата перспектива во стратегиите и политиките, употребата на родово сензитивен јазик67 и постојаната примена на инклузивни и иновативни пристапи при надминување на предизвиците во секторот за безбедност. Интервјуирани лица исто така го истакнаа големото влијание на промотивните кампањи врз ставовите на пошироката јавност за одредени професии, како и тоа дека овие кампањи ги поттикнуваат девојчињата во средно училиште да се запишуваат на факултети поврзани со оваа професија. Во целиот регион, за успешни механизми се сметаат женските здруженија во министерствата и/ или мрежата на жени-полицајци. Мрежата на жени-полицајци од Југоисточна Европа (WPON) ја формираа жени со висок чин во полициските служби на Албанија, Босна и Херцеговина, Бугарија, Хрватска, Молдавија, Црна Гора, Република Северна Македонија и Србија во ноември 2010 година, со поддршка на SEESAC и 67 ] Црна Гора е единствената јурисдикција каде што е задолжително да се употребува родово сензитивен јазик. Во колективниот договор на МВР во Северна Македонија има одредба што наведува дека именките од машки род се сметаат за неутрални, односно дека се однесуваат и на жените и на мажите. Интервјуираните лица од другите јурисдикции наведоа дека се спроведуваат подготвителни активности за воведување родово сензитивен јазик или дека при службената комуникација, и мажите и жените се третираат со почит. Во косовската полиција, ова е уредено преку административна уредба. 46  ПОГЛАВЈЕ 4 во рамките на Асоцијацијата на шефови на полициските служби во Југоисточна Европа. Мисијата на Мрежата е родовата еднаквост да стане приоритет на полициските реформи во регионот. Мрежата служи како платформа за размена на знаење и искуства поврзани со статусот, потребите и приоритетите на жените-полицајци од Југоисточна Европа, механизам за застапување за родова еднаквост во полициската пракса и советодавен механизам за родово одговорно спроведување на меѓународните договори. Во секоја јурисдикција се формирани женски здруженија. Во Албанија, жените во полицијата се членови на Мрежата на жени-полицајци и придонесоа за изготвувањето на Насоките за родова сензитивна полициска пракса. Во овој документ се даваат насоки за регрутирањето, изборот и професионалниот развој на жените во полициските служби. Во БиХ, формирани се следниве две здруженија: Здружението на жени-полицајци и Мрежата на жени во МВР на Република Српска. Здружение на жени-полицајци е формирано и во Црна Гора (2017 година) а во Србија е формирана Мрежа на жени во полицијата (2018 година). Во Северна Македонија има Секција за жени во рамките на Полицискиот синдикат. Во Косово постои Здружението на жени во полицијата на Косово. Од формирањето, женските здруженија промовираат родова еднаквост во институциите и работат на подобрување на статусот на жените и на зголемување на бројот на жени во полицијата и на раководни работни места (работни места поврзани со донесување одлуки). За таа цел, спроведени се разни активности за подигање на свеста за важноста на родовата еднаквост; застапување за родово сензитивна работна средина; обезбедување советодавни услуги за полициските служби во врска со важни прашања поврзани со статусот на жените во полицијата; професионален развој на членовите преку размена на информации и семинари, состаноци, тркалезни маси и конференции; обука за борба против родово базираното насилство; објавување производи од стекнатото знаење; размена на информации и добри практики со цел унапредување на родовата еднаквост, како и соработка со релевантните институции, тела, невладини и меѓународни организации. 47 ПОГЛАВЈЕ 4 Поле 4: Воспоставување на мрежа на жени-полицајци од Југоисточна Европа: наоди од истражувањето68 Во 2008 година, Асоцијацијата на шефови на полициските служби во Југоисточна Европа (SEPCA) предложи да се формира Мрежата на жени-полицајци од Југоисточна Европа, со поддршка од SEESAC, со цел да се промовираат и спроведуваат начелата за родова еднаквост и демократија во полициската пракса. Пред да се организира првиот регионален состанок, се одржа состанок со експерти во март 2009 година, во Белград. На состанокот присуствуваа претставници на Секретаријатот на SEPCA, Канцеларијата на ОБСЕ за демократски институции и човекови права (ODIHR), Мисијата на ОБСЕ во Србија, експерт од Полициската академија во Црна Гора и министрите за внатрешни работи на Бугарија, Македонија, Црна Гора и Србија. Сите полициски служби што беа заинтересирани да се приклучат во Мрежата требаше да спроведат истражување со цел да се соберат ажурирани податоци за статусот и улогата на жените полицајци во регионот. Целта на истражувањето што се спроведе во 2010 година беше да придонесе за продлабочено разбирање на главните трендови и предизвици и да овозможи планирање на заедничките активности. Групата од експерти ги одреди целните области на истражувањето, ги дизајнираше инструментите за истражување (анкети) и ги осмисли постапките за спроведување на секоја фаза на студијата. По ова, се спроведе истражување на терен, внесување податоци и обработка и се изготви нацрт-верзија на извештајот. Во рамките на студијата се употребија четири вида анкети со различна целна група: административни службеници од одделите за човекови ресурси, образование и обука (полициски академии, центри за обуки итн.), жени полицајци, мажи полицајци и раководство. Во истражувањето учествуваа вкупно 3897 жени и мажи од 8 министерства. Истражувањето покажа дека постои недоволна застапеност на жени во органите за спроведување на законот, и во редот на униформираните службеници и меѓу лицата со висок чин. Ова е особено истакнато на раководните работни места, кои ретко се пополнети од жени. Во истражувањето, посебен акцент се стави на регрутирањето и вработувањето жени полицајци, проблемите при изборот, образованието и обуката, кариерниот развој, проблемите на работното место што се поврзани со родот и дискриминацијата. Исто така, се разгледуваше можноста за формирање здруженија со цел да се подобри квалитетот и ефикасноста на работата на полицијата, како и за постигнување поголема родова еднаквост. Врз основа на наодите од истражувањето, се изготвија голем број препораки засновани на докази, кои беа особено корисни при изготвувањето на Насоките за родова сензитивна полициска пракса (видете поле 6). 68 ] Novović, Snežana. Vla, Snežana. Rakić, Nada. 2010. Establishing the Southeast Europe Women Police Officers Network: Research findings. Sofia: South East Europe Police Chiefs Association (SEPCA)Executive Secretariat. 48  ПОГЛАВЈЕ 4 Поле 5: Ситуациска анализа за родовата еднаквост во Министерството за безбедност на Босна и Херцеговина Во соработка со невладината организација „Фондација INFOHOUSE“, Министерство за безбедност на Босна и Херцеговина спроведе сеопфатна ситуациска анализа за родовата еднаквост во рамките на министерството. Оваа иницијатива послужи како основа за идните проектни активности, обезбеди усогласеност со Законот за родова еднаквост и овозможи усвојување на програмата за постигнување еднаква застапеност на мажи и жени. Целите на анализата беа следниве: • да се зајакнат механизмите за ефикасно спречување и заштита од родово базирано и сексуално вознемирување на работното место, • да се изготви план за надминување и искоренување на родовите нееднаквости во конкретни области на секторот за безбедност. Методологијата се состоеше од анализа на релевантните правни рамки, извештаи за спроведување стратегии и политики и годишни извештаи за работата на министерството и онлајн прашалник кој го пополнуваа вработените со цел да се добијат информации за нивните ставови, искуства, потреби и знаење поврзано со дискриминација, сексуално вознемирување, родово базирано вознемирување и механизми за родова еднаквост. Во анализата се дадени податоци за застапеноста на жените и мажите на различни работни места во Министерството за безбедност на БиХ и разните институциите во рамките на Министерството, како што се Државната агенција за истраги и заштита (SIPA), Граничната полиција на БиХ, Дирекцијата за координација на полициските тела во БиХ, Службата за односи со странци, Агенцијата за обука и професионален развој, Агенцијата за форензички испитувања и вештачење, Агенцијата за поддршка на полицијата и мировните мисии на ОН во Јужен Судан и Кипар. Главните препораки за зголемување на учеството и положбата на жените во Министерството за безбедност на БиХ се следниве: • да се зајакнат капацитетите на вработените во Министерството, особено за нововработените лица преку редовни обуки за Резолуцијата 1325 на Советот за безбедност на ОН. • да се зајакнат професионалните капацитети со цел да се овозможи постојана застапеност на жени полицајци во мировните мисии на ОН. • да се воведе и спроведува годишно истражување за статусот на жените на раководни работни места и жените полицајци и да се изготви план за подобрување на положбата на жените врз основа на резултатите од истражувањето. • да продолжи спроведувањето активности за промовирање и кампањи за подигање на свеста со цел да се истакне важноста на родовата еднаквост во секторот за одбрана и безбедност. 49 ПОГЛАВЈЕ 4 4.4 Заштита од родово базирана дискриминација и вознемирување Во секоја јурисдикција се усвоени различни закони и стратегии за заштита од дискриминација и/или родова еднаквост, во кои е опфатен и за секторот за безбедност. Општо земено, во министерствата за внатрешни работи и полициските служби не постојат конкретни политики за борба против родово базирана дискриминација. Во некои јурисдикции, законите за полиција и кодексите на полициска етика содржат одредби за забрана на дискриминација, вклучувајќи и родово базирана дискриминација. Со овие одредби се забранува дискриминацијата, вклучувајќи и дискриминацијата врз основа на род при интеракциите меѓу полициските службеници и граѓаните. Интервјуираните лица наведоа дека постои родово базирана дискриминација во институциите во кои работат, но и дека случаите на дискриминација се ретки, особено во споредба со претходниот период. И мажите и жените изјавија дека не се соочиле со родово базирана дискриминација на работното место и дека немаат сознанија за други вработени кои биле жртви на родово базирана дискриминација. Оттаму, тие сметаат дека случаите на дискриминација настануваат повремено. Најчестата форма на дискриминација е потценување на способностите на жените да вршат одредени активности. Исто така, застапено е гледиштето дека при процесот на регрутирање, до одредена мера се зема предвид можноста жените да земат продолжено породилно отсуство. Според интервјуираните лица, можностите за напредување и посетување обуки во институциите, општо земено, важат и за жените. Сепак, некои од овие лица наведоа дека тешкотиите за кариерен напредок во јавниот сектор се јавуваат поради различни фактори, како што се политичко влијание и непотизам, без разлика на родот. Ситуацијата е малку поразлична кога станува збор за политиките за заштита од сексуално вознемирување. Вознемирувањето и сексуалното вознемирување се забранети со различни закони, главно со законите за работни односи. Во Црна Гора, Србија и Северна Македонија, постојат и закони со кои се забранува психичко вознемирување на работното место (мобинг). Во некои јурисдикции се усвоени политики поврзани со сексуалното вознемирување. Во Албанија, постои Стандардна процедура за заштита од сексуално вознемирување на работното место, во која се предвидени информирање, обуки и обезбедување поддршка во случај на сексуално вознемирување, како и можност за онлајн пријавување сексуално насилство преку анонимен образец, директно до Дирекцијата за професионални стандарди во рамките на Генералниот директорат на полицијата. Дирекцијата за координација на полициските тела во БиХ усвои Одлука за нетолеранција на сексуално и родово базирано насилство. Во Република Српска, Правилникот за вознемирување на работното место е усвоен како внатрешен акт, а во Тузланскиот кантон е усвоен Протоколот за справување со случаи на сексуално насилство во државните институции во Тузланскиот кантон, вклучувајќи и во Министерството за внатрешни работи и Полицијата. Во Западен Балкан постојат различни внатрешни механизми за жалби. Во Албанија, постојат механизми за заштита од насилство, вознемирување и сексуално вознемирување и доверливи советници, на централно и локално ниво. На централно ниво, жалби може да се поднесат до Дирекцијата за професионални стандарди, Комисијата за жалби во рамките на Генералниот директорат на полицијата, Дирекцијата за човечки ресурси и Полицискиот синдикат. На локално ниво, жалба може да се поднесе до директно надреденото лице и раководителот на одделот/ секторот. Во Србија постојат три вида механизми – лица за заштита од психичко вознемирување на работното место (мобинг), посредници и лица за поддршка, спречување и препознавање злоупотреба и вознемирување. Во БиХ се воспоставени различни видови механизми, што ја одразува сложеноста на структурата. На пример, во Дирекцијата за координација на полициските тела во БиХ постои советник за спречување вознемирување и сексуално вознемирување на работното место, а во Република Српска е формирана Служба за заштита на интегритетот и законитоста на работното место. Во многу кантони постои можност да се поднесе жалба до Единицата за професионални стандарди или Одделот за внатрешна контрола. Во Тузланскиот кантон постои консултант за решавање внатрешни случаи на вознемирување и сексуално вознемирување. Во Црна Гора се назначени лица од доверба и контакт лица за заштита од вознемирување на работното место, а во Северна Македонија, за решавање на жалбите е одговорно директно надреденото лице или Одделот за внатрешна контрола, криминалистички истраги и професионални стандарди. Во Косово е формирана Комисија за жалби, која ги разгледува жалбите. 50  ПОГЛАВЈЕ 4 Иако во секоја јурисдикција постојат механизми за заштита, многу ретко се пријавуваат случаи на родово базирана дискриминација, сексуално вознемирување и други форми на вознемирување. Податоците од 2022 година покажуваат дека во Албанија, Црна Гора, Северна Македонија и Србија немало случаи на родово базирана дискриминација, сексуално вознемирување и други форми на вознемирување. Во Косово, е пријавен еден случај на сексуално вознемирување, а жртвата е жена. Во БиХ, во Граничната полиција се пријавени четири случаи на сексуално насилство врз жени. Во Зеничко-добојскиот кантон се пријавени два случаи на сексуално вознемирување на мажи и четири случаи на други форми на вознемирување на жени. Другите институции известија дека не биле пријавени вакви случаи или не обезбедија информации во врска со ова. Перцепциите на мнозинството од интервјуираните лица соодветствуваат со нискиот број пријавени случаи на вознемирување и сексуално вознемирување во институциите. Некои од нив посочија дека искусиле вознемирување или психичко вознемирување од надредено лице, но нагласија дека овие инциденти не секогаш се поврзани со родот. Во однос на сексуалното вознемирување, интервјуираните лица истакнаа дека многу ретко се случува во институциите и дека тие не се соочиле со сексуално вознемирување. Сепак, некои од нив се свесни дека постојат такви инциденти и дека жртвите честопати не ги пријавуваат. Кога жртвата ќе пријави инцидент, честопати се соочува со неодобрување и сомнеж. Исто така, вработените се двоумат да пријават инцидент поради недовербата во системот и макотрпноста на процесот. Некои од интервјуираните лица наведоа дека нивните колешки се соочуваат со сексистички коментари на работното место, кои се поимаат како несоодветно однесување наместо како бесрамен сексизам. Иако овие изјави не се потврдени и се сметаат за неверодостојни, интервјуираните лица наведоа дека имаат сознанија за случаи каде надредени лица изјавиле дека жените на работното место повеќе се вклучуваат во социјални активности, алудирајќи на тоа дека таквите интеракции претставуваат можност за напредување во кариерата. Исто така, интервјуираните лица знаат дека постојат механизми за спречување и борба против родово базирана дискриминација и сексуално вознемирување, а некои од нив сметаат дека овие механизми се неефикасни. Оваа главно произлегува од мислењето дека лицата кои претходно пријавиле такви случаи честопати поминувале низ одолжени и исцрпувачки постапки или се соочиле со несоодветни методи за разрешување на проблемот. Како последица на тоа, настанало мислењето дека некогаш е подобро да не се пријавуваат вакви случаи за да нема дополнителни компликации, а нискиот број пријавени случаи би можело да е поврзан токму со ова. Од друга страна, малкумина од интервјуираните лица се запознаени со формалните постапки за пријавување сексуално вознемирување и дискриминација што постојат во институциите. Мнозинството посочија дека по потреба, би барале релевантни информации и би пријавиле инциденти кај надреденото лице, одделот за внатрешна контрола или назначените контакт лица за вакви проблеми. Сите интервјуираните лица сметаат дека е потребна едукација за вработените со цел да се подигне свеста за достапните механизми и да се подобри препознавањето и пријавувањето случаи на дискриминација и вознемирување на работното место. 4.5 Вработување, кариерен развој и задржување на вработените Како што беше споменато погоре, во сите јурисдикции се усвоени закони за родова еднаквост и стратегии за промовирање на родовата еднаквост во рамките на државните служби. Сепак, анализата покажува дека со исклучок на општите одредби на законските и политичките рамки, постојат малку мерки чија цел е регрутирање поголем број жени во министерствата за внатрешни работи/полицијата. Во целните јурисдикции на анализата не се воведени квоти за регрутирање жени во полицијата. Исклучок е Албанија, каде што се воспоставуваат и годишно се ревидираат конкретни таргети, како што е постигнувањето застапеност на жените во полицијата од 30 %. Во другите јурисдикции, 51 ПОГЛАВЈЕ 4 регрутирањето жени се спроведува во согласност со општите обврски што произлегуваат од законите за родова еднаквост и не се воведени квоти. Во Албанија, спроведувањето на Стратегијата за родова еднаквост за периодот 2021-2030 година е од клучна важност за регрутирањето поголем бројот жени во полицијата, како и за промовирањето на жените во лидерски и оперативни улоги. Исто така, во согласност со Резолуцијата 1325 на Советот за безбедност на ОН, Полицијата има усвоено План за диверзитет, чија цел е да се промовираат родовата еднаквост и начелата за диверзитет. Преку интервјуата, големиот напредок во Полицијата во однос на постепеното интегрирање на родовата перспектива исплива на виделина. Овој напредок се поткрепува со лице кое е одговорно за следење на интегрирањето на родовата перспектива во сите оддели во институцијата. Постои и задолжителна квота од 150 жени во Полициската академија, која се смета за корисна бидејќи овозможува поголем број жени во Полицијата во иднина. Во БиХ, само неколку институции обезбедија податоци за практиките за регрутирање. Сојузната полициска дирекција истакна дека и покрај тоа што не се усвоени конкретни мерки за зголемување на бројот на жени во полицијата, спроведувањето на законските одредби за родова еднаквост и препораката на Народниот правобранител за балансирана застапеност на жени и мажи во државните институции придонесуваат за зголемен број жени во полицијата. Во Црна Гора, континуирано се спроведуваат кампањи за запишување жени на Полициската академија во Црна Гора. Во 2020 година, се спроведе кампањата Ние сме моќта на тимот – За повеќе жени во полицијата.69 Во 2023 година почна спроведувањето на новата кампања – Ја избирам Полицијата.70 Целта на кампањата е да се поттикнат девојчињата да се приклучат во полицијата, што придонесува за полицијата да стане поинклузивна и способна да одговори на потребите на различните заедници и групи на најдобар начин. Исто така, црногорското Министерство за внатрешни работи усвои два плана за зголемување на бројот на жени- полицајци во Полициската дирекција, за периодот 2018-2019 година и за периодот 2023-2024 година. Во Србија, Министерство за внатрешни работи усвои План за постигнување и унапредување на родовата еднаквост во МВР (2018 г.). Во согласност со одредбите од Законот за родова еднаквост, Министерството усвои и План за управување со ризици поврзани со прекршувањето на начелото за родова еднаквост за 2023 година. Исто така, Комитетот за координација на Министерството за безбедност на БиХ е релативно нов, а во тек е спроведување анализа на тековната состојба. Во Министерството постои координатор за родова еднаквост, а некои полициски организации имаат контакт точки за родова еднаквост и советници за спречување сексуално вознемирување. Сепак, се нагласи дека овие советници се релативно нови и дека овој механизам сè уште не е разработен. Во Северна Македонија, со Законот за полицијата се предвидуваат соодветна и правична застапеност на сите граѓани од сите заедници во полицијата и почитување на родовата еднаквост при вработувањето. Исто така, се применуваат различни критериуми за мажи и жени при проверката на физичката способност за прием во службата, вклучувајќи и во Единицата за брзо распоредување (ЕБР), Одделот за специјални полициски операции и Воената академија. Во Граничната полиција, изготвени се политики со кои се обезбедува застапеноста на жените на граничните премини и во царинските испостави за контролни проверки, односно се наложува најмалку една жена да работи на смена. Во Косово, Министерството за внатрешни работи ги применува начелата за еднакви можности, недискриминација и праведна и пропорционална застапеност на мажи и жени при регрутирањето. Одделот за човекови ресурси редовно изготвува статистички извештаи за да се процени дали постои балансирана застапеност на жени и мажи. Според интервјуираните лица, и покрај тоа што не постојат одредби за побалансирана застапеност на раководните работни места во Министерството, голем број од овие места се пополнети од жени. 69 ] За повеќе информации, видете: https://www.osce.org/mission-to-montenegro/474935 70 ] За повеќе информации, видете: https://www.osce.org/mission-to-montenegro/545176 52  ПОГЛАВЈЕ 4 Ситуацијата во јурисдикциите се разликува во однос на барањата за родово балансиран состав на одборите/комисиите за селекција на кандидати за вработување и нивните капацитети за интегрирање на родовата перспектива во работата. Во Албанија, Северна Македонија и одредени институции во БиХ, сите членови на комисијата за селекција имаат поминато обука за родови прашања, додека во другите јурисдикции не е истиот случај. Во Албанија, Северна Македонија и одредени институции во БиХ не е задолжително комисиите за селекција на кандидати да се составени од мажи и жени. Во Србија, најмалку еден член на комисијата за селекција на кандидати мора да е жена. Во Црна Гора, е задолжително одборите за селекција да се составени и од мажи и од жени, според законот. Во Косово, обезбедена е еднаква застапеност во комисијата за селекција на МВР.71 Повеќето од интервјуираните лица сметаат дека не постојат законски одредби или внатрешни постапки кои го ограничуваат учеството на жените или мажите во контролата на МЛО. Исто така, правната рамка гарантира и промовира активно учество и еднакви можности за жените и мажите во различни области, вклучувајќи и во контролата на МЛО. Некои од интервјуираните лица посочија дека е постигнат напредок во ова поле во изминатите неколку години благодарение на организациите како што се УНДП (преку SEESAC) и ОБСЕ, кои обезбедуваат поддршка за подобрување на регулаторната рамка. Во поглед на можни подобрувања, честа препорака е да се изготви прирачник за вработување и регрутирање, кој би опфатил воведување квоти за одредени области и примена на различни критериуми за мажи и жени при вработувањето во полицијата. Сепак, мал број од интервјуираните лица ги препознаа предизвиците за неговата практична примена, и покрај напредокот во законите и усвојувањето на договорите и конвенциите за унапредување на правата на жените. Ова посочува дека постојат недостатоци во практичната примена, кои треба да се разрешат со цел да се постигне суштински напредок во постигнувањето родова еднаквост во рамките на полицијата. Многумина од интервјуираните лица истакнаа дека прв чекор кон зголемување на бројот на жени во полицијата е нивното навлегување во професијата. Потоа, треба да се овозможи еднаков пристап до професионален развој и кариерно напредување за мажите и за жените. На прашањето дали внатрешните механизми овозможуваат еднаков пристап до кариерен развој за жените и мажите, интервјуираните лица одговорија дека условите и критериумите за професионален развој и унапредување се исти за мажите и жените, без дискриминација врз каква било основа. Во сите јурисдикции се воспоставени механизми за следење на професионалниот развој и кариерниот напредок на персоналот, обично во рамките на одделите за човечки ресурси или на единиците за професионални обуки и кариерен развој. На пример, во МВР на Србија, Одделението за кариерен напредок во рамките на Одделот за човечки ресурси го врши планирањето, спроведувањето и следењето на кариерниот развој на полициските службеници, во соработка со релевантните единици во Министерството. Одделението за кариерен развој е задолжено да проверува дали се исполнуваат барањата за напредок, односно за унапредување на следниот чин/работно место, како и дали се исполнуваат барањата за поминати обуки за лидерски позиции. Во МВР на Северна Македонија, според Правилникот за начинот на спроведување на селекција при распоредување, како и при унапредување и начинот на остварување на системот на кариера на работниците во Министерството за внатрешни работи, распоредувањето на овластените службеници се врши независно од полот. Секое овластено службено лице кое согласно професионалните квалитети и квалификации, работните способности, завршените обуки во текот на работниот однос и начинот на извршување на работните обврски ги исполнува условите за унапредување на друго работно место, може да биде унапредено, независно од полот. Афирмативни мерки се применуваат при проверката на физичката способност за прием во Единицата за брзо распоредување и Специјалната антитерористичка единица – Тигар во рамките на Одделот за специјални полициски операции.72 Во Косово, професионалниот развој и кариерното напредување на персоналот ги следи Единицата за управување со човечки ресурси, којашто 71 ] член 5, став 1.4 од Законот бр. 05/L-020. 72 ] Ова се спроведува во согласност со Правилникот за начинот на спроведување на селекција при прием, распоредување и унапредување на полициските службеници во Специјалната антитерористичка единица - Тигар и Правилникот за начинот на спроведување на селекција при прием, распоредување и унапредување на полициските службеници во Единицата за брзо распоредување. 53 ПОГЛАВЈЕ 4 управува со сите податоци за државните службеници преку Информациски систем за управување со човечки ресурси (HRMIS) и Информациски систем за управување со ресурси (IRMS). Внатрешни механизми за обезбедување еднаков пристап до кариерен развој за жените и мажите се воспоставени во Албанија73, Косово и Северна Македонија. Од друга страна, во ниту една јурисдикција не се воспоставени внатрешни механизми за следење на промената на персоналот, односно задржувањето на жените и мажите. Мерките со кои се овозможува воспоставување рамнотежа меѓу приватниот и професионалниот живот се од клучна важност за постигнување балансирана застапеност на жени и мажи во секторот. Овие мерки обично вклучуваат заштита за бремени жени полицајци, флексибилни работни услови и платено отсуство за грижа за деца. Во Црна Гора, на пример, се обезбедува флексибилно работно време, кога тоа е можно. Исто така, ако двајцата родители се полициски службеници, тие може да работат во различни смени за да се овозможи поголема рамнотежа меѓу приватниот и професионалниот живот. Во некои јурисдикции, покрај породилно отсуство, жените имаат право на отсуство поради доење, а ако детето е помало од три години, мајките не работат ноќни смени или дополнителни часови по стандардното работно време. Исто така, во некои јурисдикции е воведено платено отсуство или скратено работно време за родители на деца со попреченост. Во Албанија, породилното отсуство на мајките се вбројува во потребните часови за унапредување во следниот чин. Во Србија, Прирачникот за спроведување мерки за родова еднаквост во МВР содржи цело поглавје за флексибилни работни практики. Во Прирачникот се поставени неколку долгорочни цели за воспоставување поголема рамнотежа меѓу професионалниот и приватниот живот, како што се: воведување мерки за да се поттикнат татковците да користат родителско отсуство кога двајцата родители се вработени во полицијата, со што се подобрува предвидливоста и редовноста на работата во смени со цел мажите и жените полесно да ги извршуваат родителските обврски; воведување флексибилни работни практики во МВР (флексибилно работно време, работа од дома итн.) и во организациските единици, каде што постои можност да се воведе ваков начин на работа и во зависност од работните задачи и потребите на вработените. Интервјуираните лица имаат различни ставови во однос на можностите за кариерен напредок за жените и мажите. Повеќето од интервјуираните лица изјавија дека мажите и жените имаат еднакви можности да напредуваат до лидерски позиции во институциите, обично осврнувајќи се на важечките закони кои гарантираат еднакви можности за сите. Но, според интервјуираните лица, кариерниот напредок во институциите во најголема мера зависи од преференциите на носителите на одлуки, врските и политичката припадност, а не од родот. Од друга страна, во сите јурисдикции се препознава недоволната застапеност на жените на високи раководни работни места и работни места на стратешко ниво. Земајќи го предвид фактот дека жените се навлезени во одредени области во последните 5-10 години и строгата хиерархија во државните служби, каде што за унапредување е потребно долго време, некогаш се смета за логично тоа што жените не се застапени на највисоките работни места во иста мера со мажите, поради тоа што за унапредување честопати се чека пензионирање на повозрасните работници. Но, повеќето од интервјуираните лица мислат дека ситуацијата за жените ќе се промени во нивна корист со текот на времето. Исто така, некои од интервјуирани лица наведоа дека жените поретко целат кон повисоки работни места поради семејните обврски и тешкотијата за воспоставување рамнотежа меѓу професионалниот и приватниот живот. Како причина се спомена и помалата самодоверба кај жените, што претставува предизвик за жените при прифаќањето повисоки работни места ако не се сигурни дека целосно ќе ги исполнат очекувањата. 73 ] Во Албанија, еднаквиот пристап до кариерен развој за жените и мажите е загарантиран со Законот за полиција, Законот за заштита од дискриминација, Законот бр. 9970 за родова еднаквост и неговите измени и 10-годишната стратегија за периодот 2021-2030 година. 54  ПОГЛАВЈЕ 4 Поле 6: Насоки за родова сензитивна полициска пракса Мрежата на жени-полицајци од Југоисточна Европа (WPON) беше формирана во ноември 2010 година во Сараево, БиХ, во рамките на Асоцијацијата на шефови на полициските служби во Југоисточна Европа. Учесниците на состанокот за формирање беа жени полицајци од полициските служби во Албанија, Федерацијата Босна и Херцеговина, Босна и Херцеговина – Република Српска, Бугарија, Црна Гора, Хрватска, Северна Македонија, Албанија и Србија. WPON се формираше со поддршка на Асоцијацијата на шефови на полициските служби во Југоисточна Европа и SEESAC. Мисијата на Мрежата е родовата еднаквост да стане приоритет на полициските реформи во регионот. Мрежата служи како платформа за размена на знаење и искуства поврзани со состојбата, потребите и приоритетите на жените полицајци од Југоисточна Европа, механизам за застапување за родова еднаквост во полициската пракса и советодавен механизам за родово одговорно спроведување на меѓународните договори. Мрежата WPON изготви Насоки за родова сензитивна полициска пракса, со посебен осврт на привлекување, селекција и професионален развој на жените во полицијата. Насоките се изготвени врз основа на препораките од регионалното истражување за статусот на жените во полициските служби – Воспоставување на мрежа на жени-полицајци од Југоисточна Европа, како и дискусиите за време на презентациите на студијата за јавноста, во 2010 и 2011 година. Целта на Насоките е: • да се идентификуваат предизвиците при регрутирањето, селекцијата и професионалниот развој на жените во полициските служби од Југоисточна Европа; • подобро да се разберат проблемите со кои се соочуваат жените во полициските служби; • да се овозможи размена на информации и добри практики во оваа област; и • да се дефинираат мерки за подобрување на постојната пракса. Во Насоките се даваат практични препораки што придонесуваат 1) да се привлечат поголем број квалификувани и мотивирани кандидатки и да се овозможи нивно навлегување во системот за полициско образование и во полициските служби; 2) процесот за селекција да стане родово сензитивен во поголема мера; 3) да се зајакне професионалниот развој на жените во полицијата и 4) да се овозможи кариерно напредување на жените преку отстранување на формалните и неформалните пречки. 55 ПОГЛАВЈЕ 4 4.6 Предизвици и пречки Интервјуираните лица истакнаа дека предизвиците со кои се соочуваат жените при учеството во контролата на МЛО произлегуваат од сложена меѓусебна поврзаност на родови, општествени, културолошки и професионални фактори. Овие предизвици и пречки може да се поделат во неколку групи: Општествени и културолошки влијанија, вклучувајќи ја и перцепцијата за родовите улоги во контролата на мало оружје Општествените очекувања и традиционалните родови улоги имаат големо влијание врз изборот на кариера кај жените и честопати ги одвраќаат жените од области кои традиционално се сметаат за машки области. Жените често избегнуваат оперативни улоги во контролата на МЛО поради длабоко вкоренети општествени очекувања и лични преференции под влијание на културните норми. Ова е тесно поврзано со гледиштето дека мажите се експерти во областите поврзани со контролата на оружје, што може да ги одврати жените од навлегување во овие професии. Овие стереотипи се поттикнуваат со недостигот на жени примери и општествените предрасуди, што доведува до потценување на способностите на жените во овие области. Во однос на тоа, интервјуираните лица наведоа дека жените честопати покажуваат помал интерес и знаење за оружје, што придонесува за нивната недоволна застапеност на улоги кои вклучуваат работа со оружје. Се смета дека работата со оружје претставува поголем предизвик за жените. Жените честопати имаат помалку знаење за оружје, помал број од жените поседуваат и имаат желба да поседуваат оружје и не покажуваат голем интерес за такви задачи. Како што беше наведено, врз незаинтересираноста влијаат општествените норми и помалата изложеност на оружје. Исто така, задолжителното отслужување на воен рок за мажите довело до нивна поголема изложеност на оружје, со што тие добиваат предност за улоги поврзани со контрола на МЛО. Оваа разлика во искуствата и изложеноста на задачи за контрола на оружје дополнително придонесува за нееднаква застапеност на жените и мажите во полето. Овие фактори креираат работна средина што е непогодна за жените, од што произлегува потребата за наменски интервенции и политики со цел да се надмине родовиот јаз во ова поле. Жените се соочуваат и со дополнителни критики кога работат во средини каде што традиционално преовладуваат мажите, што влијае врз желбата на жените да дојдат до или останат на овие улоги. Жените кои се пионери во овие полиња, каде што традиционално мажите преовладуваат, честопати се соочуваат со сомнеж од колегите за нивните способности. Како последица на тоа, жените мора да вложат дополнителен труд за да ги надминат овие стереотипи. Ова честопати претставува пречка и ги доведува жените да се премислат или да се повлечат од овие работни места. Исто така, општествениот притисок и притисокот од семејството може да предизвика несигурност и интернализација на родовите норми, што предизвикува самостојно наметнати ограничувања кои дополнително влијаат врз кариерните можности на жените. Рамнотежа меѓу професионалниот и приватниот живот и кариерен напредок Покрај општествените и културните норми кои се одразуваат во вкоренетите родови норми и улоги, жените во контролата на МЛО се соочуваат со големи професионални предизвици, особено при воспоставување рамнотежа помеѓу професионалниот и приватниот живот. Жените честопати носат двоен товар, односно професионални и семејни обврски, кои го попречуваат нивниот кариерен напредок. Тешкотијата да воспостават рамнотежа е честа причина за жените да бараат други работни места или целосно да ја напуштат професијата. Повеќето од интервјуираните лица истакнаа дека исполнувањето на барањата во професијата им претставувало тешкотија кога формирале семејство или кога децата им биле мали. Некои од нив ги надминале овие предизвици со поддршка од семејството, но други побарале прераспоредување на други работни места, обично во администрација. Иако предизвиците за воспоставување рамнотежа меѓу професионалниот и приватниот живот постојат во сите оддели и не важат само за секторите и задачите поврзани со контрола на МЛО, најчесто се поврзуваат со оперативните и пониските работни места. 56  ПОГЛАВЈЕ 4 Имено, интервјуираните лица потврдија дека работата на терен е тешка и дека е потребно да си достапен во кој било дел од денот. Тежината на оперативните улоги, кои честопати опфаќаат работа на терен, работа во смени и приспособување на непредвидливи услови, се смета за пречка за жените, особено за оние со семејни обврски. Како последица на тоа, се создава голема пречка за учеството и напредувањето на жените во овие улоги. Поради разните фактори, овие улоги се сметаат за помалку привлечни поради тежината на работата и општествените притисоци за исполнување на семејните обврски. Интервјуираните лица наведоа дека жените честопати бараат прераспоредување од овие улоги (од полициски службеник во административен службеник) или работно место во канцеларија штом формираат семејство. Поради тоа, спроведувањето политики и практики за давање поддршка е клучно за жените да успеат во оперативните улоги. Ова вклучува флексибилни работни услови, програми за менторство и иницијативи за преиспитување на родовите норми и промовирање родова еднаквост на работното место. Пречки за образованието и обуката Некои од интервјуираните лица истакнаа дека кариерата се избира многу порано од навлегувањето на пазарот на труд, а општествените фактори и традиционалните родови улоги влијаат врз изборот на кариерата. Исто така, важна улога може да имаат пречките во образованието бидејќи традиционално, помалку жени студираат во области што ги квалификуваат за овие улоги. Недостатоците во образованието го ограничуваат бројот на квалификувани жени за овие работни места, според повеќето интервјуирани лица. Честопати е потребно дополнително обучување. Програмите за обука на жените за контрола на МЛО се сметаат за клучни мерки за зголемување на учеството на жените бидејќи наменските програми за обука би им овозможиле на жените да ја стекнат потребната експертиза и да ги надминат пречките поврзани со образованието и општествените ставови. Преку наменско образование, овие програми придонесуваат за искоренување на стереотипите и ги поттикнуваат жените да изберат кариера во полето за контрола на МЛО. Работни задачи, ротација и задржување на вработените Нееднаквата застапеност на жените и мажите во различни области на контролата на МЛО често се поима како „природна поделба“ на улогите во контролата на МЛО, при што жените поуспешно вршат административни и аналитички задачи, а мажите се подобри во вршењето физички напорна работа на терен. Иако постои можност оваа поделба да создаде функционална синергија, на овој начин се поттикнуваат традиционалните родови улоги и се ограничуваат можностите на жените во оперативни улоги. Како што наведоа интервјуираните лица, физички напорната работа на терен и можните опасности поврзани со контролата на МЛО одвраќаат голем број жени од овие работни места. Оперативните улоги во контролата на МЛО обично се поврзуваат со физички напорна работа, нередовни работни часови и можна изложеност на опасни ситуации, што честопати се смета за некомпатибилно со општествените очекувања за жените. Културните предрасуди ги спречуваат жените да се стремат кон кариера во полето за контрола на МЛО и им ги намалуваат самодовербата и интересот за улоги поврзани со работа со оружје. Во однос на ротација на вработените во институциите, особено во полето за контрола на МЛО, ставовите на интервјуираните лица се разликуваат во зависност од јурисдикцијата во која работат. Во Србија и Црна Гора, ротацијата на вработените се смета за ретка/повремена. Ретки се случаите на пензионирање или повремено преминување во приватниот сектор или заминување во странство. Во БиХ, мислењата се поделени, при што некои сметаат дека стапката на ротација на вработени е ниска, а други сметаат дека е висока. Причините за ротацијата на вработени се поимаат различно; некои сметаат дека мажите почесто го напуштаат јавниот сектор поради ограничените можности за напредување, а другите наведоа дека жените бараат прераспоредување на други работни места/ оддели во институцијата, особено откако ќе формираат семејство. За разлика од горенаведеното, се смета дека ротацијата на вработени во Северна Македонија, Косово и Албанија е поизразена. Во овие јурисдикции, жените имаат подолг работен стаж поради тоа што имаат поголеми придобивки во однос на долгорочната сигурност и породилното отсуство. За разлика од нив, мажите почесто го менуваат работното место и бараат повисоки работни места и подобра плата во приватниот сектор. Сепак, клучно е да се истакне дека многу мажи и жени избираат да продолжат да работат во јавниот сектор до пензионирањето, што посочува дека не постои голема разлика меѓу нив. 57 ПОГЛАВЈЕ 5 ЗАКЛУЧОЦИ И ИДЕНТИФИКУВАНИ МЕРКИ СО КОИ МОЖЕ ДА ИМ СЕ ДАДЕ ПОДДРШКА НА ИНСТИТУЦИИТЕ ПРИ ЗГОЛЕМУВАЊЕТО НА ЗАСТАПЕНОСТА И УЧЕСТВОТО НА ЖЕНИТЕ ВО КОНТРОЛАТА НА МЛО 58  ПОГЛАВЈЕ 5 5.1 Заклучоци Анализата на податоците за застапеноста на жените и мажите во контролата на МЛО и на меѓународните, регионалните и националните правни и политички рамки покажа дека и покрај тоа што се направени значајни чекори за подигање на свеста за родовата динамика во контролата на МЛО и за зголемување на учеството на жените во полето, сè уште постојат голем број предизвици и недостатоци. Во меѓународните нормативни рамки, кои се правно или политички обврзувачки, се повикува на координирани активности со цел да се зголеми учеството на жените во секторот за безбедност и во контролата на МЛО. Преку тоа, се става акцент на рамноправното, суштинско и ефективно учество на жените во контролата на МЛО и се бара од владите да изнајдат начин за надминување на пречките, вклучувајќи и на пречките за доаѓање до лидерски позиции, во сите процеси за донесување одлуки, планирање и спроведување. Овие приоритети се опфатени и во релевантните рамки за ЗБ. Во Патоказот за контрола на МЛО се повикува на целосна интеграција на родовата перспектива во политиките за контрола на оружје и се става акцент на учеството на жените. Во сите јурисдикции на Западен Балкан, во последните две децении се усвоени низа закони за родова еднаквост и заштита од дискриминација. Ваквите рамките, како и стратегиите за унапредување на родовата еднаквост, акциските планови за спроведување на Агендата за жените, мирот и безбедноста и стратегиите за контрола на МЛО претставуваат цврста основа за интегрирање на родовата перспектива во контролата на МЛО и за целосно и ефективно учество на жените. Во однос на учеството на жените во секторот за безбедност и во контролата на МЛО, институциите од ЗБ имаат усвоено внатрешни политики, имаат воспоставено механизми за родова еднаквост и спроведуваат наменски активности за зголемување на учеството на жените, во различна мера. Мрежата за жени-полицајци игра клучна улога за подобрување на статусот на жените во органите за спроведување на законот и продолжува да биде двигател на промените. Овие напори резултираа и со добри практики и треба да се истражи како тие да се прошират и спроведуваат редовно и одржливо. И покрај напредокот, постојат недостатоци при спроведувањето и има недостиг на механизми за извршување и следење кои се потребни за да се обезбеди вистинска инклузивност. Активностите за поголема инклузија на жените во секторот за безбедност се одвиваат нерамномерно и во некои аспекти, бавно. Нееднаквата застапеност на жените и мажите во различни сектори во регионот е јасно воочлива, а родовите трендови имаат големо влијание врз учеството на мажите и жените во контролата на МЛО. Мажите преовладуваат во сите активности за контрола на МЛО, а жените се застапени во голем број во областите поврзани со политиките. Во изминатите години, постои значителен напредок, што го докажува важниот придонес на жените за унапредувањето на контролата на МЛО, особено во врска со законските реформи и креирањето политики. Овој напредок се одразува во зголеменото учество на жените во комисиите за МЛО и напорите за координација на активностите за спроведување на Патоказот за контрола на МЛО во ЗБ. Од друга страна, бројот на жените кои работат како технички лица останува низок, за разлика од мажите. Општо земено, жените се недоволно застапени во клучни оперативни области како што се службите за гранична и криминалистичка полиција и во технички улоги како што е управувањето со залихи. Во некои јурисдикции, учеството на жените во овие улоги е многу ниско. Недостигот на жени во клучни оперативни улоги не само што ги 59 ПОГЛАВЈЕ 5 поттикнува традиционалните родови норми, туку и ја ограничува можноста за примена на иновативни пристапи при надминување на предизвиците поврзани со безбедноста. Идентификуваните родови трендови исто така посочуваат дека постои системска поделба, при што жените се насочуваат кон улоги за кои се потребни „меки“ вештини и административни работни места. За разлика од тоа, мажите преовладуваат меѓу оперативците, со што се ограничува можноста за поширок придонес на жените во контролата на МЛО. За да се надминат недостатоците, потребно е да се спроведуваат наменски активности за интегрирање на родовата перспектива во политиките и практичните активности за контрола на МЛО. Разликите во застапеноста на жените и мажите во различни области на контролата на МЛО честопати се сметаат за „природна поделба“ на улогите меѓу жените и мажите во контролата на МЛО. Иако постои можност оваа поделба да создаде функционална синергија, на овој начин се поттикнуваат традиционалните родови улоги и се ограничуваат можностите на жените во оперативни улоги. Пречките за учеството на жените опстојуваат и произлегуваат од сложена меѓусебна поврзаност на неколку фактори. Институционалните и општествените родови норми и ставови продолжуваат да ги поттикнуваат родовите стереотипи. Општествените очекувања и традиционалните родови улоги имаат големо влијание врз изборот на кариера кај жените и честопати ги одвраќаат жените од областите кои традиционално се сметаат за машки области, меѓу кои е и секторот за безбедност. Ова е поврзано со полето за контрола на МЛО, кое честопати се смета за поле на експертиза на мажите, што би можело да ги одврати жените од навлегување во овие професии и да спречи креирање попогодна средина за жените. Овие стереотипи се поттикнуваат со недостигот на жени примери и општествените предрасуди, кои доведуваат до потценување на способностите на жените во овие области. Ова покажува дека постои предизвик поврзан со длабоко вкоренети културни вредности, и институционални и општествени, при што жените се сметаат за помалку способни да вршат физички напорни или опасни задачи, како оние во контролата на МЛО. Овие вкоренети ставови преставуваат пречка за жените кои сакаат да навлезат во полето или да напредуваат во полето за контрола на МЛО, но и го продолжуваат кругот на исклучување на жените. И покрај тоа што постојат правни рамки за промовирање на родовата еднаквост, општествените ставови може да го подријат нивното спроведување и ефективност и да придонесат за отпор или сомнеж од колегите или надредените лица кон жените. Постојната перцепција дека огненото оружје е машка област го ограничува учеството на жените на оперативно ниво, и покрај напредокот во правните рамки. Жените честопати избегнуваат оперативни улоги во полето за контрола на МЛО поради длабоко вкоренетите општествени очекувања и лични преференции под влијание на културните норми. Жените се соочуваат и со дополнителни критики во работни средини каде што преовладуваат мажите, што влијае врз нивната желба да дојдат до или да останат во овие улоги. Жените кои се пионери во овие полиња, каде што традиционално мажите преовладуваат, честопати се соочуваат со сомнеж во нивните способности од колегите. Како последица на тоа, жените мора да вложат дополнителен труд за да ги надминат овие стереотипи. Покрај општествените и културните норми кои се одразуваат во вкоренетите родови норми и улоги, жените во полето за контрола на МЛО се соочуваат со големи професионални предизвици, особено при воспоставување рамнотежа помеѓу професионалниот и приватниот живот. Предизвиците за воспоставување рамнотежа 60  ПОГЛАВЈЕ 5 меѓу професионалните и приватните обврски се особено релевантни кога станува збор за оперативните улоги со нередовни работни часови, работа на терен или работа во смени. Ова предизвикува многу жени да изберат други улоги или да ја сменат професијата, со што се зголемува недостигот на жени на клучните оперативни улоги. Исто така, важна улога играат пречките во образованието бидејќи помалку жени студираат на факултети за физика, инженерство и хемија и ги стекнуваат потребните квалификации за овие улоги. Разлики во перцепциите и недоволна свест. Постои голема разлика меѓу статистичките податоци доставени од јурисдикциите и перцепциите на многумина од интервјуираните лица. И покрај тоа што доказите покажуваат ниска застапеност на жени оперативци, многу од лицата сметаат дека жените се соодветно застапени. Ова посочува дека постои недоволно разбирање на системските пречки со кои се соочуваат жените и ограничена свест за различната застапеност на жените и мажите, дури и во институциите за безбедност. Жените ретко се на лидерски позиции или работни места за донесување одлуки во рамките на комисиите за МЛО, во криминалистичката и граничната полиција или во другите области поврзани со работа на терен. Хиерархиската природа на структурите за безбедност, заедно со специјализираните улоги, честопати доведува до исклучување на жените од процесите за донесување одлуки бидејќи таква моќ најчесто имаат лицата со големо искуство како што се оперативците. Недостигот на жени на лидерски позиции дополнително го попречува развојот на политики и практики во кои се зема предвид перспективата на жените. Исто така, недоволниот број на жени во влијателни улоги значи дека има помал број примери и ментори кои може да дадат поддршка за развојот на младите жени во ова поле. Според доставените податоци, и покрај тоа што постојат закони за родова еднаквост и механизми за заштита од дискриминација, жените кои работат во полето за контрола на МЛО се соочуваат со дискриминација и вознемирување, иако вакви случаи не се пријавуваат често. Многумина од интервјуираните лица наведоа дека немаат доверба во внатрешните механизми за жалби, што доведува до страв од остри реакции и одолжени и исцрпувачки процеси за разрешување на проблемот. Културата во институциите за безбедност се подобрува, но честопати претставува пречка за создавање погодна работна средина, каде што жените нема да се плашат да пријават вознемирување или други форми на дискриминација. Исто така, различните механизми за родова еднаквост во институциите во регионот треба дополнително да се зајакнат и промовираат бидејќи голем дел од вработените не ја разбираат нивната улога или не знаат дека постојат. 61 ПОГЛАВЈЕ 5 5.2 Идентификувани мерки со кои може да им се даде поддршка на институциите при зголемувањето на застапеноста и учеството на жените во контролата на МЛО Со цел да се одговори на предизвиците идентификувани во оваа анализа, во поглед на постигнувањето балансирана застапеност и учество по заслуга на жените и мажите во контролата на МЛО и креирањето родово рамноправна работна средина, дадени се неколку мерки за релевантните институции што се вклучени во активностите за контрола на МЛО во насока на инклузивни, правични и поефективни пристапи кон надминувањето на предизвиците во секторот за безбедност: Обезбедување погодна работна средина Да се промовира родово одговорно лидерство на високи работни места за донесување одлуки (мажи и жени) со цел да се креира родово инклузивна средина и лидерите да ги стекнат основните вештини за отпочнување и насочување на активностите кон постигнување на овие цели. За таа цел, треба да се користат иновативни пристапи како што се програми за менторство врз основа на родот, Да се поддржи вмрежување на лидерите за да се овозможи учење и размена на искуства и добри практики, Целиот персонал да помине системска обука за родова еднаквост, заштита од родово базирана дискриминација и креирање работна средина без насилство, како и без родово базирано насилство, Да се доистражи и продлабочи разбирањето за ниската застапеност на жени на раководни работни места и врз основа на таквата анализа, да се изготват мерки за справување со тоа. За таа цел, треба да се обезбеди обука за лидерство за жените со цел да се поттикне нивниот кариерен развој до раководни работни места. Водење евиденција, родова анализа и наменски стратегии за човечки ресурси Сите податоци за вработените да се расчленети по пол и возраст и редовно да се применува родова анализа во рамките на анализите на човечките ресурси, особено во однос на регрутирање, професионален развој, унапредување и задржување на вработените и обуки, Да се обезбеди обука за родови прашања, како и за родова анализа, родово сензитивно собирање податоци и интегрирање на родовата перспектива за вработените во одделите за човечки ресурси и одделите задолжени за спроведување анализи, Редовно да се спроведуваат анализи за статусот на жените и мажите во институцијата и да се доставуваат до носителите на одлуки, заедно со препораки за подобрување на балансираната застапеност и креирање родово инклузивна работна средина, Да се воведе следење на просечното време што жените и мажите го поминуваат на едно работно место или со еден чин и податоците да се расчленат по работно место/чин, како и на просечното време со тековниот чин и податоците да се расчленат по чин, Да се воведе следење на промените на вработените и причините на персоналот за напуштање на службата, вклучувајќи и излезни интервјуа, со цел да се овозможи изготвување и спроведување мерки за подобрување на задржувањето на персоналот и да се намали ротацијата на персоналот, 62  ПОГЛАВЈЕ 5 За да се разреши недоволната застапеност на жените во контролата на МЛО и во секторот за безбедност, образовните институции (на пр. средните полициски училишта, полициските академии и сл.) треба да воведат мерки за зголемување на бројот на жени што се запишуваат во области со недоволна застапеност на жени, Да се спроведуваат наменски стратегии за регрутирање за да се привлечат жените кон оперативни улоги во областите поврзани со контрола на МЛО, заедно со други мерки. Обуки, градење на капацитетите и вмрежување Да се овозможат еднаков пристап и еднакви придобивки од активностите за зајакнување на капацитетите поврзани со контролата на МЛО, како што се обуки, работилници, семинари, менторство итн., Врз основа на процена на потребите за обука, да се изготват и спроведат програми за обука преку кои жените ќе ги стекнат потребните вештини и знаење за контрола на МЛО. Овие програми треба да се фокусираат на проверка на оружје, кривични истраги, операции за гранична безбедност и други области, каде што постои недоволна застапеност на жените. Наменските обуки може да придонесат за надминување на јазот во образованието во техничките области, Да се спроведат наменски програми за менторство што може да им помогнат на жените да добијат насоки и поддршка од колешките на повисоки работни места во секторот. Дополнително да се зајакне Мрежата на жени-полицајци со обезбедување на потребните ресурси за работа и зголемување на стручноста за контрола на МЛО. Кампањи за подигање на свеста Редовно да се спроведуваат активности за подигање на свеста со цел борба против родовите стереотипи, дискриминацијата и сексизмот, кои негативно влијаат врз статусот на жените во секторот за безбедност, како и во контролата на МЛО. Ваквите иницијативи може да помогнат да се променат родовите стереотипи и „традиционалните“ родови улоги на работното место, кои честопати создаваат пречки за балансирана застапеност. Ова треба да опфати преиспитување на гледиштето дека одредени улоги се наменети само за мажи и да ги охрабри мажите и жените да земат поактивно учество во контролата на МЛО. Преку проширување информации, да се истакнат придобивките од родовата разновидност на работната сила во секторот за безбедност, како што се подобрени процеси за донесување одлуки и односи меѓу заедниците, Да се истакнуваат успешните жени на оперативни улоги како примери. Овие напори може да придонесат за промена на перцепциите и да ги поттикнат жените да изберат кариера во области во кои, традиционално, преовладуваат мажите. Зголемување на можностите за доаѓање до лидерски позиции и работни места за донесување одлуки Да се обезбеди обука за лидерство за жените на работни места за кои не е потребно големо работно искуство, со која тие ќе се потковаат со потребното знаење за повисоките работни места. Да се обезбеди балансирана застапеност на жени и мажи во процесите за креирање политики и да се цели кон постигнување еднаква застапеност на мажи и жени во комисиите за МЛО, работните групи, комитетите итн. 63 ПОГЛАВЈЕ 5 Флексибилни работни услови и политики со кои се поддржуваат семејствата: За да се подобри задржувањето на жените во контролата на МЛО, треба да се воведат флексибилни работни услови, каде што е можно. На пример, ако им се обезбедат попредвидливи смени, скратено работно време и флексибилно родителско отсуство, жените и мажите ќе може полесно да воспостават рамнотежа меѓу професионалните и семејните обврски. Програмите во кои се препознава важната родителска улога на татковците и со кои мажите се поттикнуваат да земат родителско отсуство исто така би помогнале да се олесни товарот на жените и да се постигне поголема родова еднаквост на работното место. Зајакнување на механизмите за родова еднаквост и заштита од дискриминација Институциите треба да спроведат повторна процена на механизмите за родова еднаквост и механизмите за заштита од дискриминација кои разгледуваат случаи на родово базирана дискриминација, сексуално вознемирување и злоупотреба со цел да се зајакне нивното функционирање. Ова вклучува редовно спроведување родови ревизии, обезбедување обука за родова сензитивност за персоналот на сите нивоа и зголемување на транспарентноста при постапувањето по жалби, Да се информира персоналот за мерките за превенција на вознемирување, родово базирана дискриминација, сексуално вознемирување и злоупотреба и конзистентно да се спроведуваат овие мерки. Дополнително да се зајакнат внатрешните механизми за жалби поврзани со дискриминација и вознемирување. Следење и евалуација Треба да се врши континуирано следење на застапеноста на жените во институциите за безбедност, врз основа на редовно собирање и анализа на родово расчленети податоци за регрутирање, задржување и кариерен напредок, кои ќе се користат при изготвувањето стратегии во иднина. Да се креираат и користат механизми за родово одговорно следење, како што се евалуации на перформансите и системи за добивање повратни информации со цел да се следи ефективноста на иницијативите за родова еднаквост и да се идентификуваат области во кои се потребни дополнителни интервенции. Родово одговорно буџетирање Да се доделат соодветни средства за да се овозможи одржливо спроведување на овие мерки. Преку спроведување на овие мерки, институциите може да креираат поинклузивна и поефективна рамка за контрола на МЛО и да им овозможат на жените и мажите да имаат поедеднакво клучна улога во секторот за безбедност во регионот. Со ова ќе се зголеми родовата еднаквост и во целост ќе се зајакне ефективноста на процесите за спроведување на законот и за креирање политики во полето за контрола на МЛО. 64 АНЕКС I: ПРАВНИ И ПОЛИТИЧНИ РАМКИ ВО ЗАПАДЕН БАЛКАН: КРАТОК ПРЕГЛЕД 65 АНЕКС I АЛБАНИЈА Во Албанија е воспоставена сеопфатна правна рамка за унапредување на родовата еднаквост и заштита од дискриминација. Со Законот за родова еднаквост во општеството74 се уредуваат основните прашања поврзани со родовата еднаквост во јавниот живот, еднаквата заштита и еднаквиот третман на жените и мажите, еднаквите можности за уживање на правата, како и учеството и добивањето поддршка за развој. Со законот се предвидуваат специјални привремени мерки со кои се гарантира застапеност на помалку застапениот пол од најмалку 30 % на работни места поврзани со креирање политики и донесување одлуки, како и задолжително собирање статистички податоци за полот од сите владини тела.75 Целта на Законот за забрана на дискриминација76 е да се гарантира правото на секое лице на еднаков третман пред законот и еднаква заштита; еднакви можности за уживање на правата, слободите и учество во јавниот живот и ефективна заштита од дискриминација и секоја форма на однесување што поттикнува дискриминација. Стратегијата за родова еднаквост за периодот 2021-2030 година77 има четири главни стратешки цели: 1) исполнување на економските и социјалните права на жените, младите жени, девојчињата и мажите, младите мажи и момчињата во општеството и зајакнување на жените, младите жените и девојчињата, со сите нивни различности, со цел да се подобри и зголеми одржливоста на зелената економија и нивното еднакво учество во процесот за дигитализација; 2) обезбедување еднакво учество, застапеност и права на лидерство за жените и мажите, младите жени и мажи, девојчињата и момчињата, со сите нивни различности, во политичките и јавните процеси за донесување одлуки на локално ниво; 3) намалување на сите форми на штетни практики, родово базирано насилство и семејно насилство, и 4) интегрирање на родовата перспектива, како главна алатка за постигнување родова еднаквост и правда во општеството.78 Под втората стратешка цел има две потцели поврзани со учеството на жените – погодни услови за еднакво учество и застапеност и зајакнување на општествените ставови и однесувања кои поттикнуваат еднакво учество, застапеност и лидерство.79 Исто така, во Албанија се усвоени стратешки документи поврзани со контролата на МЛО, како што е Стратегијата за контрола на малото и лесно оружје, муницијата за истото и експлозиви (2019-2024).80 Стратегијата овозможува исполнување на обврските и следи дали Албанија ги исполнува обврските кои произлегуваат од различните меѓународни конвенции и документи од полето за контрола на МЛО, како и од Патоказот за изнаоѓање одржливо решение за нелегалното поседување, злоупотреба и трговија со мало и лесно оружје (МЛО) и муниција за истото во Западен Балкан. Целите на Стратегијата и Акцискиот план се усогласени со регионалниот Патоказ. Во тој поглед, во Стратегијата е наведено дека поседувањето и злоупотребата на огнено оружје имаат изразена родова димензија и се дава заложба за унапредување на родовата еднаквост во полето за контрола на малото оружје. Целта на стратегијата е да се интегрира родовата димензија во различните области за контрола на МЛО. Една од потцелите на Стратегијата е целосна интеграција на родовите аспекти и возраста во политиките за контрола на МЛО/огнено оружје и овозможување суштинско учество на жените во контролата на МЛО/огнено оружје. Оваа општа потцел опфаќа неколку конкретни цели: • да се зголеми учеството на жените во контролата на МЛО/огнено оружје; • да се зајакнат капацитетите на институциите што се одговорни за контрола на МЛО/огнено оружје за да се интегрира родовата перспектива и да се изготват родово одговорни политики за контрола на МЛО/огнено оружје; • да се подобри институционалниот и политичкиот одговор на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство и насилство од интимен партнер; • да се подобри превенцијата на злоупотреба на МЛО/огнено оружје. 74 ] Закон бр. 9970 од 24.07.2008 година. 75 ] The 2021-2030 Gender Equality Strategy 76 ] Закон за забрана на дискриминација (бр. 10 221/4.2.2010, изменет во 2020 година). 77 ] The 2021-2030 Gender Equality Strategy 78 ] Mandro, Arta. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Albania. Belgrade: SEESAC. 79 ] Ibid. 80 ] The Small Arms and Light Weapons, their Ammunition and Explosives Control Strategy (2019-2024) 66  АНЕКС I Усвоени се два Акциски плана за спроведување на Стратегијата, за периодот 2019-2021 година и за периодот 2022-2024 година.81 Донесени се уште неколку важни стратешки и внатрешни документи, како што се Насоките за превенција и одговор на насилство, вознемирување и сексуално вознемирување на работното место во административните служби; Наредбата на генералниот директор на полицијата бр. 657 од 28/07/2020 за одобрување на постапката за постапување по случаи на вознемирување и сексуално вознемирување во Полицијата (изменета); Наредбата на директорот на Полицијата за спроведување истражување за интеграцијата на жените полицајци со чин директор, главен комесар и комесар во оперативните улоги.82 Исто така, Акцискиот план за спроведување на Резолуцијата 1325 на Советот за безбедност на ОН за жените, мирот и безбедноста ја содржи конкретната цел „зголемување на застапеноста на жените во активностите за донесување одлуки и процесите поврзани со безбедноста и мировните мисии“. СРБИЈА Законот за родова еднаквост83 е усвоен во 2021 година, со што престанува да важи Законот за еднаквост на половите. Во член 7 од Законот се дефинира политиката за еднакви можности која опфаќа 1) еднакво учество на жените и мажите во сите фази на процесите за планирање, подготовка, донесување и спроведување одлуки кои влијаат врз положбата на жените; 2) различните интереси, потреби и приоритети на жените и мажите се земаат предвид при усвојувањето јавни и други политики и донесувањето одлуки за правата, обврските и правно основаните интереси; 3) преземање мерки со кои се обезбедува еднаква почетна точка за реализација на начелото на еднакви можности за лицата, односно групата лица кои не се на еднаква положба поради полот, сексуалните карактеристики, родот, а особено припадниците на ранливите групи во општеството. Според членот 39 за родова еднаквост во секторот за одбрана и безбедност, задолжително е да се спроведуваат активности за зголемување на застапеноста и учеството на жените на работни места за донесување одлуки и во сите процеси поврзани со одржувањето на мирот и безбедноста. Со Законот за забрана на дискриминација84 се уредуваат недискриминацијата, формите и случаите на дискриминација и начините за заштита од дискриминација. Во Стратегијата за родова еднаквост за периодот од 2021 до 2030 година85 се поставува општа цел да се надмине родовиот јаз и да се постигне родова еднаквост како предуслов за развој на општеството и подобрување на секојдневниот живот на жените и мажите, девојчињата и момчињата. Во контекст на учеството на жените, мерката 2.4. од Стратегијата се однесува на зајакнување на капацитетите, подобрување на институционалната и нормативната рамка за родова еднаквост во политичкиот живот и обезбедување еднакво учество на жените и мажите, особено на припадниците на ранливите групи, во процесите за донесување одлуки во врска со јавни работи. Една од мерките која се однесува конкретно на мирот и безбедноста, Мерка 2.2., предвидува подобрена безбедност на жените во состојба на мир, конфликт и при постконфликтно закрепнување на општеството, кризи и вонредни ситуации преку спроведување на Резолуцијата 1325 на Советот за безбедност на ОН за жените, мирот и безбедноста во Република Србија. Но, треба да се истакне дека истече Акцискиот план за спроведување на Резолуцијата 1325 на Советот за безбедност на ОН за жените, мирот и безбедност за периодот 2017–2020 година86 со кој се предвидува, меѓу другото, воведување на родовата перспектива во сите јавни политики во полето за одбрана и безбедност. Во тек е подготовка на третиот Акциски план. 81 ] https://www.seesac.org/Strategic-Documents_1/ 82 ] Информации што се добиени од прашалник доставен од МВР. 83 ] Службен весник бр. 52/2021. 84 ] Службен весник бр. 22/2009 и 52/2021. 85 ] Службен весник бр. 103/2021. 86 ] Службен весник бр. 53/2017. 67 АНЕКС I Исто така, целта на Стратегијата за контрола на мало и лесно оружје на Република Србија за периодот 2019-2024 година87 е да се овозможи безбедност на граѓаните преку ефикасна и ефективна контрола на малото и лесно оружје со воспоставување сеопфатни и одржливи механизми за идентификација, спречување, гонење и контрола на нелегалното поседување, злоупотребата и недозволената трговија со огнено оружје, муниција и експлозиви.88 Општата цел на Акцискиот план е да се намали опасноста за граѓаните од нелегалното поседување и злоупотребата на МЛО, муниција и експлозиви, што е предвидено да се постигне преку пет цели, а една од мерките треба да овозможи интеграција за родовите начела при спроведувањето на Акцискиот план. Оваа мерка содржи и подмерки поврзани со обезбедување ефективно и суштинско учество на жените во контролата на МЛО. Донесени се уште неколку важни стратешки и внатрешни документи, како што се Прирачникот за спроведување на мерките за постигнување родова еднаквост во МВР преку системот за управување со човечки ресурси; Прирачник за спречување и заштита од родово базирана дискриминација и други основи во МВР; Упатства за спречување и заштита од родово базирана дискриминација и други основи во МВР; План за управување со ризиците поврзани со прекршување на начелата за родова еднаквост (2023 година); План за постигнување и унапредување на родовата еднаквост во МВР.89 БОСНА И ХЕРЦЕГОВИНА Во БиХ се направени големи напори за усогласување на законодавната рамка со меѓународните стандарди и заложби и се усвои клучен акт од оваа област – Законот за родова еднаквост.90 Со овој Закон се уредува родовата еднаквост во сите сфери на јавниот и приватниот живот и се обезбедува рамка за механизмите за родова еднаквост во институциите што се одговорни за спроведување и следење на спроведувањето на одредбите од Законот.91 Според Законот, органите на сите нивоа на државна власт и органите на локалната самоуправа, вклучувајќи ги законодавната, извршната и судската власт, политичките партии, правните лица со јавни овластувања, правните лица во сопственост или под надзор од државата, субјектите, кантоните, градовите или општините чија работа е под надзор на државен орган треба да обезбедат и промовираат еднаква родова застапеност при управувањето, донесувањето одлуки и застапувањето.92 Исто така, БиХ усвои нов Акциски план за родова еднаквост за периодот 2023-2027 година.93 Содржи три стратешки цели со следниве приоритетни области: 1) Изготвување, спроведување и следење на програмата со мерки за унапредување на родовата еднаквост во државните институции; 2) Развивање и зајакнување на системите, механизмите и инструментите за постигнување родова еднаквост; 3) Воспоставување и зајакнување на соработката и партнерството. Во делот поврзан со родовите прашања и безбедноста, наведени се неколку референтни документи за контрола на МЛО. Главната цел во овој дел е зголемена безбедност на граѓаните, вклучувајќи ги и повеќекратно маргинализираните групи во БиХ преку еднакво учество на жените во активностите за спречување и решавање конфликти и градење и зачувување на одржливиот мир. Целта на Стратегијата за контрола на малото и лесно оружје за периодот 2021-2024 година94 е да се зголеми ефективноста на напорите за контрола на оружје и да се подобри спроведувањето на Патоказот за изнаоѓање одржливо решение за нелегалното поседување, злоупотреба и трговија со мало и лесно оружје (МЛО) и муниција за истото во Западен Балкан до 2024 година.95 Во Стратегијата се дефинирани следниве четири стратешки цели за подобрување на контролата на малото оружје: 87 ] Службен весник бр. 44/2019. 88 ] Stevanović Govedarica, Gordana. 2021, Small Arms and Light Weapons, Gender-Based Violence and Domestic Violence - Analysis of Regulatory Framework and Practice. Belgrade: United Nations Development Programme. 89 ] Информации што се добиени од прашалник доставен од МВР. 90 ] Службен весник бр. 16/03 и 102/09. 91 ] Miftari, Durkalić and Barreiro Mariño. 2021. Gender Equality Profile of Bosnia and Herzegovina. Sarajevo: UN Women Office Bosnia and Herzegovina. 92 ] Член 20 од Законот за родова еднаквост. 93 ] 2023-2027 Gender Action Plan 94 ] 2021-2024 Strategy for the Control of Small Arms and Light Weapons in BiH 95 ] https://www.osce.org/mission-to-bosnia-and-herzegovina/479873 68  АНЕКС I 1) Подобрување/усогласување на законската рамка и спроведување на законодавството за контрола на МЛО; 2) Намалување на злоупотребата, нелегалното поседување и трговијата со оружје и муниција; 3) Подобрено управување со МЛО во сопственост на Вооружените сили на БиХ; и 4) Зголемена соработка со меѓународните и регионалните организации и граѓанското општество.96 Во рамките на првата стратешка цел е истакнато дека родовата перспектива е важна за да се разбере ширењето и побарувачката за огнено оружје и за да се објаснат конкретните ризици со кои се соочуваат жените и мажите при злоупотреба на огнено оружје, семејно насилство и насилство од интимен партнер. Акцискиот план за спроведување на Стратегијата за контрола на малото и лесно оружје во БиХ за периодот 2021-2024 година дополнително ги операционализира стратешки заложби и предвидува разни активности за интегрирање на родовата перспектива во контролата на МЛО, како што се зголемување на учеството на жените во контролата на МЛО, зајакнување на капацитетите на институциите кои работат во полето за контрола на мало и лесно оружје и огнено оружје за да ја интегрираат родовата перспектива во мерките и да развиваат родово одговорни политики за МЛО и подобрување на институционалниот и стратешкиот одговор на семејното насилство и насилството од интимен партнер.97 Исто така, со Акцискиот план се предвидува спроведување активности поврзани со родот при собирањето податоци, подигањето на свеста и соработката со граѓанските организации. ЦРНА ГОРА Во Црна Гора се усвоени Закон за родова еднаквост и Закон за заштита на човековите права98, во кои се дава детална дефиниција за промовирањето и заштитата на човековите права. Со овие закони се создаваат услови за зајакнување на жените и лицата со различен родов идентитет, се утврдуваат приоритетните области и цели што треба да придонесат за зголемување на родовата еднаквост во општествените, економските, политичките и културните области на животот. Со усвојување на Законот за забрана на дискриминација,99 дополнително се зајакнува законодавната рамка преку интегрирање на меѓународните начела и стандарди за заштита од дискриминација.100 Во Законот за родова еднаквост,101 родовата еднаквост се дефинира како еднакво учество на жените и мажите, како и лицата со различен родов идентитет во сите сфери на јавниот и приватниот сектор, еднаков статус и еднакви можности за уживање на правата и слободите и за користење на знаењето и вештините за развој на општеството, како и еднакви придобивки од професионалните достигнувања. Според законот, сите органи на државната власт, како што се административните служби и локалната самоуправа, државните институции, државните претпријатија и правните лица со јавни овластувања, како и фирмите, другите правни субјекти и претприемачите се задолжени, со цел да се постигне родова еднаквост во сите фази на планирањето, донесувањето и спроведувањето на одлуките и постапувањето во согласност со надлежностите, да спроведуваат процена и евалуација на влијанието на тие одлуки врз статусот на жените и мажите.102 Парламентот и Владата се задолжени да ги промовираат и спроведуваат начелата за родова еднаквост, поточно начелото за балансирана застапеност на жени и мажи при изборот и назначувањето лица на одредени функции, при формирањето работни тела и во составот на службените делегации. Со овие одредби е воспоставена правната основа за интегрирање на родовата перспектива во контролата на мало оружје. 96 ] Sumonja, Sanja. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in the Brčko District of Bosnia and Herzegovina. Belgrade: SEESAC. 97 ] Ibid. 98 ] Службен весник бр. 1/2007, 38/2015 и 21/17. 99 ] Службен весник бр. 41/2010, 40/11, 18/14 и 42/17. 100 ] Стратегија за родова еднаквост за 2021 година. 101 ] Службен весник бр. 046/07, 73/10, 40/11 и 35/15. 102 ] Vuksanović, Tijana. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Montenegro. Belgrade: SEESAC. 69 АНЕКС I Во Црна Гора е усвоена Стратегија за родова еднаквост за периодот 2021-2025 година.103 Целта на стратегијата е да се подобри спроведувањето на постојната нормативна рамка за родовата еднаквост и заштитата од родово базирана дискриминација, образованието, културата и медиумските политики, што придонесува за намалување на стереотипите и предрасудите за жените. Конкретната цел е да се зголеми учеството на жените и лицата со различен родов идентитет во областите кои овозможуваат пристап, искористување и придобивки од општествените и природните ресурси.104 Во Стратегијата за борба против нелегалното поседување, злоупотребата и недозволената трговија со мало и лесно оружје за периодот 2019-2025 година се бара целосна интеграција на родовите аспекти и возраста во политиките за контрола на МЛО/огнено оружје и обезбедување суштинско учество на жените во контролата на МЛО/огнено оружје. Исто така, една од целите е да се подигне свеста и да се намали злоупотребата на огнено оружје при насилството врз жените, семејното насилство и другите форми на родово базирано насилство. За остварување на оваа цел, изготвени се планови за осмислување мерки и институционални постапки за да се обезбеди еднаква застапеност на жените и мажите во комисиите за МЛО и другите релевантни тела и да се спроведе обука за родовите аспекти поврзани со МЛО/огнено оружје за членовите на комисиите за МЛО и другите институции кои се одговорни за спроведување на политиките за контрола во ова поле.105 Исто така, стратешката цел на Стратегијата за спроведување на Резолуцијата 1325 на Советот за безбедност на ОН за жените, мирот и безбедноста и придружните резолуции во периодот 2024- 2027 година, со Акциски план за 2024-2025 година106 е да се подобри положбата на девојчињата во сите процеси кои доведуваат до одржување и промовирање на мирот и безбедноста. Стратешката цел може да се постигне преку зајакнување на институционалните капацитети за родова еднаквост, зголемување на застапеноста на жените во секторот за безбедност и подигање на свеста за потребата од заштита на жените и девојчињата во зоните на конфликт. Дополнителни цели се интегрирање на родовата перспектива во образованието, спречување дискриминација и насилство, давање поддршка за жените при итни случаи и подигање на свеста на јавноста за Резолуцијата 1325 на Советот за безбедност на ОН преку разни канали за комуникација и друго. На крај, важно е да се истакне дека Министерството за внатрешни работи на Црна Гора усвои План за зголемување на бројот на жени-полицајци во Полициската дирекција.107 СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА Во Северна Македонија е воспоставена цврста правна рамка за заштита на правата на жените и родова еднаквост со Законот за еднакви можности на жените и мажите,108 (усвоен во 2006 година и изменет во 2012 година) и Законот за спречување и заштита од дискриминација109 (усвоен во 2020 година). Со Законот за еднакви можности на жените и мажите се уредува воспоставувањето на еднаквите можности и еднаквиот третман на жените и мажите, основните и посебните мерки за воспоставување еднакви можности на жените и мажите, правата и обврските на одговорните субјекти за обезбедување еднакви можности на жените и мажите итн. Според овој закон, воспоставувањето еднакви можности е грижа на целото општество. Во Законот се дефинира и предвидува интегрирање на родовата перспектива во секој фаза на процесот на градење, донесување, спроведување, следење и евалуација на политики, притоа, имајќи го предвид промовирањето и унапредувањето на еднаквоста меѓу жените и мажите.110 Владата е должна да обезбеди еднакво учество на жените и мажите во составот на нејзините работни 103 ] 2021-2025 Gender Equality Strategy with 2021-2022 Action Plan 104 ] UNDP. 2021. Gender equality Profile of Montenegro. Podgorica: United Nations Development Programme. 105 ] Ibid. 106 ] Министерство за одбрана на Црна Гора, UNSCR 1325 Implementation Strategy. 107 ] Акцискиот план за креирање услови за зголемување на бројот на жени-полицајци во Полициската дирекција за 2023-2024 година е развоен документ за спроведување на политиката за родова еднаквост-Полицискиот директорат. Во овој план се наведени причините за воведувањето мерки, целите што треба да се постигнат, начинот на спроведување на мерките, роковите за спроведување и следењето на спроведувањето на мерките. 108 ] Службен весник бр. 6/12, 166/14. 109 ] Службен весник бр. 258/2020. 110 ] Frishchikj, Jasminka. 2021. Report on the Gender Analysis of small Arms Control Legal and policy frameworks in North Macedonia. Belgrade: SEESAC. 70  АНЕКС I тела и делегации, консултативните и координативните тела и при именувањето претставници во управните одбори на јавните претпријатија и установи.111 Поради тоа, овој Закон претставува цврста основа за интегрирање на родовата перспектива во контролата на мало оружје. Во 2020 година е усвоен Законот за спречување и заштита од дискриминација, со кој се гарантира заштита од дискриминација, вклучувајќи и родово базирана дискриминација. Во Стратегијата за родова еднаквост за периодот 2022-2027 година112 е истакната поврзаноста на стратегијата со другите стратешки документи, вклучувајќи ја и Стратегијата за контрола на МЛО и Акцискиот план за имплементација на Резолуцијата 1325 на Организацијата на Обединетите нации – Жени, мир и безбедност за 2020-2025 година. Трите приоритетни цели се следниве: воспоставување ефективен и ефикасен систем за унапредување на родовата еднаквост на сите нивоа; унапредување на положбата на жените во сите сфери на јавниот и приватниот живот; сузбивање на родовите стереотипи и креирање култура без насилство и дискриминација. Исто така, целта на Стратегијата за мало и лесно оружје (МЛО) и Акцискиот план за 2022-2024 година113 е да се создаде побезбеден амбиент и контрола на малото и лесно оружје во општеството за да се унапредат условите за подобрување на општата безбедност. Стратешките цели се усогласени со Регионалниот патоказ и постојат неколку цели кои се поврзани конкретно со родот, како на пример, спроведување анализа за имплементацијата на релевантното законодавство и институционални практики за да се спречи злоупотреба на огнено оружје во контекст на семејното насилство и насилството од интимни партнери; развој на алатки и спроведување обуки за релевантните професионалци во врска со родово одговорниот процес за одобрување дозволи и процена на ризиците поврзани со огнено оружје при семејното насилство преку активности поврзани со вклучување родово чувствителни алатки во законската рамка за оружје; зајакнување на улогата и капацитетите на Националната комисија за контрола на мало и лесно оружје за да се воспостави механизам за учество на граѓанските организации што се занимаваат со родова еднаквост и родово базирано насилство при изготвувањето на политиките за контрола на мало и лесно оружје; мониторинг и анализа на кривични дела поврзани со огнено оружје, муниција и експлозиви, со податоци расчленети по род и возраст; интеграција на прашањата за родот и возраста во политиките за контрола на МЛО и обезбедување значајно учество на жените во контролата на МЛО; воспоставување механизам за учество на соодветните родови механизми во развојот на политиките за контрола на мало и лесно оружје и огнено оружје и осврнување на родовите и другите фактори што ја поттикнуваат побарувачката и злоупотребата на огнено оружје, со особено таргетирање на младите мажи.114 На крај, Вториот Акциски план за имплементација на Резолуцијата 1325 на Организацијата на Обединетите Нации – Жени, мир и безбедност за 2020-2025 година содржи цел поврзана со учеството на жените, односно обезбедување родово транспарентна, инклузивна и еднаква работна средина за жените и овозможување еднакво, ефективно, отчетно и одржливо учество на жените во сите општествени аспекти преку усвојување и спроведување на законодавството и политиките, како и преку обука и еманципација. КОСОВО Со Законот за родова еднаквост115 се гарантираат еднакви можности и еднаков третман во јавните и приватните области на општествениот живот, како и во политичкиот и јавниот живот, вработувањето, образованието, здравството, економијата, спортот и културата и во другите области. Според Законот, родовата перспектива мора да се интегрира во секоја фаза на процесите, вклучувајќи и во планирањето, одобрувањето, спроведувањето, следењето и евалуацијата на 111 ] Ibid, p. 33. 112 ] The 2022-2027 Gender Equality Strategy. 113 ] Small Arms and light Weapons (SALW) Control Strategy and 2022- 2024 Action Plan. 114 ] Ibid, p. 25. 115 ] Службен весник бр. 2004/2. 71 АНЕКС I законодавството, политиките и програмите и буџетите во политичките, економските и социјалните области. Исто така, наведени се механизмите за родова еднаквост во институциите и обврските и задачите на релевантните службеници. Според Законот, институциите на законодавната, извршната и судската власт и другите државни институции се задолжени да собираат родово расчленети податоци и да ги доставуваат до Агенцијата за статистика.116 Исто така, целта на Законот за заштита од дискриминација117 е да се искоренат сите форми на дискриминација врз жените, како и индиректните и директните форми на дискриминација и секоја друга основа за дискриминација.118 Постои и Програма за родова еднаквост за периодот 2020-2024 година во која се даваат разни насоки за интегрирање на родовата перспектива и зголемување на учеството на жените во секторот за безбедност, кои придонесуваат за поголема родова одговорност во контролата на МЛО. Две конкретни цели на програмата имаат за цел да креираат безбедна средина без дискриминација за жените и мажите во секторот за безбедност и да ги зголемат еднаквото учество и застапеност во процесите за донесување одлуки, во согласност со барањата од Законот за родова еднаквост. Во тој поглед, предвидени се разни активности, како што се истражување за формите на дискриминација и креирање безбедната средина за жените и мажите во секторот за безбедност, воспоставување советодавен одбор за жените, мирот и безбедноста во рамките на институциите во секторот за безбедност, обука за вработените во овие институции во врска со барањата од Законот за родова еднаквост, преземање афирмативни мерки за зголемување на бројот на жени во секторот за безбедност, како и континуирано истражување на статусот на жените во секторот за безбедност.119 Исто така, Стратегијата за контрола на мало и лесно оружје и експлозиви и Акцискиот план за периодот 2017-2021 година120 содржат сеопфатна низа мерки за креирање безбедна средина, каде што МЛО и експлозивите се под контрола и не претставуваат закана по националната и регионалната безбедност. Стратегијата има четири стратешки цели: подобрување на изготвувањето закони и политики; развој на сеопфатен пристап за намалување на ризикот од оружје и експлозиви, кои претставуваат закана за јавниот ред и мир и безбедноста; дополнително зајакнување на институционалните и истражните капацитети, соработката меѓу институциите и меѓународната соработка.121 Иако сите стратешки цели се директно релевантни за унапредувањето на родовата одговорност во контролата на МЛО, во Стратегијата и Акцискиот план за 2017-2021 година недоволно е препознаена важната улога на родовата перспектива во контролата на МЛО. Интегрирањето на родовата перспектива е предвидено главно за активности поврзани со подигање на свеста.122 116 ] Qosaj Mustafa, Ariana. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Kosovo. Belgrade: SEESAC. 117 ] Службен весник бр. 2004/3. 118 ] Qosaj Mustafa, Ariana. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Kosovo. Belgrade: SEESAC. 119 ] Ibid, p. 32. 120 ] 2017-2021 Small Arms, Light Weapons and Explosive Control Strategy and Action Plan. 121 ] Qosaj Mustafa, Ariana. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Kosovo. Belgrade: SEESAC. 122 ] Ibid. 72 АНЕКС II: ИСТРАЖУВАЧКИ ИНСТРУМЕНТИ 74 АНЕКС II 1. ПРАШАЛНИК ИСТРАЖУВАЊЕ ЗА ПОЛОЖБАТА НА ЖЕНИТЕ ВО КОНТРОЛАТА НА МАЛО ОРУЖЈЕ ПРАШАЛНИК ЗА МИНИСТЕРСТВОТО ЗА ВНАТРЕШНИ РАБОТИ / ПOЛИЦИЈАТА Овој прашалник е наменет за Министерството за внатрешни работи/Полициска управа. Со пополнувањето на прашалникот треба да се овозможи добивање на колку што е можно посеопфатна и пообјективна слика за ситуацијата во истражуваните области. Во случај на какви било прашања, може да контактирате со Драган Божанић на следната е-маил адреса: Ве молиме да ни ги обезбедите следниве податоци за лицето за контакт во врска со пополнувањето на прашалникот: Име и презиме: E-mail: Телефон: ВИ БЛАГОДАРИМЕ! 1. Ве молиме да ги наведете законите и стратегиите (вклучувајќи подзаконски акти, прописи, акциски планови, програми и какви било интерни акти) во вашата надлежност со кои се уредува областа на родова еднаквост и се создава основа за воспоставување на родова еднаквост и балансирана застапеност на жените и мажите во Министерството за внатрешни работи/Полицијата. Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 2. a) Дали има механизам за родова еднаквост во Министерството за внатрешни работи/Полицијата? ДА НЕ 75  АНЕКС II Ако одговорот е ДА, ве молиме да објасните каков механизам за родова еднаквост постои во Министерството за внатрешни работи/Полицијата и каков е неговиот мандат. б) Дали има каков било управен акт за воспоставување на таков механизам? ДА НЕ Ако одговорот е ДА, ве молиме да го наведете. Дали таквиот акт е јавно достапен? Ако е достапен на интернет, ве молиме да го наведете линкот (врската) до документот. в) Ако има воспоставен механизам за родова еднаквост, дали членовите на механизмот за родова еднаквост имаат добиено ДА НЕ специјализирана обука за родова еднаквост? Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 3. Дали употребата на родово-чувствителен јазик е формално уредена во Министерството за внатрешни работи/Полицијата? ДА НЕ Ако одговорот е ДА, ве молиме да опишете како се применува родово-чувствителниот јазик во практикатa. Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 76 АНЕКС II 4. Дали во Министерството за внатрешни работи/Полицијата има организации или здруженија на жени? ДА НЕ Ако одговорот е ДА, ве молиме накратко да ги опишете таквите организации или здруженија. Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 5. Дали има воспоставени политики (како што се закони, подзаконски акти, прописи, стратегии, акциски планови, ДА НЕ програми, интерни акти) за заштита од родово-базирана дискриминација? Ако одговорот е ДА, ве молиме да ги наведете овие политики, а ако се достапни на интернет, ве молиме да го наведете линкот (врската) до документот. Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 6. Дали има воспоставени политики (како што се закони, подзаконски акти, прописи, стратегии, акциски планови, ДА НЕ програми, интерни акти) за заштита од сексуално вознемирување? Ако одговорот е ДА, ве молиме да ги наведете овие политики, а ако се достапни на интернет, ве молиме да го наведете линкот (врската). 77  АНЕКС II Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 7. a) Дали има интерен механизам за поднесување жалби (народен правобранител, медијатор или друго) во ДА НЕ Министерството за внатрешни работи/Полицијата за следење, спречување и контрола на: 1. родово-базирана дискриминација 2. сексуално вознемирување 3. други форми на вознемирување Ако одговорот е ДА, pве молиме да го опишете таквиот механизам. б) Ако нема таков механизам, со кого можат вработените да контактираат ако сметаат дека се жртви на родово-базирана дискриминација/ сексуално вознемирување/ други форми на вознемирување: Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 8. Дали има пријавени случаи на сексуално вознемирување/ родово-базирана дискриминација во 2022 година? Ве молиме да го внесете бројот на пријавени случаи според пол на лицето што пријавило, ако има, во следната табела. 78 АНЕКС II Родово-базирана Сексуално Други форми на дискриминација вознемирување вознемирување Жени Мажи Жени Мажи Жени Мажи Број на пријавени случаи во 2022 година Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 9. Дали има какви било посебни мерки или пристап кога станува збор за вработување на жени во Министерството за ДА НЕ внатрешни работи/Полицијата? Дали има воспоставени мерки со цел зголемување на бројот на жени во Министерството за внатрешни работи/Полицијата? Ако одговорот е YES, ве молиме да објасните. Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 10. Дали има нумерички или процентуални квоти за вработување жени? ДА НЕ Ако одговорот е YES, ве молиме да ги наведете квотите. Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 79  АНЕКС II 11. Дали има утврдени годишни цели за вработување на определен број жени и мажи? ДА НЕ Ако одговорот е ДА, ве молиме да го наведете бројот/процентот на жени и мажи кој е утврден со овие цели: Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 12. a) Дали има утврдена временска рамка во која треба да се постигне определен процент на жени (и кој е процентот)? ДА НЕ б) Ве молиме да ја наведете временската рамка: в) Ве молиме да го наведете процентот на жени утврден со целта која треба да се постигне во тој период: Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 13. Дали членовите на комисијата (одборот) за Да, сите Некои имаат, а Не, немаат вработување присуствувале на каква било родова членови некои немаат присуствувано обука? присуствувано на обуките 80 АНЕКС II Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 14. Дали е задолжително и мажи и жени да учествуваат во ДА НЕ комисијата/одборот за избор? Ако одговорот е ДА, со кој пропис е ова уредено? Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 15. Дали има интерен механизам со кој се осигурува дека и жените и мажите имаат еднаков пристап до кариерниот развој? ДА НЕ Ако постои таков систем, ве молиме накратко да го опишете. Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 81  АНЕКС II 16. Дали има систем за следење на професионалниот развој ДА НЕ и напредувањето во кариерата на персоналот (кариерен развој)? Ако постои таков систем, ве молиме накратко да го опишете. Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 17. Дали има интерен механизам за следење на флуктуацијата, т.е. задржувањето на жените и мажите? ДА НЕ Ако постои таков механизам, ве молиме да го опишете. Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 18. Дали има мерки со кои на жените и на мажите им е овозможено подобро да го усогласат професионалниот и семејниот живот во Министерството за внатрешни работи и во Полицијата? Кои се тие мерки, ве молиме да ги опишете? Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 82 АНЕКС II 19. Дали има мерки со кои се осигурува дека работните услови ги исполнуваат потребите и на жените и на мажите? ДА НЕ Ако одговорот е ДА, ве молиме да ги опишете. Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: ВЕ МОЛИМЕ ДА ГИ ПОПОЛНИТЕ ПОДАТОЦИТЕ ЗА ЗАСТАПЕНОСТА НА ЖЕНИТЕ И МАЖИТЕ СОГЛАСНО ТАБЕЛИТЕ ДАДЕНИ ПОДОЛУ Во случај овие податоци да се доверливи, ве молиме да го наведете само процентуалното учество на жените и мажите Доколку некои од бараните податоци се недостапни, ве молиме внесете / и наведете во објаснението дека овие податоци се недостапни Бараните податоци се однесуваат на календарската 2022 година Министерство за внатрешни работи / Полиција 1. Гранична полиција Жени Мажи Вкупно Нема податоци Број % Број % Број % Раководна позиција Полициски службеници 83  АНЕКС II Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 2. Криминалистичка полиција Жени Мажи Вкупно Нема податоци Број % Број % Број % Раководна позиција Полициски службеници Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 3. Физичка безбедност и управување со залихи (Стручни лица одговорни за чување/ обезбедување на МЛО/докази) Жени Мажи Вкупно Нема податоци Број % Број % Број % Раководна позиција Оперативен персонал Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 4. Фокална точка за огнено оружје (Firearms focal point) Жени Мажи Вкупно Нема податоци Број % Број % Број % 84 АНЕКС II Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 5. Лица што работат на одобрување на барања на граѓаните (цивили) за набавка на огнено оружје Жени Мажи Вкупно Нема податоци Број % Број % Број % Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 6. Тела-органи за одобрување на барања на граѓаните (цивили) за набавка на огнено оружје Жени Мажи Вкупно Нема податоци Број % Број % Број % Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 7. Комисија/Координационо тело за контрола на малокалибарско и лесно оружје Жени Мажи Вкупно Нема податоци Број % Број % Број % Коментар: Доколку имате какви било коментари поврзани со приложените податоци, ве молиме наведете ги овде: 85  АНЕКС II 2. НАСОКИ ЗА ИНДЕПТ (ДЛАБИНСКА) АНКЕТА ЗА КОНТРОЛА НА МАЛО И ЛЕСНО ОРУЖЈЕ (МЛО) Вовед и инструкции Датум: Назив на институцијата / одделот: Име на испитаникот: Позиција на која се наоѓа испитаникот во рамките на институцијата / одделот: Работно искуство (вкупно) Работно искуство во контрола на МЛО: A. Загревање: Професионална позадина и искуство – 5 минути Цел: Да се добие општа слика за кариерата на испитаникот – неговиот/нејзиниот професионален пат, улоги, одговорности, искуство во Министерството за внатрешни работи, особено во делот со контрола на мало и лесно оружје (МЛО). 1. Можете ли да направите краток осврт на вашата професионална позадина? a) Можете ли накратко да ги опишете вашите претходни улоги и одговорности во рамките на Министерството за внатрешни работи / Безбедност? b) Колку години работно искуство во улоги поврзани со МЛО имате? Какви конкретни искуства имате во областа на контрола на МЛО? 2. Дали би можеле да дадете повеќе детали за вашата моментална позиција и задачите кои момнетално ги имате во рамките на вашиот оддел? 3. Што ве мотивираше да работите во областа на контролата на МЛО? Како се најдовте во оваа област? / Зошто ја избравте оваа патека? 4. Кои се вашите лични аспирации во однос на кариерата? a) Дали вашите аспирации се промениле со текот на годините? B. Перцепција на учеството на жените во контролата на МЛО/ Предизвици и Пречки - 10 минути Цел: Да се добие увид во перцепцијата на испитаникот за моменталното учество на жените во контролата на МЛО, како на стратегиско ниво така и на оперативно ниво. Анализа на личните искуства или увиди во однос на предизвиците и пречките со кои се соочуваат жените кои се поцелосно вклучени во контолата на МЛО. 86 АНЕКС II 5. Како вие гледате на моменталното учество на мажите и жените во вашата институција како и општо во контролата на МЛО (комисии за МЛО, гранична или криминалистичка полиција, физичко обезбедување и управување со залихи и фокусни точки за огнено оружје)? 6. Како би ја опишале моменталната состојба со застапеноста на жените и мажите во вашата институција/оддел (ЗА ЧЛЕНОВИТЕ И РАКОВОДИТЕЛИТЕ НА КОМИСИЈАТА ЗА МЛО: прашајте за застапеноста во комисиите за МЛО)? А што е со (останатите) сектори/оддели/институции кои работат со задачи поврзани со контролата ан МЛО? Дали сметате дека жените се доволно застапени? a) ПРАШАЈТЕ ГИ ЕДИНСТВЕНО ЧЛЕНОВИТЕ/ РАКОВОДИТЕЛИТЕ НА КОМИСИЈАТА ЗА МЛО: Дали сте воочиле неакоја забележлива разлика во застапеноста на мажите и жените на различни позиции и институции/оддели во контролата на МЛО? Доколку да, можете ли да ги образложите овие разлики? (Застапеност на жените / мажите на раководни позиции кога станува збор за контрола на МЛО (како дел од врвниот или средишниот менаџерскиот персонал), на ниво на политики наспроти оперативното ниво, итн.) b) ЗА ОСТАНАТИТЕ ИСПИТАНИЦИ: Дали сте воочиле неакоја забележлива разлика во застапеноста на мажите и жените на различни позиции/оддели во ракмите на вашата институција или во однос на различни работни области? Доколку да, можете ли да ги образложите овие разлики? (застапеност на жените / мажите на раководни позиции - како дел од врвниот или средишниот менаџерски персонал) c) Дали вашата институција превзела било какви мерки за унапредување на еднаквата застапеност на мажите и жените (диспорпорционална застапеност на мажите и жените во институцијата, нејзините организациони единици поврзани со контролата на МЛО или на раководни позиции)? i. ДОКОЛКУ ДА: Како овие мерки влијаеја на динамиката во одделот и улогата на жените во контролата на МЛО? ii. Дали вие имавте било какви придобивки од истите? 7. Во однос на промената на персоналот, како вие ја оценувате состојбата во вашата институција и оддел? a) Дали сте воочиле некои забележливи разлики помеѓу мажите и жените во однос на задржување на персонал (Дали мажи/жени покажуват тенденција да останат подолго во вашата институција; Дали постои разлика во стапката на заминување од кариерата помеѓу мажите и жените; Дали овие обрасци варираат помеѓу сектори, позиции или врз основа природата на работата која ја вршат)? 8. ПРАШАЈТЕ ГИ САМО ЧЛЕНОВИТЕ/РАКОВОДИТЕЛИТЕ НА КОМИСИЈАТА ЗА МЛО: Колку се инволвирани жените во процесот на одлучување во рамките на контролата на МЛО? 9. Како би ги оцениле можностите на мажите и жените за издигнување до раководни позиции во рамките на вашата институција? a) ПРАШАЈТЕ ГИ САМО ЖЕНИТЕ: Со кои предизвици се соочуваат жените при искачување на раководната скала во контролата на МЛО, според вашите искуства? Постојат ли разлики во однос на предизвиците со кои се соочуваат мажите? 10. Различни истражувања покажаа ниско учество на жените во контролата на МЛО низ СБ (WB), вклучитено и вашата јурисдикција. Според вас, кои се главните причини за овој факт? 11. Што вие сметате дека се главните предизвици и пречки за осигурување на балансирана застапеност на жените и мажите во вашата институција? И во секторите/одделите вклучени во контролата на МЛО (како на оперативно ниво така и на стратегиско ниво)? a) ПРАШАЈТЕ ГИ ЖЕНИТЕ: Дали има одредени предизвици со кои вие како жена често се соочувате во областа на контролата на МЛО? i. Како научивте да се справувате со овие предизвици? 87  АНЕКС II b) Можете ли да објасните колкав предизвик е да се балансира приватниот живот и напорната природа на вашата кариера во контролата на МЛО? i. Дали се овие предизивици единствени за задачите/секторите во областа на контролата на МЛО или се вообичаени во целата институција? 12. Од ваша гледна точка, кои се придобивките од балансираното учество на жените и мажите во областа на контола на МЛО? a) Според вашето лично искуство, колку е значајно балансираното учество на жените и мажите во органите за контрола на МЛО? b) Дали сметате дека постои специфична перспектива која ја носат жените во контролата на МЛО? i. Кои би биле придобивките од поголема застапеност на жените во органите за контрола на МЛО? Дали гледате некои потенцијални недостатоци? c) ПРАШАЈТЕ ГИ САМО ЧЛЕНОВИТЕ/РАКОВОДИТЕЛИТЕ НА КОМИСИЈАТА ЗА МЛО: Какво е вашето искуство со вклучување на перспективите на жените при формулирање и имплементирање на политиката за контрола на МЛО? i. Можете ли да идентификувате одредени политики кои биле особено под влијание на увидот или учеството на жените? 13. Можете ли да дадете примери на жени на раководни или влијателни позиции во контролата на МЛО? a) Дали би можеле да споделите пример на ситуација во која жена во вашиот оддел/ организација (делувала како агент за промена) иницирала значајна промена во однос на контролата на МЛО? Кои беа тие промени? 14. Зборувајќи објективно, како мислите дека во иднина би се менувала улогата на жените и мажите во вашата институција/контролата на МЛО (што е ралистично)? a) Каква е вашата визија за иднината во однос на улогата на жените и мажите во вашата институција/контролата на МЛО? Што би сакале да видите? i. Кои промени се надевате да ги видите за да ја направат оваа визија реалност? C. Законодавни пречки и празнини – 5 минути Цел: Да се идентификуваат и разберат постоечките законски пречки кои влијаат на учеството на жените или прогресијата во рамките на контролата на МЛО. 15. Дале мислите дека има какви било законски пречки или празнини кои го попречуваат учеството на жените во контролата на МЛО? a) Дали има специфични законски одредби (закони, статути или регулативи) или било какви внатршни процедури за кои семтате дека го ограничуваат влезот или ангажманот на жените во контролата на МЛО (или пак на било кој начин диспорпоционално влијаат на учествоот на жените во контролата на МЛО? b) АКО ДА: Можете ли да образложите повеќе? Можете ли да дадете примери за таквите пречки? 16. Дали овие пречки слабеат или зајакнувааат со текот на годините? Можете ли да дадете примери? a) Дали е направен некој законодавен напредок за елиминирање на овие пречки? i. Колку се ефикасни таквите мерки? 88 АНЕКС II D. Ефективност на механизмите за родова еднаквост – 5 минути Цел: Утврдување на постоечките механизми (како што се политики, програми или иницијативи) кои имаат за цел да промовираат родовата еднаквост или да ја подобрат застапеноста на жените во контролата на МЛО. Проценка на нивната функционалност, влијание и ефикасност. 17. Дали постојат специфични механизми за родова еднаквост кои се утврдени во вашата институција/оддел? 18. АКО ДА: Како би го оцениле функционирањето на механизмите за родова еднаквост во вашата институција? Што мислите за тоа како функционираат? a) Како овие механизми придонесоа за подобрување на статусот на жените во вашата организација, зголемено учество на жените и поттикнување на родово порамноправна работна средина? b) Што мислите како може да се подобри нивното функционирање? i. Дали се овие механизми адекватно промовирани и спроведувани? E. Општествени и институционални ставови - 10 минути Цел: Да се идентификуваат и разберат доминантните општествени и институционални ставови кон жените кои ги обликуваат нивните можности во рамките на контролата на МЛО. 19. Според вашите согледувања, по што се разликуваат улогите на мажите и жените во контролата на МЛО, доколку воопшто има разлики? 20. Како би ги опишале општествените норми и ставови во однос на учеството на мажите и жените во контролата на МЛО? a) Можете ли да дадете примери за општествени норми кои влијаат на ангажирањето на жените и мажите во активносите на контролата на МЛО? b) ПРАШАЈТЕ ГИ САМО ЖЕНИТЕ: Дали некогаш сте почувствувале дека општествените норми влијаеле на вашите професионални потфати или пак на потфатите на други жени во вашата институција/контролата на МЛО? c) Дали сте воочиле некои родово специфични ставови или стереотипи кои влијаат на перцепциите на способностите на мажите и жените за улогите во контролата на МЛО? (перцепција на успеси и неуспеси) d) Дали сте забележале било какви промени во овие ставови со текот на времето? i. АКО ДА: Можете ли да идентификувате некои клучни настани или предизвикувачи кои влијаеле на промената на овие општествени ставови? e) Кои мерки/иницијативи сметате дека би можеле позитивно да влијаат на овие ставови и да мотивираат повеќе мажи и жени да учествуваат во контрола на МЛО? 21. Според вас, како влијаат институционалните норми/културата во рамките на вашата организација врз учеството на мажите и жените, особено во областа на контрола на МЛО? a) Можете ли да дадете конкретни примери за тоа како овие норми влијаеле на улогата и искуствата на мажите и жените во вашата организација? b) Дали има некои норми или очекувања кои влијаат (на позитовен или негативен начин) на одлуката на мажие или жените да градат кариера и да останат во склоп на секторите за контрола на МЛО? 89 АНЕКС II i. ПРАШАЈТЕ ГИ САМО ЖЕНИТЕ: Дали вие или некоја од вашите колешки сте биле обесхрабрени или мотивирани од овие ставови да се придружите/истраете во областа на контролата на МЛО? c) Можете ли да ги опишете стилот на комуникација и културата во рамките на вашиот оддел/институција? i. Дали тие имаат влијание врз учеството на мажите и жените во областа на контролата на МЛО? (дали тоа го поттикнува или спречува зајакнувањето на жената во контролата на МЛО?) d) Како би ја рангирале слободоумноста на раководството во вашата организација кон промените и инклузивноста (еднаквото учество на мажите и жените)? Дали во текот на годините сте забележале промена во овој став? e) Дали постојат иницијативи за модификација на овие институциоанлни норми и ставови? i. Можете ли да дадете примери за стратегии/иницијативи кои биле успешно имплементирани, во склоп на вашата организација или на друго место, кои позитивно влијаеле на институционалните ставови? 22. Според вас, дали постојат разлики помеѓу ставовите на жените и мажите кон контролата на МЛО (во вашиот оддел/институција)? a) АКО ДА: Можете ли накратко да објасните? b) До која мерка ова се смета за престижна област за работа? 23. Како би ја опишале перцепцијата на вашите машки колеги кон женската инволвираност во контролата на МЛО? a) Како се манифестираат овие ставови во секојдневните опрации – како влијаат на сорботката и одлучувањето во вашата организациај? b) Гледано од ваша перспектива, дали ставовите на мажите кон колешките во областа се промениле во текот на вашиот мандат? На кој начин? c) Дали вашата институција/оддел нудат програми за родова еднаквост? i. АКО ДА: Дали тие беа ефикасни? Како тие програми влијаеја на перцепцијата и прифаќањето на колешките во областа? ii. Колку се чести и отоврени дискусиите за родова еднаквост во вашата организација, особено во врска со контролата на МЛО? F. Родово базирана дискриминација и вознемирување – 10 минути Цел: Да се процени распространетоста на родовата дискриминација и вознемирување во рамките на организацијата. 24. Како го оценувате присуството на родова дискриминација во оддел/институција (како на пример, различен третман на жените и мажите заради нивниот род)? a) Дали сте забележале родово специфични бариери или пристрасност во процесите на селекција и унапредување за позициите во вашиот оддел/институција/област наконтрола на МЛО (критериуми и процедури кои фаворизираат мажи или жени)? i. АКО ДА: Кои мерки мислите дека би можеле да се превземат за отстранување на таквите бариери/пристрастност и за постигнување на поголема вклученост на принципот на родова еднаквост во процесот на селекција? 90 АНЕКС II b) Дали сметате дека мажите и жените во вашиот оддел/организација/област добиваат еднакви можности за напредување и обука? Зошто мислите така? c) Дали вие лично сте се соочиле со родово базирани предизвици (предизвици заради фактот дека сте маж/жена, како што е дискриминација) во вашиот професионален контекст? Ако ви е удобно, ве молиме споделете ги вашите искуства. i. Можете ли да споделите како се справувате со овие предизвици? Како овие предизвици биле адресирани (дали имало одговор/реакција од институцијата)? d) Дали познавате некого кој искусил родова дискриминација или поинаков третман во вашата институтција? i. Дали сте забележале или посведочиле дека некои од вашите колеги се соочуваат со потешкотии на работа заради нивниот пол (бидејќи се мажи/жени)? На кој начин (Маж или жени; предизвик поврзан со институционалните политики или општествена промена)? ii. Како луѓето обично реагираат во такви ситуации (кога се сведоци на такво нешто?) 25. Како би го оцениле нивото на безбедност за оние кои работат во областа на контрола на МЛО? a) Дали постојат разлики помеѓу жените и мажите во овој поглед? b)Дали постои систем или мрежа за поддршка на жените во одделенијата кои се занимаваат со контрола на МЛО? 26. Дали некогаш сте забележале или сте чуле за случаи на сексуално вознемирување во вашата институција? a) Дали познавате некој кој што доживеал сексуално вознемирување? 27. Дали постојат механизми (кодекс на однесување или политика против дискириминација и вознемирување на работно место – акт, регулатива, правилник) во рамките на вашата институција за спречување/справување со родово базирана дискриминација и сексуално вознемирување? АКО ДА: a) Дали тој механизам воспостави формални процедури за справување со и намалување на овие појави (систем за истражување за процедурите за истражување на поплаки, мерки и санкции, итн.)? b) Според вас, во колкава мера се ефикасни постоечките системи? Дали сте свесни за постоењето на било какви проблеми со нивната апликација? Дали мислите дека овие механизми можат на било кој начин да се подобрат? i. Дали знаете кого да контактирате во случај на дискриминација и вознемирување? G. Препораки и Предлози – 10 минути Цел: Да се стекнат вредни искуства и практични идеи од испитаникот за поттикнување на поголема родова еднаквост во контолата на МЛО. Ова би можело да вклучува поголеми прилагодувања на тековните практики или воведување на нови иницијативи. 28. Кои би биле вашите врвни препораки за зголемување на учеството на жените и создавање на работна средина со поголема родова еднаквост во вашата институција/оддел? a) Кои би биле вашите препораки и предлози за зголемување на бројот на жени во контролата на МЛО? 91  АНЕКС II i. Врз основа на вашето искуство, кои конкретни стратегии би ги предложиле за ангажирање и задржување на поголем борј на жени за улогите во контролата на МЛО? ii. И што би можело да се направи со цел да се задржат подолго? b) Како би можела родовата еднаквост и понатаму да се промовира во рамките на вашата институција/оддел? 29. Има ли некои конкретни политички измени за кои вие верувате дека би придонеле кон остварување на овие цели? a) Дали сметате дека има потреба од посебни политики или афирмативни акции за зголемување на учеството на жените во контролата на МЛО? i. АКО ДА: Кои посебни политики или акции би ги препорачале вие? 30. Какви видови на програми/иницијативи би им помогнале на жените и мажите да функционирааат поефикасно во рамките на вашата организција/оддел? a) Дали во вашата организација постјат конкретни програми или политики кои го поддржуваат балансот помеѓу работата и приватниот живот? b) Колку мислите дека е клучно специјализираното образование и обука за подигање на улогите на жените во контролата на МЛО? i. Дали постојат ексклузивни програми за обука за жени во вашата организација? Дали сте слушнале за имплементација на такви програми во регионот? ii. Како би можеле програмите за образовние и обука да се приспособат за справување со предизвици и проблеми поврзани со еднакво учество на жените и мажите? c) Дали постојат програми/иницијативи за родова еднаквост во вашата институција кои би можеле да служат како модел за останатите? d) Дали постојат лидерски програми или менторски иницијативи кои вие би ги препорачале а се конкретно насочени кон жените во областа? 31. Дали некогаш сте дале повратна информација или сте предложиле мерка/иницијатива за подобрување на учеството/застапеноста на жените во контролата на МЛО? a) АКО ДА: Каков беше одговорот или кои актовности беа превземени од повисоките власти? 32. ДА СЕ ПРАШААТ САМО ЖЕНИТЕ: Гледајќи го наназад вашето патување, кој увид или научена лекција би сакале да ја споделите со идните жени кои се стремат да влезат во контролата на МЛО? “Дојдовме до крајот на анкетата. Има ли нешто што врувате дека е релевантно за темите кои ги дискутиравме, но немавте можност да го ксжете? Има ли нешто што јас не ве прашав а сметате дека е значајно да се забележи?” Ви благодарам за одовоеното време и соработката за оваа анкета. Вашите гледишта се од огромно значење за нашето тековно истражување. 92 АНЕКС III: РЕФЕРЕНЦИ 93  АНЕКС III Asuako, Jennifer. 2020. Women’s Participation in Decision Making: Why It Matters. NY: UNDP. Božanić, Dragan. 2016. Gender and SALW in South East Europe, Main concerns and policy response. Belgrade: SEESAC. Božanić, Dragan. 2022. Small Arms Control – The Case for Gender Mainstreaming. Belgrade: United Nations Development Programme. Ferigra Stefanović, Ana. 2021. EU Gender Profile for Serbia. Belgrade: UN Women Office in Serbia. Final Report of RevCon4 (Outcome Document in Annex) Hessmann Dalaqua, Egeland and Graff Hugo. 2019. Still Behind the Curve. Gender Balance in Arms Control, Non-Proliferation and Disarmament Diplomacy. Geneva, Switzerland: UNIDIR. Kriplani, Sanaya. 2023. The Business Case for Gender Diversity: Why Gender Balance Is Key to a Successful Business Strategy. LinkedIn. Mandro, Arta. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Albania. Belgrade: SEESAC. Niethammer, Carmen. 2022. Think Outside the Gender Box. European Investment Bank (blog). Pokela, Julianne. Steblea, Ingrid. Steblea, Jeffrey. Shea, Linda and Denny, Elizabeth. 2007. Getting Started With Market Research for Out-Of-School Time Planning: A Resource Guide for Communities. Workbook E: Conducting In-depth Interviews. New York, NY: The Wallace Foundation. Qosaj Mustafa, Ariana. 2021. Report on the gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Kosovo. Belgrade: SEESAC. SEESAC Gender and SALW knowledge base https://www.seesac.org/Gender-and-SALW/ Novović, Snežana. Vla, Snežana. Rakić, Nada. 2010. Establishing the Southeast Europe Women Police Officers Network: Research findings. Sofia: South East Europe Police Chiefs Association (SEPCA)Executive Secretariat. Steiner, Achim, and Phumzile Mlambo-Ngcuka. Making the Business Case for Gender Equality. UNDP (blog). Stevanović Govedarica, Gordana. 2021. Small Arms and Light Weapons, Gender-Based Violence and Domestic Violence: Analysis of Regulatory Framework and Practice. Belgrade: United Nations Development Programme. Sumonja, Sanja. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in the Brcko District of Bosnia and Herzegovina. Belgrade: SEESAC. Sundiatu Dixon-Fyle et al. 2020. Diversity Wins: How Inclusion Matters. NY: McKinsey and Company. Tetra Tech ES, Inc. Engendering Industries: Developing a Business Case for Gender Equality. Washington, D.C.: U.S. Agency For International Development. The Business Case for Gender Equality 2018. The Business Case for Gender Equality, Engendering Industries. The Final Report of the Tenth Conference of Parties to the Arms Trade Treaty: The Sustainable Development Goals Extended Report 2022. 94 АНЕКС III UN Women. 2023. Gender Equality Profile of North Macedonia. Skopje: UN Women Programme Presence Office in North Macedonia. UNDP. 2008a. How to Guide. The Establishment and Functioning of Small Arms and Light Weapons Commissions. Geneva: Bureau for Crisis Prevention & Recovery. Geneva, Switzerland: Bureau for Crisis Prevention & Recovery, UNDP. United Nations. 2024. Summit of the Future Outcome Documents, Pact for the Future, Global Digital Compact and Declaration on Future Generations. New York, NY: United Nations. UNODA. 2022. Training Manual On Gender-Mainstreaming Small Arms Control. New York, NY: UNODA. Vuksanović, Tijana. 2021. Report on the Gender Analysis of Small Arms Control Legal and Policy Frameworks in Montenegro. Belgrade: SEESAC. Zveržhanovski, Ivan. Balon, Bojana (editors). Prepared by prepared by Women Police Officers Network in South East Europe. 2012. Guidelines For Gender Sensitive Policing: With An Emphasis On Recruitment, Selection And Professional Development Of Women In Police Services. Belgrade: SEESAC. i ] За повеќе информации, видете го Главниот извештај за истражувањето за насилството врз жените спроведено од ОБСЕ. Во овој извештај се презентирани меѓурегионалните, споредливи наоди за безбедноста и благосостојбата на жените од истражувањето на ОБСЕ, кое се спроведе во 2018 година во избрани јурисдикции од Југоисточна и Источна Европа. Истражувањето на ОБСЕ опфати квантитативна и квалитативна компонента и се спроведе со цел да се обезбедат споредливи податоци за различните форми на насилство со кои се соочуваат жените во детството и во текот на животот. Истражувањето го анализираше насилството со кое се соочуваат жените на места со и без конфликти, како и влијанието на насилството врз жените и девојчињата и долгорочните последици. За подобро да се разберат главните причини за насилството врз жените, се поставуваа прашања поврзани со нормите и ставовите во однос на насилството врз жените. 95  CIP - Каталогизација у публикацији Народна библиотека Србије, Београд 623.44(497-15)(0.034.2) 351.74/.76-055.2(497-15)(0.034.2) 351.861:316.4(497-15)(0.034.2) БЕКЕР, Косана, 1972- Улогата на жените во контролата на мло во Западен Балкан [Електронски извор] / [напишано од Косана Бекер] = [превод Даниел Ефремов]. - Белград : UNDP SEESAC, 2025 (Белград : Digital Solution). - 95 стр. ; 30 cm Системски захтеви: Нису наведени. - Насл. са насловног екрана. - Преведено према: Women in SALW control in the Western Balkans. - Тираж 30 ISBN 978-86-7728-389-6 1. Гл. ств. насл. а) Ватрено оружје -- Контрола -- Западни Балкан б) Полиција -- Жене -- Западни Балкан в) Безбедност -- Друштвени аспект -- Западни Балкан COBISS.SR-ID 176292617 96 The Southeastern and Eastern Europe Clearinghouse for the Control of Small Arms and Light Weapons (SEESAC) Bulevar Zorana Đinđića 64, 11000 Belgrade, Serbia Tel: +381 11 415 5300 E-mail: seesac@undp.org www.seesac.org Working within the framework of: 

The Misuse of Firearms in Domestic Violence_ENG.pdf

The Misuse of Firearms in Domestic Violence in the Western Balkans: Key Trends and Main Concerns Impressum The South Eastern and Eastern Europe Clearinghouse for the Control of Small Arms and Light Weapons (SEESAC) is a joint initiative of the United Nations Development Programme (UNDP) and the Regional Cooperation Council (RCC), funded by the EU, aimed at strengthening national and regional capacities to control and reduce the proliferation and misuse of small arms and light weapons, thus contributing to enhanced stability, security, and development in South Eastern and Eastern Europe. This publication was produced with the financial assistance of the European Union, through the Support for Enhancing the Fight Against Illegal Possession, Misuse, and Trafficking of Small Arms and Light Weapons (SALW) in the Western Balkans project funded via the Instrument for Pre-accession Assistance (IPA II). For further information contact: Head of SEESAC Bulevar Zorana Đinđića 64 11000 Belgrade, Serbia Tel: +381 11 415 5300 www.seesac.org Disclaimer The views expressed herein can in no way be taken to reflect those of the United Nations Development Programme, the Regional Cooperation Council, or the European Union. The designations employed and the presentation of material in this publication do not imply the expression of the United Nations Development Programme, the Regional Cooperation Council, or the European Union concerning: 1) the legal status of any country, territory, or area, or of its authorities or armed groups; or 2) the delineation of its frontiers or boundaries. Editor: Dragan Božanić Design and layout: KNAP Place and year of issue: Belgrade, 2025 Copy editing and proofreading: Irena Žnidaršić Trbojević Printing: Bigraf Plus, Belgrade Circulation: 50 pieces ISBN-978-86-7728-394-0 © SEESAC 2025 – All rights reserved 4 Acknowledgements We would like to express our gratitude to the ministries of interior and police directorates in the Western Balkans for their support and contribution to the implementation of this research, both through the provision of quantitative data and the valuable insights shared by their representatives, which provided a thorough understanding of the institutional response to firearms misuse in domestic violence. We are equally grateful to the women’s organizations for their participation in the focus group discussions and for providing critical insights from the perspective of domestic violence survivors, particularly regarding the role of firearms in this context. These organizations include Centre for Legal Civic Initiatives, Center “Shelter Edlira Haxhiymeri”, Tirana Legal Aid Society, Different & Equal, Medica Zenica, Foundation of Local Democracy, Foundation Lara Bijeljina, United Women Banja Luka, Centre for Protection of Women and Children, National Network Against Violence Against Women and Domestic Violence, Helsinki Committee for Human Rights, Macedonian Young Lawyers Association, Safe life Tuzi, SOS Telephone for Women and Children Victims of Violence Nikšić, Women’s Safe House Podgorica, Women’s Rights Centre. The successful implementation of the research was also made possible by the expert support at different stages of the research implementation of Jasminika Frishchikj, Kosana Beker, Elona Dini, and Maja Branković Đundić. Support to the implementation of the focus group discussions was also provided by Ivan Mehmedović, Raisa Shehu, and Stojan Mishev. The implementation of the research greatly benefited from the support of SEESAC team members Violeta Gaši, Tatjana Višacki, Jana Ilić, and Andreja Marčenko. Additionally, Juliana Buzi, Vesna Cipruš, and Martin Van Der Meij provided valuable comments on the draft report. 5 Contents LIST OF ACRONYMS 11 EXECUTIVE SUMMARY 12 THE REPORT STRUCTURE 15 CHAPTER 1 INTRODUCTION 16 CHAPTER 2 RESEARCH METHODOLOGY 19 CHAPTER 3 DOMESTIC VIOLENCE – THE SCALE OF THE PROBLEM 24 CHAPTER 4 THE IMPACT OF FIREARMS MISUSE IN DOMESTIC VIOLENCE CONTEXT 32 4.1 Challenges in capturing the frequency of firearms misuse in domestic violence 33 4.2 Characteristics of firearms incidents in the domestic violence context 37 4.3 Fatality of firearm incidents in the domestic context 43 4.4 Injuries 52 4.5 Threats 52 4.6 Overview of administrative data 53 4.7 Perpetrators of firearm-related incidents in domestic violence context 54 4.8 Security sector personnel as perpetrators of firearm-related incidents in the domestic violence context 56 4.9 Murder-suicide/femicide-suicide 57 CHAPTER 5 CHARACTERISTICS OF FIREARMS USED IN DOMESTIC VIOLENCE AND INSTITUTIONAL PROCEEDINGS 61 5.1 Type of weapons used in domestic violence 62 5.2 Licence approval, renewal and revocation taking into consideration domestic violence 65  Contents CHAPTER 6 BEYOND NUMBERS: QUALITATIVE INSIGHTS ON FIREARMS AND DOMESTIC VIOLENCE 67 6.1 The role of firearms in domestic violence 68 6.1.1 Coercion, control, and barriers to reporting 68 6.1.2 Cultural significance and the normalisation of firearms possession 69 6.1.3 Firearms as risk factors 69 6.1.4 Specific challenges for vulnerable groups 70 6.1.5 Security personnel as perpetrators 70 6.2 Institutional response to firearms misuse in domestic violence 71 6.2.1 Police proceedings and risk assessment 71 6.2.2 Challenges in information management 72 6.2.3 Capacity and cross-sectoral cooperation 73 6.2.4 The judicial system response 73 6.3 Regulation of Legal Civilian Possession of Firearms: Licence Approval and Revocation 74 6.3.1 Legal framework and background checks 74 6.3.2 Medical fitness evaluation 76 6.3.3 Monitoring storage, renewal, and justifiability 76 6.3.4 Licensing personnel safety 76 CHAPTER 7 CONCLUSIONS AND RECOMMENDATIONS 77 7.1 Conclusions 78 7.2 Recommendations 82 List of figures Figure 1: Prevalence of different forms of violence against women, %, since the age of 15 Figure 2: Prevalence of different forms of intimate partner psychological violence, in % Figure 3: Contact with the police following victims’ most serious incident of current-, previous-parner or non-partner violence Figure 4: How did the police learn of the most serious incident (all perpetrators)? Figure 5: Do you know someone (in your family, neighbourhood, or community) who experienced domestic violence? Figure 6: To what extent do you agree with the following statement: Domestic violence presents a serious security threat? Figure 7: Number of domestic violence incidents reported to the police, 2019-2021 Figure 8: Number of domestic violence incidents reported to the police, 2019-2021 Figure 9: Number of firearm-related incidents in the Western Balkans (WB), by type of incident, 2019-2023 Figure 10: Number of firearm-related incidents in the WB (excluding weapons seizures), by type of incident and year, 2019-2023 Figure 11: Victims of firearms misuse in domestic violence in the WB, by sex, 2019-2023 Figure 12: Women victims of firearm-related incidents in the WB, by type of incident, 2019- 2023 Figure 13: Men victims of firearm-related incidents in the WB, by type of incident, 2019-2023 Figure 14: Share of firearm-related incidents related to domestic violence out of the total number of incidents in the WB, by victim’s sex and year Figure 15: Firearm-related incidents by perpetrator (intimate partners and other family members) in the WB, 2019-2023 Figure 16: Number of firearm-related incidents committed by intimate partners and other family members in the WB, by year 8  List of Figures Figure 17: Victims of firearm incidents committed by intimate partners in the WB, by sex and year Figure 18: Victims of firearm incidents committed by other family members in the WB, 2019- 2023 Figure 19: Microlocation of firearm-related incidents related to domestic violence context in the WB, 2019-2023 Figure 20: Number of firearm-related deaths by type of incident in the WB, 2019-2023 Figure 21: Number of firearm-related deaths by type of incident and jurisdiction, 2019-2023 Figure 22: Number of firearm-related deaths in the WB, by type of incident and year Figure 23: Number of women and men killed with firearms in the domestic violence context in the WB, per year Figure 24: Firearm-related fatalities of women in the WB by type of incident, 2019-2023 Figure 25: Firearm-related fatalities of men in the WB by type of incident, 2019-2023 Figure 26: Gender differentiated impact of firearms misuse in the domestic violence context in the WB, 2019-2023 Figure 27: Firearm-related homicides in the domestic violence context in the WB, by perpetrator, 2019-2023 Figure 28: Share of women killed with firearms by current and former intimate partners in the WB, 2019-2023 Figure 29: Albania, 2019-2023 Figure 30: Bosnia and Herzegovina, 2019-2023 Figure 31: Kosovo,1 2019-2023 Figure 32: Montenegro, 2019-2023 Figure 33: North Macedonia, 2019-2023 Figure 34: Serbia, 2019-2023 Figure 35: Number of firearm-related injuries in the context of domestic violence in the WB, by year and victim’s sex 1 For the United Nations Development Programme, references to Kosovo shall be understood to be in the context of Security Council resolution 1244 (1999). For the European Union, this designation is without prejudice to positions on status and is in line with UNSCR 1244/1999 and the ICJ Opinion on the Kosovo declaration of independence. 9 List of Figures / Tables Figure 36: Perpetrators of firearm-related incidents in the domestic violence context in the WB, by sex, 2019-2023 Figure 37: Perpetrators of firearm-related incidents in the domestic violence context in the WB, by sex and year Figure 38: Perpetrators of firearm-related incidents in the domestic violence context in the WB, by sex, 2019-2023 Figure 39: Men perpetrators of firearm-related incidents in the domestic violence context in the WB, by age, 2019-2023 Figure 40: Number of murder-suicides/femicide-suicides in intimate partner violence involving firearms, 2019-2023 Figure 41: Number of murder-suicides in firearm incidents against other family members, 2019- 2023 Figure 42: How would having firearms at home make you feel...?, by sex, 2024 Figure 43: Type of firearms used in domestic violence incidents in the WB, 2019-2023 Figure 44: Legal status of weapons used in domestic violence in the WB, 2019-2023 Figure 45: Firearm incidents in which perpetrators used hunting weapons in the context of domestic violence in the WB, 2019-2023 List of tables Table 1: Prevalence of physical and/or sexual violence since the age of 15, by perpetrator type Table 2: Number of reported incidents of domestic violence in which it was registered that the domestic violence perpetrator owned a legal or illegal firearm Table 3: Victims of firearm-related incidents related to domestic violence, by sex, year, and jurisdiction Table 4: Number of fatalities by type of incident in the WB, by sex and year Table 5: Perceptions of firearms at home in % by jurisdiction, 2025 Table 6: Type of firearms seized and confiscated in domestic violence cases in % and pieces in Albania, 2019-2021 Table 7: Type of firearms seized and confiscated in domestic violence cases in % and pieces in BiH, 2019-2021 10  List of Boxes / Acronyms List of boxes Box 1: Using research to inform institutional response and enhance the prevention of firearms misuse in domestic violence Box 2: Understanding murder-suicides/femicide-suicides Box 3: Perceptions of firearms at home List of Acronyms AVMP Armed Violence Monitoring Platform BiH Bosnia and Herzegovina CSO Civil Society Organisation MoI Ministry of the Interior OSCE Organization for Security and Co-operation in Europe RCC Regional Cooperation Council SALW Small Arms and Light Weapons SEE South East Europe SEESAC South Eastern and Eastern Europe Clearinghouse for the Control of Small Arms and Light Weapons SWC Social Welfare Centre UNDP United Nations Development Programme WB Western Balkans 11 Executive Summary In the Western Balkans, longstanding analysis of the data extracted from the Armed efforts have focused on documenting the Violence Monitoring Platform (AVMP) and impact of firearms misuse in domestic violence those collected from the Ministries of the and enhancing prevention measures. Through Interior in the Western Balkans. Complementing extensive research and collaboration with this are qualitative insights from 15 focus group regional institutions, SEESAC has provided discussions conducted across the region with pioneering analyses on the role of firearms in police officers dealing with domestic violence domestic violence, supported policy-making cases, officers responsible for firearms licensing, and legislative improvements, and developed and representatives from women’s organisations. practical tools and guidelines to strengthen These discussions draw on first-hand experiences prevention and response efforts. of working with domestic violence survivors, Still, the misuse of firearms in domestic offering an in-depth understanding of the violence continues to have an adverse effect on impact of firearms on victims. The discussion women’s and men’s safety in the Western Balkans insights particularly emphasise aspects that and poses a specific challenge in the context of extend beyond quantitative data and are often small arms and light weapons (SALW) control. challenging to capture due to the scarcity of This report provides a comprehensive analysis of information and the underreporting of domestic the impact of firearms in domestic violence and violence. Furthermore, the institutional extensively documents its gender-based nature. response’s challenges and good practices were In doing so, it aims to increase awareness about thoroughly discussed. the role of firearms in domestic violence and the Using combined evidence, the analysis specific risks they present in such a context. underscores the detrimental and wide-ranging While it primarily intends to support impacts of firearms misuse on women and men policymakers and law enforcement agencies in in the region, encompassing both fatal and non- addressing identified challenges and enhancing fatal physical injuries, as well as psychological the safety and well-being of women and men in trauma. Its overarching finding is that the the Western Balkans, the analysis is also intended identified trends related to the firearms misuse for international and regional organisations, in domestic violence are alarmingly persistent, civil society groups, researchers, and other documenting the complex risks firearms pose in stakeholders in the region. this context. The analysis employs a comprehensive mixed- The findings presented in this report highlight methods approach, including the quantitative the multifaceted impact of firearms on the safety 12  Executive Summary and well-being of domestic violence victims, have also been documented across individual documenting multiple ways in which they jurisdictions in the Western Balkans. Within the intensify the existing risk factors and significantly context of domestic violence, women were most increase the likelihood of lethal outcomes. at risk of firearm use by their intimate partners. Firearms are used as tools of coercion and control 50.7% of women in the Western Balkans killed within abusive relationships, reinforcing gender with firearms were killed by their intimate inequality and power imbalances. Their presence partner (compared to 0.6% of all men killed with further diminishes the already limited likelihood firearms) indicating the gender-based nature of of victims reporting violence. This is especially armed violence against women. Contrary to that, evident in cases involving the possession of violence against men is usually not gender-based illegal firearms, where victims may choose not to and men are primarily at risk from other male come forward due to fear of retaliation, as well family members. It ensues from family disputes, as concerns about potential legal consequences property issues, transgenerational violence, for the perpetrators. Firearms also reduce the etc. In the context of intimate partner violence, victims’ capacity to resist and defend themselves. women are three times more likely to be killed This, along with the severity of firearm-inflicted with firearms by their current partners than by injuries, further increases the probability of fatal former partners. Still, a significant number of outcomes. The report also provides evidence that women killed by their former partners indicates the cultural significance attached to firearms as that violence does not necessarily stop and often part of men’s identity can significantly hinders even escalates after separation, with firearms the reporting of domestic violence and firearms being used by the abuser as a means to reassert misuse. control over the victim. These findings are strongly supported by Although data on firearms misuse are empirical evidence, as demonstrated by the primarily available for homicides, femicides, significant gap between the number of recorded injuries, and assaults, firearms are also used domestic violence incidents involving firearms as tools to perpetrate other forms of gender- and the disproportionately high number of based violence - including psychological and fatalities. While from 2019 to 2023, firearm- sexual violence (such as rape), emotional harm, related domestic violence incidents comprised coercion, and economic abuse. While these only 3.1% of all reported firearm incidents, in forms of violence often precede fatal incidents, the same period, domestic violence was the they are significantly underreported. Women main cause of firearm-related fatalities in the from vulnerable groups – such as those living in region. More people were killed in domestic rural areas, women with disabilities, and Romani violence incidents involving firearms (152 - 94 women – face additional barriers to reporting women and 58 men) than in any other context, violence, and information on their exposure to including criminal activities (144) and public firearms misuse remains scarce. disputes (135). The year 2020, marked by the Armed violence in the domestic context onset of the COVID-19 pandemic, recorded the is predominantly male violence. A consistent highest number of fatalities, underscoring the trend reveals that men constitute over 98% of need for further investigation into how specific perpetrators in domestic violence cases involving conditions, such as lockdowns, contribute to firearms. heightened risks. The analysis also provides insight into the The analysis indicates that the firearms characteristics of weapons used to commit misuse in domestic violence affects both women domestic violence. Handguns are the most and men. However, the degree of exposure and frequently used type of firearms in domestic patterns of victimisation differ significantly, with violence, followed by rifles and shotguns, multiple women being disproportionately affected. Out of SALW, automatic/military grade weapons, all the women killed with firearms in the region, explosives, and air guns. When data on firearm 68.4% were killed in domestic violence contexts, ownership types were available, they consistently in contrast to 10.9% of men. Similar patterns showed that illegally owned firearms were 13 more frequently reported than legally owned organisations, and the promotion of peer ones, highlighting the challenges involved in learning and exchange of experience. addressing illegal weapons. Still, given the high Similarly, the region has seen significant rates of unreported domestic violence cases, the legislative reforms and extensive regulation of analysis suggests that such data should be taken civilian possession of firearms. Procedures for with caution, as the misuse of legally owned reviewing applications to obtain a firearms firearms might be underreported, particularly licence are generally stringent and well- when not used for assault or it does not result in regulated across the region. However, the life-threatening outcomes. limited availability of data does not allow for With regard to the institutional response, a full understanding of the extent to which the report highlights notable progress in these procedures consider domestic violence strengthening legislative and policy frameworks concerns, although existing evidence suggests aimed at combating and preventing domestic that such factors are rarely invoked as grounds violence, including the misuse of firearms within for rejecting applications. The importance of this context. These developments are further conducting thorough background checks – reflected in the practices of law enforcement extending beyond administrative database officials across the region, who are increasingly reviews to include field visits and interviews – attentive to identifying and addressing risk has been widely emphasised across the region. factors associated with domestic violence, The process of issuing medical certificates for including those related to firearm possession and firearm licence approval, as well as cooperation use. with healthcare institutions, faces numerous Despite these advances, several challenges challenges across jurisdictions in the Western remain. Risk assessments are not systematically Balkans and requires an urgent response. conducted and, in certain instances, are The report concludes with strategic implemented inadequately. Law enforcement recommendations to reduce and prevent firearms officers also frequently lack information on misuse in domestic violence organised into six whether seized weapons are permanently clusters: (1) Awareness raising and reducing confiscated or returned to perpetrators, which the proliferation and circulation of firearms in may compromise both their own safety and that illegal possession, (2) Enhancing risk assessment of the victims. Furthermore, limited access to and operational response, (3) Strengthening weapon registries and gaps in firearm ownership procedures related to firearms licence approval, databases may impede effective risk assessment (4) Improving record keeping and monitoring and case management. systems, (5) Enhancing survivor-centred Challenges in intersectoral cooperation and Intersectional approach, (6) Regional persist; however, positive practices have also cooperation and best practice sharing. Across been identified across the region. These include all these recommendations, the report highlights proactive engagement by police officers, the need for continuous capacity building to enhanced collaboration with civil society ensure sustainable and effective implementation. 14 The Report Structure This analysis is structured around seven chapter aims to provide and document qualitative chapters. insights into the impact of firearms on women Chapter one briefly introduces the specific and men and thus contribute to overcoming Western Balkans context in which the analysis challenges related to their underreporting. It also was conducted and provides a brief overview of discusses challenges related to the prevention of previous research in this field. firearms misuse and good practices identified Chapter two outlines the main across the region. methodological approach taken in the analysis, Finally, building on the previous chapters, its scope, and purpose. chapter seven summarises key findings Chapter three aims to provide essential from the analysis and provides evidence- information about domestic violence and based recommendations on how to further violence against women in the region in general, enhance the prevention of firearms misuse in as a backdrop for understanding how firearms domestic violence, including those provided by exacerbate risks in such a context. The analysis participants of the focus group discussions. presented here builds on previous analyses conducted in the region, most notably the OSCE- led Survey on Violence against Women. Chapter four provides an in-depth analysis of data collected from institutions and SEESAC’s Armed Violence Monitoring Platform, focusing on the role of firearms in domestic violence and their disaggregated impact on women and men. Chapter five focuses on the characteristics of weapons used in domestic violence incidents in the region, and response to firearms misuse, including official data on seized and confiscated firearms, and also revoked firearms licences. Chapter six integrates the findings from focus group discussions with police officers dealing with domestic violence, officers involved in firearms licence approval for civilians, and representatives of women’s organisations. This 15 Chapter 1 Introduction  Introduction In the Western Balkans, research has Since 2020, SEESAC has published the extensively documented the gendered impacts thematic series In Focus - Armed Violence of small arms, highlighting the role of firearms Monitors,6 a thematic series based on data from in exacerbating domestic violence and posing AVMP, examining firearm-related incidents serious risks to women’s, but also men’s safety. in the context of domestic violence in the SEE. These findings have been instrumental in shaping They provide a regular overview of incidents policy response and practical strategies aimed at committed by intimate partners and close family preventing firearms misuse and enhancing the members, which was crucial in documenting the safety and security of those most affected, both disproportionate impact of firearms misuse on women and men. women, particularly in the context of intimate As early as 2007, SEESAC undertook a partner violence. pioneering effort to explore the linkages between As part of the Western Balkans SALW firearms possession and domestic violence Control Roadmap implementation, the UNDP through a comparative study2 of relevant offices in the region have also conducted legislation and implementation mechanisms. significant research on this issue. UNDP Serbia, A regional study3 on gender and SALW for example, has carried out multiple studies that conducted in 2016 further examined the role highlight the adverse effects of firearms misuse of firearms in domestic violence, identifying on women and its specific role in femicides,7 it as a primary concern for SALW control. The including analysis of administrative data8 and study also provided extensive evidence-based of regulatory framework and practices,9 as well recommendations, which informed and guided as research on criminal justice response in cases policy responses and programming. of femicides committed with firearms. UNDP Relying on SALW Surveys4 conducted in the North Macedonia analysed femicides, shedding region, the 2019 analysis5 of firearms misuse in light also on the role of firearms. domestic violence highlighted the issue’s scope In parallel, women’s organisations across and complexity. The analysis found that in South the region have long documented the impact of East Europe (SEE), 61% of women were killed firearms on women’s safety and well-being. For by a family member, compared to 12.4% of men. many years, they have served as the primary Women were disproportionately affected by - and often the only - source of information intimate partner violence, with 38.6% of women, on femicides, including those committed with and only 1.2% of men killed by their intimate firearms. partners. During the period under analysis, Moving forward, in 2021 and 2022, SEESAC firearms were frequently the weapon of choice conducted a large-scale gender analysis10 of small in domestic violence: 37.7% of homicides by arms control legislation and policies across the family members involved firearms, and 43.5% of Western Balkans to assess and enhance their women in SEE were killed with firearms by their gender responsiveness. This analysis documented intimate partners. significant progress in ensuring that laws on firearms address domestic violence. It noted 2 SEESAC. 2007. Firearms Possession and Domestic Violence in the Western Balkans: A Comparative Study of Legislation and Implementation Mechanisms. Belgrade: SEESAC. 3 SEESAC. 2016. Gender and SALW in South East Europe. Belgrade: SEESAC. 4 SEESAC’s SALW Surveys available at: https://www.seesac.org/SALW-Surveys/ 5 SEESAC. 2019. The Misuse of Firearms in Domestic Violence in South East Europe. Belgade: SEESAC. 6 In Focus - Armed Violence Monitors are available on SEESAC Knowledge Base: https://www.seesac.org/Armed-Violence/ 7 Lacmanović. Vedrana. 2021. Analysis of cases of femicide committed with firearms (June 2017 - June 2020). Belgrade: UNDP. 8 Stepanov, Biljana. 2022. Nasilje u porodici – šta govore podaci. Belgrade: UNDP Serbia. 9 Stevanović Govedarica, Gordana. 2021. Small arms and light weapons, gender-based violence and domestic violence: analysis of regulatory framework and practice. Belgrade: UNDP Serbia. 10 Gender analysis of SALW control legislation and policies in the Western Balkans – reports available: https://www. seesac.org/News-Gender-in-Security-Sector/gender-analysis-of-salw-control-legislation-and-policies-in-the-western- balkans-reports/ 17 Chapter 1 that laws on protection from domestic violence practical guidelines for enhancing the prevention increasingly recognise the risks posed by firearms of firearms misuse in domestic violence through misuse. Furthermore, SALW control strategies in the development of specific guidelines for first- the region included specific measures to improve line responders and professionals involved in the institutional responses to firearms misuse approval of firearms licences for civilians. The in domestic and intimate partner violence, action-oriented, participatory process through including reviewing institutional practices and which the analysis was conducted significantly building capacities to tackle the issue. contributed to raising awareness among However, the analysis also identified gaps in key stakeholders and enhancing operational operational responses that must be addressed. responses. These include the need to strengthen firearm licence approval processes by incorporating comprehensive background checks and improving domestic violence risk assessments, to ensure they duly take into account the dangers posed by firearms, particularly when illegally possessed. Additionally, firearms record-keeping practices often lack sex-disaggregated data and detailed information on firearms misuse in domestic violence, hindering the development of gender-responsive solutions. The analysis also underlined the need for further research to understand the implementation of relevant legislation, identify ongoing challenges, and enhance preventive measures against firearms misuse in domestic and intimate partner violence. To support authorities in overcoming identified challenges, fulfilling strategic commitments and enhancing efforts to prevent firearms misuse in domestic violence, SEESAC - under the regional project Support for Enhancing the Fight Against the Illegal Possession, Misuse, and Trafficking of Small Arms and Light Weapons (SALW) in the Western Balkans funded by the European Union - provides comprehensive assistance to institutions in effectively addressing this issue. This support emphasises advancing operational responses to combat the misuse of firearms in domestic violence. As part of these efforts, SEESAC initiated a regional analysis of the firearms misuse in domestic violence. Its findings, presented in this report, aim to document trends and main concerns related to the role of firearms in domestic violence, identify key challenges in institutional practices for preventing firearms misuse, and offer evidence-based recommendations for improvement. Already in the early stages, the analysis was instrumental in developing the 18 Chapter 2 Research Methodology Chapter 2 The purpose group discussions. Still, data extracted from the AVMP ensured that Serbia was represented in The purpose of this analysis is to contribute the regional analysis. to the enhanced prevention of the firearms misuse in domestic violence and improved safety Methodology and data sources of women and men, girls and boys in the Western Balkans. The methodology employed in this analysis The analysis specifically seeks to: builds on previous experiences and a significant • document and increase awareness about the body of research on domestic violence and role of firearms in domestic violence and the firearms misuse in such a context in the Western specific risks the presence of firearms poses in Balkans. such a context, The development of the methodology was • document the disproportionate impact of the grounded in a multifaceted approach, including: firearms misuse in domestic violence on women, • Key informant interviews were conducted as well as different patterns of risk exposure for with research experts from the Western women and men, Balkans who have experience in analysing the • document critical trends related to the issue, link between domestic violence and firearms. • identify the main challenges in the prevention These interviews aimed to identify key issues for of firearms misuse in domestic violence, analysis, share experiences in data collection, and including in institutional response, address the primary challenges faced in this area. • propose a set of evidence-based • Extensive literature review aimed to provide recommendations to enhance the institutional a comprehensive overview and understanding response to the firearms misuse in domestic of the current state of research on the role of violence. firearms in domestic violence. This process The main research questions are as follows: was crucial for refining the research questions, • What is the scale of the problem? What are contextualising the problem, and shaping a the frequency and characteristics of the firearms robust research methodology. misuse in domestic violence, particularly in the • Regional consultations on draft broader context of armed violence in the region? methodology were conducted in 2023 with the • What is the gender dimension of firearms regional Working group for the Prevention of the misuse in domestic violence? How does it affect Use of Firearms in Domestic Violence through women and men? Risk Assessment and the regional Working • To what extent do current practices effectively group for the Development of a Tool for Gender prevent the firearms misuse in domestic violence? Sensitive Firearms Licence Approval. They were What are the main trends and challenges in the composed of the representatives of the Ministries institutional response? of the interior and the Police Directorates, • How to further enhance the prevention of working on domestic violence cases, firearms firearms misuse in domestic violence? licence approval, and conducting background checks. They also included representatives of Geographical scope departments for analytics/statistics or a similar unit in charge of record keeping/data collection The analysis includes Albania, Bosnia and and analysis relevant to preventing domestic Herzegovina, Kosovo, Montenegro, and North violence. Based on their inputs, the draft Macedonia. methodology was further reviewed and finalised. Since UNDP Serbia has conducted similar research through the Reduce Risk-Increase Safety - Towards Ending SALW Misuse in Domestic Violence Context project, including the analysis of the 2017-2020 administrative data, Serbia was not included in the data collection and focus 20  Research Methodology Data sources As the firearms misuse related to domestic collected. The questionnaire further sought data violence is a multifaceted phenomenon with on the number of firearms licences approved, specific characteristics and dynamics, the renewed, and revoked, with particular attention analysis employs a wide choice of data sources, to domestic violence considerations. including: 3. Focus group discussions 1. Data collected through the Armed Violence Monitoring Platform From 21 March to 27 April 2023, SEESAC organised 15 focus group discussions involving The Armed Violence Monitoring Platform 68 police officers working on domestic violence (AVMP) systematically monitors firearms- and responsible for firearms licence approval, related incidents in South East Europe. It has as well as 17 women’s organisations. The focus collected detailed data since 2014 from Albania, groups aimed to identify key challenges in Bosnia and Herzegovina, Kosovo, Moldova, preventing firearms misuse in domestic violence, Montenegro, North Macedonia, and Serbia. The document the multiple ways in which firearms AVMP data are gathered daily from a combination affect women’s safety and well-being, and of official sources, including websites of the law exchange ideas on strengthening institutional enforcement institutions and ministries of the responses and addressing risks associated with interior, as well as online and print media. Data firearms in domestic violence contexts. To on firearm incidents are categorised according to support this process, comprehensive discussion standardised definitions to ensure consistency guides were developed. The focus groups resulted and comparability across jurisdictions and in 15 detailed reports. reporting periods. Each incident is reviewed Focus group discussions were held in and analysed using a methodology developed by Sarajevo, Tirana, Podgorica, Pristina, and Skopje. SEESAC. The AVMP provided data on the type of incident, firearms used, the victim’s and the 4. Secondary data sources perpetrator’s sex, their relationship, location of the incident, among other variables. The analysis In addition to the above-mentioned data integrates the key findings of SEESAC’s In Focus sources, additional data were extracted from the Armed Violence Monitors on Firearm Incidents OSCE Survey on Women’s Safety and Well-being in the Context of Domestic Violence in SEE, and the Securimeter, a public opinion survey covering cases from 2019 onward. on security, which the Regional Cooperation Council regularly conducts, and SEESAC’s 2. Data collected through the questionnaire perception survey. for Ministries of the Interior 5. Timeframe The questionnaire was designed to collect administrative data from relevant institutions The AVMP data analysed cover the period for the period 2019–2021. This included from 2019 to 2023, while the data provided by information on reported incidents of domestic the ministries of the interior across the region violence, filed criminal and misdemeanour refer to the period from 2019 to 2021. charges, cases in which perpetrators owned or misused firearms and the use of firearms in 6. Challenges such contexts. Additionally, data were requested on the sex, age, and relationships of victims The challenges in conducting this analysis and perpetrators, including intimate partners were primarily related to limitations in and other family members. Information on the data availability, and in particular the lack type and legality of seized firearms was also of regionally comparable data collected by 21 Chapter 2 relevant institutions. The analysis was hindered to extract accurate data. In addition, limitations by the significant variability in how data are in data on firearms licensing practices prevent collected, recorded, and reported across different an adequate understanding of how firearms jurisdictions. Diverse and often non-standardised domestic violence concerns are addressed. record-keeping practices made it difficult to To overcome these issues, multiple data obtain a comprehensive regional picture of the sources are used in the analysis, as explained firearms misuse in domestic violence contexts. above. In particular, to overcome gaps in data For instance, data were available primarily for availability and provide a regional overview the criminal offense of murder. As a result of a and comparability, AVMP data were used more high number of murder-suicides, where, due to extensively than initially envisaged. the death of perpetrators, no criminal charges Challenges in data availability underscore the were filed, those figures often do not reflect the need for improved data collection and sharing actual number of persons, women in particular, practices. Addressing these issues is crucial for who died in the context of domestic violence. As enhancing the understanding of firearms misuse documented in this report, this is particularly in domestic violence and developing effective relevant to incidents involving firearms misuse. prevention strategies. Strengthening institutional In contrast to administrative data, the AVMP capacities, fostering collaboration between records the fatalities, which are significantly agencies, and implementing standardised higher than figures reported under the criminal reporting mechanisms are essential steps toward offence of murder. In certain cases, criminal overcoming these challenges and ensuring the acts related to domestic violence, i.e., those safety and well-being of affected individuals. The committed by relatives, are classified as other analysis process also confirmed that involving criminal offences rather than domestic violence. Firearms Focal Points in data collection can This hinders a comprehensive understanding of contribute to improved practices in this field. the phenomenon and requires additional efforts Box 1 Using research to inform institutional response and enhance the prevention of firearms misuse in domestic violence Building on early findings, SEESAC in cooperation with authorities in the region, initiated the development of two sets of practical guidelines for police officers and other relevant professionals: Guidelines for Assessing and Addressing Risks Related to Firearms Misuse in Domestic Violence.11 They encompass a set of practical checklists aimed to assist police officers in appropriately assessing the risks of misuse of legally and illegally owned firearms in domestic violence and responding to them with the required urgency. Based on such an approach, the Guidelines provide an overview of actions related to firearms to be undertaken in each step of police proceedings, including high-risk intervention indicators, receiving a report, assessing risks, intervention, and incident aftermath. Guidelines for Gender-Responsive Firearms Licence Approval.12 Through a set of practical checklists. They are designed to support professionals in integrating the gender perspective throughout the firearms licence approval process. This integration aims to effectively prevent 11 SEESAC. 2024. Guidelines for Assessing and Addressing Risks Related to the Firearms Misuse in Domestic Violence. Belgrade: SEESAC. 12 SEESAC. 2024. Guidelines for Gender Responsive Firearms Licence Approval. Belgrade: SEESAC. 22  Research Methodology the firearms misuse in domestic violence and violence against women in particular, and prevent the firearms misuse by groups most at risk of such behaviours; specifically men aged 18-30. Detailed guidance is provided on how to: review an application from the gender perspective, conduct background checks, make informed and gender-responsive decisions, and ensure continuous monitoring of compliance with the legal requirements for the weapon. Both guidelines were developed through an extensive regional process. Initially, two regional working groups for the development of each guideline were established, one composed of police officers with vast experience in dealing with domestic violence,13 and another bringing together officers working on firearms licence approval and those conducting background checks.14 The focus group discussions conducted within the framework of this analysis, as well analysis of the AVMP data and those collected from institutions, greatly informed the development of guidelines, ensuring that proposed solutions are evidence- based and respond to challenges at hand. The Guidelines also build on knowledge products developed under the Reduce Risk, Increase Safety - Towards Ending SALW Misuse in Domestic Violence Context project implemented by UNDP Serbia and include experiences from Australia, Canada, and New Zealand. An additional round of consultations15 was held with members of the working groups to discuss the structure and content of the draft guidelines and propose amendments to ensure their practical application. In addition, five women’s organisations were engaged in the peer review process, paying particular attention to ensuring that concerns related to the safety of victims of domestic violence are adequately addressed. Following the finalisation of the guidelines, SEESAC delivered two regional trainings of trainers and established a regional pool of 29 trainers, who, in turn, delivered 10 trainings in their respective institutions and trained more than 130 police officers across the region in 2025. 13 https://www.seesac.org/News_1/western-balkan-authorities-raise-institutional-capacities-for-effective-prevention- and-combatting-of-use-of-firearms-in-domestic-violence/ 14 https://www.seesac.org/News_1/western-balkan-authorities-to-make-firearms-licensing-gender-sensitive/ 15 https://www.seesac.org/News_1/regional-consultations-on-practical-tools-to-prevent-the-misuse-of-firearms-in- gender-based-violence_1/ 23 Chapter 3 Domestic Violence – The Scale of the Problem  Domestic Violence – The Scale of the Problem Understanding the forms, prevalence, and to the prevention of the full advancement of dynamics, and patterns of domestic violence16 women. and violence against women, as well as the Domestic violence, particularly intimate structural factors that perpetuate such violence, partner violence committed by men, refers to provides critical context for identifying the a relationship pattern where an individual uses specific risks associated with firearms in this abusive behaviours to gain or maintain power setting. Such understanding allows for a more and control over their partner. As such, domestic accurate assessment of how the availability and violence is always an abuse of power and control use of firearms exacerbate violence and heighten by the perpetrator. Tactics used by perpetrators the vulnerability of victims, particularly women. include coercion and threats, emotional abuse, The Council of Europe Convention on isolation, intimidation, and the use of male Preventing and Combating Violence Against privilege17 and children to gain and maintain Women and Domestic Violence, also known as the control over their partner.18 The presence and use Istanbul Convention, defines domestic violence of firearms are effective tools for asserting power as all acts of physical, sexual, psychological, or and control in this context. economic violence that occur within the family Domestic violence incidents are rarely or domestic unit, or between former or current isolated and usually escalate in frequency spouses or partners, regardless of whether the and severity, potentially culminating in perpetrator currently shares, or has previously serious physical injury or death. Therefore, shared, the same residence as the victim. understanding the domestic violence dynamics Women and girls are exposed to a higher and stages is crucial for its prevention. risk of domestic and gender-based violence than The most extreme and ultimate form of men. Violence against women in the domestic violence against women is femicide (also known sphere differs from other types of violence as feminicide), i.e., the intentional gender- because it is gender-based, i.e., directed against motivated killing of women and girls. Femicide a woman because she is a woman, or it affects implies the killing of a woman by a man motivated women disproportionately more. It represents by hatred of women, contempt, pleasure, a sense all acts of gender-based violence that result of ownership, and power over women. Femicide in, or are likely to result in, physical, sexual, differs from male homicide in specific ways. For psychological, or economic harm or suffering to example, most cases of femicide are committed women, including threats of such acts, coercion, by partners or ex-partners, and involve ongoing or arbitrary deprivation of liberty, whether abuse in the home, threats or intimidation, sexual occurring in public or in private life. violence, or situations in which women have less Violence against women is a violation of power or fewer resources than their partners.19 human rights and a form of discrimination Social and cultural attitudes, norms, and against women. It is a manifestation of expectations that underlie men’s use of violence historically unequal power relations between to maintain power and control over their women and men, which have led to domination partner or ex-partner are often used to justify it. over, and discrimination against, women by men Research has linked domestic violence to societal acceptance of male dominance, stereotyping of 16 The definitions in this chapter are sourced from the Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence. 17 Male privilege is the system of advantages or rights that are available to men on the basis of their sex, and is grounded in the idea and practice of men’s domination over women. With systemic subordination of women, men gain economic, political, social, educational, and practical advantages that are more or less unavailable to women. Domestic violence can perpetuate male privilege in today’s society. It reinforces the position of power that men are viewed to have, leading women to continue to suffer its consequences. Male privilege is fostered through the ways in which women are objectified and seen to play the role of serving the needs of their male counterparts. Men can assume that they are entitled to exert control over women. This fosters a sense of authority that manifests through coercion, punishment, and other control tactics. (Source: Domestic Violence and Male Privilege). 18 For more details, see Amandra Kippert (2021). What are the Power and Control Wheels?. 19 World Health Organisation. 2012. Understanding and addressing violence against women. 25 Chapter 3 gender roles, and the normalisation of violence and causes of women’s and men’s victimisation as a way to resolve conflict. The same has been in the domestic context differ greatly. Within the documented in the Western Balkans. Gender domestic context, women run a higher risk of stereotypes can encourage violence against violence committed by their intimate partners, women and gun ownership and use, whereas current or former, while men are primarily the prevalence of positive attitudes toward gun at risk of other predominantly male family ownership in a community can hamper efforts to members. Violence against men is usually not curb domestic violence involving firearms. gender-based, and it ensues from family disputes, While domestic violence can happen to both property issues, transgenerational violence, etc. women and men, the patterns, level of exposure, The prevalence of domestic violence in the Western Balkans Domestic violence in the Western Balkans some form of violence since the age of 15. The is pervasive, with a disproportionately harmful highest percentage of women reporting any impact on women’s safety and well-being. The form of violence was documented in Albania prevalence and characteristics of violence against at 67%, followed by Serbia at 62%, Kosovo at women in the domestic context have been 58%, North Macedonia at 54%, Montenegro at extensively documented by the OSCE-led survey, 51%, and Bosnia and Herzegovina at 48%. The which remains the latest regionally comparable high prevalence of violence against women data source.20 necessitates specific concerns regarding the According to the survey, over half of the presence of firearms and their role in enabling women in the Western Balkans have encountered such violence. Figure 1 Prevalence of different forms of violence against women, %, since the age of 15 Albania Bosnia and Montenegro North Serbia Kosovo Herzegovina Macedonia 67 62 62 58 51 54 53 48 43 44 44 42 34 36 28 31 30 29 22 19 22 13 15 14 14 11 8 5 6 7 Any Intimate partner psychological violence Sexual harrasment Intimate partner or non-partner physical and/or sexual violence Stalking Source: OSCE-led Survey on Violence Against Women, 2019 20 For more information, see the OSCE-led Survey on Violence Against Women - Main Report. It presents the cross-regional, comparable findings of the OSCE survey on the well-being and security of women, which was conducted in 2018 in selected jurisdictions in Southeast and East Europe. The survey combined quantitative and qualitative component and was conducted with the aim of providing comparable data on the different forms of violence women experience in childhood and throughout their lives. It examined the violence experienced by women in conflict and non-conflict settings, as well as the impact of violence on women and girls, including its lasting consequences. Questions about norms and attitudes regarding violence against women were asked in order to better understand the underlying causes of violence. 26  Domestic Violence – The Scale of the Problem The most widespread form of violence non-partner. Furthermore, women are more experienced by women in all Western Balkans’ likely to report experiencing most forms of jurisdictions is intimate partner psychological violence from a previous partner rather than violence, followed by sexual harassment. their current partner. As noted, this trend may Of particular urgency is the prevalence be related to women’s greater willingness to of physical violence, with the proportion of disclose violence in past relationships compared women who have experienced it varying across to current ones, or it may indicate that violence the region, from 14% in Kosovo and North was a contributing factor in ending those Macedonia, 15% in Bosnia and Herzegovina, relationships, as frequently reported by women.21 19% in Montenegro, to 22% in Albania and Stalking ranks among the most prevalent forms Serbia. Women in the Western Balkans are of violence faced by women, with the proportion more likely to experience physical and/or sexual of those experiencing it ranging from 5% to 13%. violence from an intimate partner than from a Table 1 Prevalence of physical and/or sexual violence since the age of 15, by perpetrator type Current partner, % Previous partner, % Any partner, % Non-partner, % Physical and/or Physical and/or Physical and/or Physical and/or sexual violence sexual violence sexual violence sexual violence violence violence violence violence violence violence violence violence Physical Physical Physical Physical Sexual Sexual Sexual Sexual Albania 17 3 18 22 6 23 19 4 19 11 1 11 BiH 6 2 6 11 4 11 10 4 11 7 1 8 Montenegro 11 3 12 15 2 15 17 3 17 8 1 9 North 6 2 7 10 4 12 9 3 10 6 2 7 Macedonia Serbia 9 3 10 17 5 18 17 5 17 8 2 9 Kosovo 8 4 9 15 6 18 9 4 11 7 1 8 Source: OSCE-led Survey on Violence Against Women, 2019 The survey also documented that various previous partner violence.22 forms of violence experienced by intimate Regarding intimate partner psychological partners are rarely an isolated experience. Women violence, controlling behaviour is the most frequently indicated that they had experienced prevalent form across all Western Balkan it more than once, which particularly holds for jurisdictions, closely followed by abusive 21 Ibid, page 43. 22 Ibid, page 41. 27 Chapter 3 behaviour, economic violence, and the use or abuse of children for coercion or blackmail. Figure 2 Prevalence of different forms of intimate partner psychological violence, in % Albania Bosnia and Montenegro North Serbia Kosovo Herzegovina Macedonia 50 41 42 36 36 35 32 28 29 23 24 24 22 12 12 12 13 11 10 7 8 6 4 4 Blackmail with/abusing children Economic violence Abuse behaviour Controling behaviour Source: OSCE-led Survey on Violence Against Women, 2019 The survey documented numerous forms feeling of vulnerability, loss of self-confidence, of controlling behaviours that can significantly difficulty sleeping etc.24 affect women’s lives, restrict their autonomy, and Despite their pervasiveness, experiences have profound implications for their personal of violence, sexual harassment, and stalking freedom, health, and overall well-being. most frequently go unreported to institutions. Violence has detrimental and multiple The survey documented that even following impacts on women’s well-being and has severe the most serious incidents of physical and/or physical consequences and psychological effects. sexual violence, the police were not informed Bruises and scratches were most frequently in the majority of cases, as seen in Figure 3 reported physical consequences, followed by below. Victims are considerably more likely to wounds, sprains, and burns. Injuries were report their most serious incidents when these most often noted as a result of the most are committed by a non-partner rather than serious incident committed by a previous by an intimate partner. Furthermore, violence partner.23 Violence leaves adverse and enduring committed by current partners is the most likely psychological consequences on survivors. The to go unreported, and the rate of its reporting majority of survivors of physical and/or sexual is significantly less than that committed by violence developed at least one of the longer- previous partners. term psychological symptoms, most frequently anxiety and depression, closely followed by the 23 Ibid, page 86. 24 Ibid, page 88. 28  Domestic Violence – The Scale of the Problem Figure 3 Contact with the police following victims’ most serious incident of current-, previous- or non-partner violence Albania Bosnia and Montenegro North Serbia Kosovo Herzegovina Macedonia 28% 27% 26% 25% 21% 17% 16% 15% 12% 10% 9% 9% 7% 5% 4% 3% 2% 2% Current partner Previous partner Non-partner Source: OSCE-led Survey on Violence Against Women, 2019 Survey further indicates that women are more less likely to report to the police compared to likely to report violence by a previous partner to those experiencing physical violence. This trend the police if the violence was the primary reason is influenced by the heightened feelings of shame for ending the relationship, thus suggesting that and embarrassment associated with sexual the violence would have had to be severe before violence.26 the victim sought police assistance.25 The most serious incident is, in the majority The police are even less likely to be informed of cases, reported by survivors themselves and is by other people about severe cases of violence. For only exceptionally reported by other people. previous partner violence, only 4% of women who Women also opt not to contact other identified their most serious incident reported services, and when deciding to report their most that someone else had informed the police or serious incident, they are most likely to contact that the authorities had learned of it without healthcare institutions. someone reporting it. The same applies to 3% of women in cases of non-partner violence, and just over 0.5 % of women in cases of current partner violence. The likelihood of reporting violence to the police or other organisations varies based on the nature of the violence experienced. Women are less likely to contact authorities if their most serious incident involves only threats, whether physical or sexual. However, when the incident includes physical or sexual violence, there is an increase in reporting to the police or other organisations. Victims of sex-related crimes are 25 Ibid, page 95. 26 Ibid, page 99. 29 Chapter 3 Figure 4 How did the police learn of the most serious incident (all perpetrators)? Albania Bosnia and Montenegro North Serbia Kosovo Herzegovina Macedonia 24% 21% 18% 13% 9% 7% 4% 3% 2% 2% 2% 2% 1% 0,4% 1% 1% 1% 0,4% Yes, I reported it myself Someone else reported it to the police Police came to know about incident without anyone reporting it Source: OSCE-led Survey on Violence Against Women, 2019 The survey documented multiple factors particular, concerns that reporting could lead to contributing to underreporting of violence, with escalated violence from the perpetrator.27 the most common reason women choose not A public opinion survey on security in the to contact the police or other service providers Western Balkans further documents the high after experiencing violence being their decision prevalence of domestic violence. In 2022, 40% to handle the incident themselves. Other factors of respondents in the region claimed to know include feelings of shame, financial concerns, someone in their family, neighbourhood, or lack of trust in institutions, unawareness of community who had experienced domestic specialised services, and fear of retaliation, in violence. Figure 5 Do you know someone (in your family, neighbourhood, or community) who experienced domestic violence? 35% 65% 1% Albania 44% 46% 10% Montenegro 30% 66% 5% Bosnia and Herzegovina 33% 61% 6% Serbia 29% 67% 4% North Macedonia 70% 29% 1% Kosovo 40% 56% 4% Western Balkans Yes No D/K Refuse Source: RCC SecuriMeter 2022 27 Ibid, page 103. 30  Domestic Violence – The Scale of the Problem The survey results show a growing public their jurisdictions, as opposed to a quarter (25%) awareness of the importance of preventing who do not consider that. and fighting domestic violence in the Western Balkans. Overall, in the region, 72% consider domestic violence a serious security threat in Figure 6 To what extent do you agree with the following statement: Domestic violence presents a serious security threat? Serbia Montenegro North Kosovo Bosnia and Albania Macedonia Herzegovina 3% 1% 3% 6% 10% 5% 13% 11% 26% 16% 27% 29% 70% 49% 51% 53% 44% 39% 30% 21% 19% 21% 16% 16% 5% 7% 3% 2% 3% 2% D/K Refuse Totally agree Tend to agree Tend to disagree Totally disagree Source: RCC SecuriMeter 2022 31 Chapter 4 The Impact of Firearms Misuse in Domestic Violence Context  The Impact of Firearms Misuse in Domestic Violence Context 4.1 Challenges in capturing the frequency of firearms misuse in domestic violence According to the data submitted by the to the police remained fairly constant at the ministries of the interior in the region, the total regional level in the reporting period, with a number of domestic violence incidents reported slight rise documented in 2021. Figure 7 Number of domestic violence incidents reported to the police, 2019-2021 2019 2020 2021 7866 7468 7489 Source: Ministries of the interior in the Western Balkans The number of reported incidents28 in reporting period, while it decreased in Bosnia Albania and Kosovo steadily increased over the and Herzegovina29 and Montenegro. Figure 8 Number of domestic violence incidents reported to the police, 2019-2021 Albania Bosnia and Kosovo Montenegro Herzegovina 2411 2438 2134 2061 2032 1859 1858 1789 1765 1631 1505 1340 2019 2020 2021 Source: Ministries of the interior in the Western Balkans 28 For North Macedonia, specific data were not available. 29 In Bosnia and Herzegovina, Republika Srpska, the Brčko District of BiH, Sarajevo canton, Zenica-Doboj canton, West Herzegovina canton, Una-Sana canton, Tuzla canton, Posavina canton, Canton 10 submitted the data. 33 Chapter 4 In Albania, there has been a steady increase 3,196 complaints (‘poplaka”) were received in in residents’ requests for protection orders. In 2019; 3,759 in 2020 and 3,761 in 2021. 2019, there were 1,792 requests, which rose to The understanding of the frequency of 1,886 in 2020 and further increased to 2,046 in firearms presence and misuse in the context of 2021. Similarly, the number of protection orders domestic violence is hindered by the limited granted also showed an upward trend, with 2,836 availability of data. For instance, in Montenegro orders issued in 2019, 2,816 in 2020, and 3,151 and North Macedonia, data were available on in 2021. cases in which firearms were used as a means In Bosnia and Herzegovina, 3,580 criminal of execution of a criminal offence, which could offences of domestic violence resulted in criminal be significantly lower than the number of charges. domestic violence cases when a perpetrator In Kosovo, in the period 2019-2021, 6,358 owned a firearm, regardless of whether it was criminal charges for domestic violence were filed used. In Bosnia and Herzegovina, not all entities by the police, 1,859 in 2019, 2,061 in 2020, and provided such data. Although limited, available 2,438 in 2021. data indicate that, in contrast to the substantial During the same period in Montenegro, number of reported domestic violence cases, the a total of 931 criminal charges for domestic number of cases in which the perpetrator was violence were filed – 305 in 2019, followed by 315 recorded as owning a firearm - whether legal or in 2020, and 311 in 2021. In the same period, a illegal - remained comparatively low during this total of 4,476 misdemeanour charges were filed, period. 1,548 in 2019, 1,474 in 2020, and 1,454 in 2021. For instance, in Albania, only 1.4% of In North Macedonia, official statistics do reported domestic violence cases involved a not generate statistical data on the number of perpetrator who owned a legal or illegal firearm. filed cases, but on committed criminal acts In Bosnia and Herzegovina, this figure is 3.3%, and misdemeanours. As for criminal offences, while in Kosovo it is 0.2%. 989 were committed in 2019, 992 in 2020, and 1,056 in 2021. As for misdemeanours, 470 were committed in 2019, 486 in 2020, before dropping to 379 in 2021. In relation to domestic violence, Table 2 Number of reported incidents of domestic violence in which it was registered that the domestic violence perpetrator owned a firearm, legal or illegal 2019 2020 2021 Albania 23 24 16 Bosnia and Herzegovina 66 75 76 Kosovo 5 8 N/A Montenegro N/A 2 2 North Macedonia N/A N/A N/A Source: Ministries of the interior in the Western Balkans 34  The Impact of Firearms Misuse in Domestic Violence Context In absolute numbers, in the same period, Such low figures may also reflect record- Albania recorded 31 instances in which keeping practices that do not fully capture the perpetrators owned and misused30 firearms, and reality on the ground, highlighting the need for 32 instances in which firearms were owned but further analysis. not used. In Bosnia and Herzegovina, partial A similar trend of the low reporting of data submitted by various entities indicated 26 firearms in the context of domestic violence, is cases of firearms misuse, alongside 194 cases in also evident in data generated through the AVMP, which firearms were possessed by perpetrators which indicates that the firearms misuse in the but not used. Montenegro reported four context of domestic violence is significantly instances of firearms misuse and one instance less reported compared to the other types in which a firearm was owned but not used. In of incidents, including incidents occurring North Macedonia, such data are not generated in the criminal context, public disputes, or through the official statistics. Still, according to undetermined shootings. From 2019 to 2023, the means of execution, in the area of domestic firearm-related incidents that occurred in the violence in 2019 and 2020, five criminal offences domestic violence context accounted for only committed with firearms were registered, and, 3.1% of all reported firearm incidents, with this in 2021, 11 criminal offences of this type were trend persisting throughout the period. registered. In the reporting period, in the area of domestic violence, no offenses committed with firearms were registered. These data were not available for Kosovo. Figure 9 Number of firearm-related incidents in the Western Balkans (WB), by type of incident, 2019-2023 6474 Weaopon seizure 2611 Other/Unknown 2461 Criminal context 1375 Public disputes 888 Accident, hunting, celebratory shooting 452 Domestic violence 153 Dispute with police Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform The AVMP documented a steady increase in domestic violence during the same period. in the reported number of firearm incidents Specifically, the number of such incidents 30 For the purpose of this research, the misuse of firearms refers to any form of the use of firearms for threatening, intimidation, control, coercion, psychological violence, sexual violence, economic violence, assault, injury or murder and data were requested accordingly. 35 Chapter 4 increased by 72%. This increase may reflect on how to best communicate with the media on either a genuine rise in incidents, or enhanced the subject33 of domestic violence with firearms reporting mechanisms, including greater media were developed for the MOIs and police services. attention to the issue. SEESAC made concerted In Serbia, pioneering work was undertaken by efforts to positively shape public discourse on UNDP Serbia, which, in 2017, together with the topic of domestic violence, specifically that the B92 Fund, created the Journalists against committed with firearms. Analysis of the media Violence against Women34 group. As part of reporting on the phenomenon in the Western its work, and with UNDP’s continued support, Balkans region31 was conducted to create a the group monitors the quality of media baseline. Informed by the results, trainings32 were coverage of violence against women based on organised for representatives of ministries of the established, reputable indicators, has developed interior, police services, prosecutors’ offices, Guidelines for Media Reporting on Violence and the media, designed to help them better against Women,35 and provides training for understand the phenomenon and improve the representatives of the media36 to help improve way they report on it to the public. Guidelines their reporting practices. Figure 10 Number of firearm-related incidents in the WB (excluding weapons seizures), by type of incident and year, 2019-2023 2019 2020 2021 2022 2023 653 594 565 565 501 495 493 475 427 322 315 304 277 246 236 215 206 198 137 111 117 103 84 80 68 29 37 31 32 24 Public disputes Domestic violence Dispute with police Criminal context Accident, hunting, celebratory shooting Other/Unknown Linear domestic violence Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform 31 SEESAC. 2024. Analysis of Media Reporting on Firearm Misuse in Male Gender-Based Violence against Women in the Western Balkans. Belgrade: SEESAC, 2024. 32 https://www.seesac.org/News_1/seesac-finalizes-the-second-round-of-trainings-on-the-ethics-of-informing-the- public-about-incidents-of-firearms-misuse-in-domestic-violence-context/ 33 SEESAC. Guidelines for Officials of the Ministries of Interior and Police Services for Communication with the Media in Cases of Firearm Misuse in Gender-Based Violence. Belgrade: SEESAC, 2024. 34 https://novinarkeprotivnasilja.org/ 35 Gligorijević, Jovana. Pavlović, Sanja and Cvetičanin Knežević, Hristina. Guidelines on Media Reporting on Violence against Women. Belgrade: United Nations Development Programme, 2021. 36 https://www.undp.org/serbia/stories/media-training-step-towards-better-reporting-violence-against-women 36  The Impact of Firearms Misuse in Domestic Violence Context The factors contributing to the persistently firearms in deterring victims from reporting - low rates of reporting firearms misuse in are examined in detail in Chapter 7. domestic violence - including the role of 4.2 Characteristics of firearms incidents in the domestic violence context Gender differentiated impact and risks of firearms misuse According to the AVMP, women accounted During the period under review, the number of for the majority of victims – 62.8% – in recorded recorded incidents affecting women increased firearms incidents in domestic settings between from 48 to 91, representing an 89.6% rise, while 2019 and 2023, compared to 37.2% for men, incidents affecting men increased from 50 to 57, corresponding to 342 and 203 cases, respectively. or by 14%.37 Figure 11 Victims of firearms misuse in domestic violence in the WB, by sex, 2019-2023 2019 2020 2021 2022 2023 91 78 65 60 57 48 42 38 35 31 Men Women Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform As evident from the table below, women in each Western Balkans jurisdiction, with their accounted for the majority of victims38 of share in the overall number of victims ranging firearm-related incidents in domestic violence from 53.1% in Montenegro to 69.9% in Serbia. 37 In the same period, the sex of 27 victims was not reported. 38 In the AVMP, a victim is defined as any individual who has been threatened, injured or killed as a result of the use of a firearm/ ammunition/explosives. Victims also include individuals who were present when a firearm was discharged but did not sustain a gunshot injury, as well as those who were present during an incident in which a firearm was present but was not used. 37 Chapter 4 Table 3 Victims of firearm-related incidents related to domestic violence, by sex, year, and jurisdiction Jurisdiction 2019 2020 2021 2022 2023 Men (%) Women (%) (2019-2023) (2019-2023) M W M W M W M W M W Albania 7 7 7 15 9 13 11 20 15 17 40.5% 59.5% BIH 8 12 8 8 2 9 2 5 7 9 38.6% 61.4% Kosovo 2 10 11 11 9 25 10 28 16 15 35% 65% Montenegro 3 1 4 3 3 2 2 1 3 10 46.9% 53.1% North Macedonia 5 3 2 6 4 2 10 9 3 8 46.2% 53.8% Serbia 10 15 6 22 4 9 7 15 13 32 30.1% 69.9% TOTAL 35 48 38 65 31 60 42 78 57 91 37.2% 62.8% Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform The highest share of women among victims disproportionate impact on women and its was recorded in Serbia, closely followed by gender-based nature become evident when Kosovo, Bosnia and Herzegovina, and Albania. In examining the specific contexts and patterns of Montenegro and North Macedonia, differences victimisation experienced by women and men in in the share of women and men were less striking. the Western Balkans. The available official data on victims of Within the context of firearms criminality, domestic violence involving firearms reported women and men experience distinct patterns of to the police in the Western Balkans indicate victimisation, and the extent and context of their that, across the region, women account for the exposure to armed violence are highly gender majority of victims of such incidents. From 2019 specific. to 2021, women made up 71.9% of victims of Out of all firearm-related incidents affecting domestic violence incidents involving firearms women recorded by the AVMP, 29.8% occurred in Albania, compared to 28.1% of men, while in the context of domestic violence, ranking it in Montenegro, women accounted for 80% as the second most common occurrence after and men for 20% of victims. A similar trend is criminal incidents, which comprised 49.1% of also confirmed by the limited data provided the total. Given the underreporting of domestic by entities in Bosnia and Herzegovina,39 where violence, exacerbated by the presence of firearms, women accounted for 72% of victims, compared the actual proportion of such incidents is likely to 28% of men. to be even higher. Among other incident types, *** excluding the ‘other/unknown’ category40, no single category (e.g., public disputes, accidental While the firearms misuse in domestic discharges, celebratory shootings, hunting, or violence affects both women and men, the police-related disputes) exceeds five percent 39 The following entities from Bosnia and Herzegovina provided data: Brčko District, Sarajevo Canton, Tuzla Canton, and Zenica-Doboj Canton. 40 Other, as a separate category under the Types of Firearm incidents, refers to suicides, shootings under undetermined circumstances, non-hunting related shooting of animals, undetermined explosions, weapons used for defence, and all other incidents that cannot be classified under any of the categories above. 38  The Impact of Firearms Misuse in Domestic Violence Context of firearm-related incidents involving women. In contrast to women, men are more likely The heightened risk firearms pose to women to experience firearms misuse in the context of becomes even starker when fatal outcomes of public disputes, which accounted for over one- such incidents are considered, which is addressed third of the total incidents at 34%. This is followed later in the report. by incidents categorised as ‘other/unknown’ at 27.4%, criminal context at 23.4%, and accidental or celebratory shootings and hunting at 6.7%. A comparison of contexts reveals that women are nearly five times more likely than men to experience firearms misuse in domestic violence, with rates of 29.8% and 6.2%, respectively. Figure 12 Figure 13 Women victims of firearm- Men victims of firearm- related incidents in the WB, related incidents in the WB, by type of incident, 2019-2023 by type of incident, 2019-2023 100% 34% 100% 49.1% 27.4% 29.8% 23.4% 11.4% 6.7% 5% 6.2% 4.2% 0.3% 0% 2.3% 0% Criminal context Domestic violence Other/Unknown Public disputes Accident, hunting, celebratory shooting Dispute with police Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform 39 Chapter 4 Significant fluctuations were observed was notably more pronounced among women, throughout the period under analysis. With the with the share nearly doubling – from 20.6% to exception of 2021, the proportion of incidents 40.1%. A smaller, but still observable increase occurring in the context of domestic violence was recorded for men, from 6.7% to 8.2%. increased for both women and men. This rise Figure 14 Share of firearm-related incidents related to domestic violence out of the total number of incidents in the WB, by victim sex and year 2019 2020 2021 2022 2023 40.1% 38.5% 27.3% 24.4% 20.6% 6.7% 8.2% 5.2% 5.1% 6.1% Women Men Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform Characteristics of firearms-related incidents occurring in the domestic violence context Within the domestic setting, firearms misuse 266 firearm-related incidents were recorded on is more commonly occurring within intimate the AVMP in cases of intimate partner violence, partner violence than with violence involving compared to 186 incidents involving other family other family members. Between 2019 and 2023, members. Figure 15 Firearm-related incidents by perpetrator (intimate partners and other family members) in the WB, 2019-2023 58.8% 41.2% Intimate partner violence Other family members Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform 40  The Impact of Firearms Misuse in Domestic Violence Context The number of recorded incidents committed by other family members also increased by intimate partners rose more steeply and significantly, albeit to a lesser extent and with almost doubled in five years, from 36 in 2019 to greater fluctuations than cases involving intimate 70 in 2023. The number of incidents committed partners. Figure 16 Number of firearm-related incidents committed by intimate partners and other family members in the WB, by year 2019 2020 2021 2022 2023 70 61 51 48 47 42 36 36 32 29 Intimate partner Other family members Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform The differences in victimisation patterns of victims of firearm-related intimate partner highlight significant gendered differences in violence between 2019 and 2023. As evident from experiences of domestic violence. AVMP data the graph below, the number of men affected by indicate a persistent trend in which women are armed violence by their partners remained at a disproportionately affected by firearms misuse consistently low level, and in certain years, no by intimate partners, accounting for 97.7% such incidents were recorded. Figure 17 Victims of firearm incidents committed by intimate partners in the WB, by sex and year 2019 2020 2021 2022 2023 70 61 49 48 33 1 2 3 0 0 Men Women Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform 41 Chapter 4 Women from the 36 to 60 age group are the Men, on the other hand, are significantly most likely to experience domestic violence with more likely to fall victim to firearms misuse by the use of firearms, followed by those aged 19 to other male family members. When the sex of 35, and 61 and older. Such an age distribution of such victims was known, men accounted for victims has been documented across the region 72.3% of those victims, compared to 27.7% of both by SEESAC’s AVMP and the official data women. submitted by the MoIs in the region. Figure 18 Victims of firearm incidents committed by other family members in the WB, 2019-2023 2019 2020 2021 2022 2023 43 31 31 31 21 15 13 12 11 9 2 5 Men Women Sex unreported Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform Similarly to above, both women and men other family members, or individuals present at aged 36 to 60 were the most frequently exposed the scene. Over the five years analysed, 38 men to firearms misuse by other predominantly male and 22 women were also impacted by misuse of family members. a firearm in domestic violence, while the sex of While detailed information on the 20 additional victims was not reported. Limited circumstances of the incidents is limited, available data also confirm that children are among those data indicate that they primarily occur between affected. immediate family members, particularly fathers In terms of macro-location, the firearm- and sons, both as victims and perpetrators. related incidents in domestic violence in the In addition, disputes between brothers have Western Balkans were significantly more likely to been recorded, as well as incidents involving occur in urban than rural areas, 65.4% and 34.6% extended family members, including nephews, respectively. The only exceptions are Albania, brothers-in-law, and cousins. The motives for where incidents in rural settings were slightly these incidents are diverse, encompassing family more frequent (52%) than in urban areas, and disputes, unresolved property conflicts, and Montenegro, where an overwhelming majority prolonged abuse. Property-related disputes are a of incidents occurred in urban settings (90.3%). significant factor in many cases, including those Across the region, firearms were most likely involving inheritance, financial disagreements, to be used in private spaces, such as homes and land ownership conflicts, and, in some instances, yards, with 83.2% of all recorded incidents. Such mental health issues. trends have been very persistent, and it is in line The misuse of firearms in intimate partner with SEESAC’s previous research. violence affects not only the partner but also 42  The Impact of Firearms Misuse in Domestic Violence Context One in ten incidents took place in streets, sidewalks, or parking lots, followed by other public spaces, such as offices or retail establishments. Figure 19 Microlocation of firearm-related related to domestic violence context in the WB, 2019-2023 83.2% 10% 6.8% Home/Yard Street/Parking lot/Sidewalk Public/Office/Retail establishment Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform 4.3 Fatality of firearm incidents in the domestic context In stark contrast to its low reporting rates, From 2019 to 2023, the total number of the firearms misuse in domestic violence has deaths resulting from firearm incidents in profound and far-reaching impacts on the safety domestic violence (152) was higher than that and well-being of both women and men in the reported in any other category of incidents region, while also posing a significant challenge covered by the AVMP, exceeding fatalities in in the context of SALW control. The cumulative criminal contexts (144) and public disputes (135), effects are severe, ranging from fatal and non- which ranked second and third, respectively, if fatal physical injuries and psychological trauma. category Other41 is excluded. The severity of domestic violence is The high number of lethal outcomes in particularly reflected in the number of firearm- domestic violence cases contrasts with the related fatalities occurring in this context. An relatively low number of reported incidents, analysis of AVMP data provides insights into the highlighting the specific risks associated with characteristics of firearms misuse in domestic firearms, which increase the likelihood of fatal violence, enabling its understanding within outcomes. the broader issue of armed violence across the region, and documents the high lethality of firearms in such a context. 41 Other, as a separate category under the Types of Firearm Incidents, refers to suicides, shootings under undetermined circumstances, non-hunting related shooting of animals, undetermined explosions, weapons used for defence, and all other incidents that cannot be classified under any of the categories above. 43 Chapter 4 Figure 20 Number of firearm-related deaths by type of incident in the WB, 2019-202342 152 144 142 135 64 29 15 Domestic violence Criminal context Public disputes Accident, hunting, celebratory shooting Mass shootings Dispute with police Other/Unknown Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform Several factors have been identified as increasing the likelihood of a fatal outcome in domestic violence when firearms are involved: the severity of gunshot-inflicted injuries, the limited ability of women to resist, the reduced likelihood of escape or intervention by others, and a heightened likelihood of an abuser actually using firearms.43 At the jurisdictional level, in Serbia, Bosnia and Herzegovina, and North Macedonia, the number of firearm-related fatalities occurring in the context of domestic violence exceeded fatalities in all other types of incidents. In Albania, domestic violence-related fatalities ranked third, following incidents in criminal contexts and public disputes; a similar pattern was observed in Montenegro, where domestic violence-related fatalities followed the “other” and criminal context categories, and in Kosovo, where they followed the “other” and public disputes categories. 42 The numbers presented in this figure include a total number of firearm-related deaths of men, women and persons whose sex was not reported. 43 SEESAC. 2016. Gender and SALW in South East Europe. Belgrade: SEESAC., page 23. 44  The Impact of Firearms Misuse in Domestic Violence Context Figure 21 Number of firearm-related deaths by type of incident and jurisdiction, 2019-202344 9 14 8 1 10 2 7 Montenegro 51 28 41 20 19 22 Serbia 36 16 21 18 2 25 Bosnia & Herzegovina 18 5 20 8 6 44 Kosovo 11 6 7 5 1 11 North Macedonia 27 74 38 12 4 29 Albania Domestic violence Criminal context Public disputes Accidental / Celebratory shooting / Hunting Mass shootings Dispute with police Other Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform Regionwide, the number of fatalities in 2022 (Cetinje) and 2023 (Belgrade, Dubona, resulting from firearms misuse in the context of and Orašje) significantly influenced the trends. domestic violence peaked in 2020 and ranked Excluding those incidents, domestic violence third in 2019 and 2021. In 2022 and 2023, the would rank first in both years in terms of number of fatalities in domestic violence ranked fatalities. second; however, mass shootings that occurred 44 The numbers presented in this figure include a total number of firearm-related deaths of men, women and persons whose sex was not reported. 45 Chapter 4 Figure 22 Number of firearm-related deaths in the WB, by type of incident and year 2019 2020 2021 2022 2023 40 35 33 33 32 30 30 29 28 28 27 27 26 25 25 26 27 25 24 20 21 19 17 10 11 9 8 7 3 2 2 0 0 0 1 Domestic violence Criminal context Public disputes Accidental/Celebratory shooting/Hunting Mass shootings Dispute with police Other/Unknown Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform Notably, 2020 saw the highest number of region. This underscores the need for further deaths among both women and men, coinciding research into how specific conditions during with the first year of the pandemic, a period COVID-19 contributed to these outcomes. defined by strict lockdown measures across the Figure 23 Number of women and men killed with firearms in the domestic violence context in the WB, per year 2019 2020 2021 2022 2023 23 19 18 17 17 16 13 11 10 8 Women Men Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform The disproportionate impact of firearms fatalities by incident type. misuse in domestic violence on women is As illustrated in the figure below, 68.4% of particularly evident in the breakdown of firearm women killed with firearms in the region were 46  The Impact of Firearms Misuse in Domestic Violence Context victims of domestic violence - a figure nearly Men, in contrast, face significantly higher eight times higher than those killed in criminal risks of being killed in other contexts, such as activities at 8.8%, the second most common in public disputes (24.9%) and criminal context context, excluding the ‘other’ category. (24.3%). Still, a significant share of men killed with firearms was killed in domestic violence -10.2%. Figure 24 Figure 25 Firearm-related fatalities of Firearm-related fatalities of women by type of incident men by type of incident in in the WB, 2019-2023 the WB, 2019-2023 10.2% 100% 23% 100% 6.6% 5.1% 2.8% 0.7% 3.5% 8.8% 10.6% 68.4% 24.9% 24.3% 10.9% 0% 0% Domestic violence Criminal context Public disputes Accident, hunting, celebratory shooting Mass shootings Dispute with police Other Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform Such a trend has been observed across the region and over time. 47 Chapter 4 Table 4 Number of fatalities by type of incident in the WB, by sex and year 2019 2020 2021 2022 2023 W M W M W M W M W M Domestic violence 18 10 23 17 17 8 16 11 19 13 Criminal context 4 26 0 27 3 30 0 27 5 21 Public disputes 0 30 0 24 0 29 1 24 0 27 Accidental/Celebratory 1 7 2 15 1 19 3 7 0 9 shooting/Hunting Mass shooting 0 0 0 0 0 0 4 6 9 10 Dispute with the police 0 3 0 2 0 1 0 2 0 7 Other 3 23 2 33 2 28 1 19 2 23 Total 26 99 27 118 23 115 25 96 35 110 Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform It is evident that patterns of victimisation was killed by their intimate partner. In the same in domestic violence display significant gender period, two men were killed with firearms by differences and disproportionately affect women. their partners, accounting for 0.6% of all men Nonetheless, in absolute terms, a substantial killed with weapons. Firearms-related intimate number of men are also victims of domestic partner violence also affects the safety of other violence-related fatalities. people who might be present. In the reporting Within the context of domestic violence, period, a total of 11 people, 3 women and 8 men, women were most at risk of firearm misuse were also killed in this context. by their current or former intimate partners. In addition, 20 (14.6%) women and 49 Slightly more than one in two women (71 out of (9.1%) men killed with firearms were killed by 136) in the Western Balkans killed with firearms other family members, predominantly men. Figure 26 Gender-differentiated impact of firearms misuse in the domestic violence context in the WB, 2019-2023 68.4% Share of women and men killed in domestic violence with firearms out of all women and 10.9% men killed in firearm-related incidents 50.7% Share of women and men killed with firearms by intimate partners out of all women and 0.6% men killed in firearm-related incidents 14.7% Share of women and men killed with firearms by other family member out of all women and 8.7% men killed in firearm-related incidents Women Men Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform 48  The Impact of Firearms Misuse in Domestic Violence Context As evident, the majority of firearm-related In the context of firearm-related intimate fatalities in the context of domestic violence partner violence, women face a higher risk of are linked to intimate partner violence, and this being killed by their current intimate partners trend has remained consistent over time. (75% of cases) compared to former partners (25% of cases). These data highlight that, while in some cases the risk may decrease after leaving the abuser, it can also escalate significantly during or after separation, and lead to a fatal outcome, which is particularly exacerbated by the presence of firearms. In addition, it shows how firearms are used by the abuser in an attempt to reassert control over the victim, which is further discussed in the Chapter 7. Research conducted in Serbia showed that the period between the moment of leaving the perpetrator and the respective femicide varied from only a few days to two years.45 Figure 27 Figure 28 Firearm-related homicides Share of women killed with in the context of domestic firearms by current and violence in the WB, by former intimate partners in perpetrator, 2019-2023 the WB, 2019-2023 100% 100% 45.1% 25% 75% 54.9% 0% 0% Intimate partners Women killed with firearms by current intimate partners Other family members Women killed with firearms by former intimate partners Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform 45 Lacmanović. Vedrana. 2021. Analysis of cases of femicide committed with firearms (June 2017 - June 2020). Belgrade: UNDP. 49 Chapter 4 The disproportionate impact of firearms misuse on women is evident in all Western Balkans jurisdictions as shown below. Figure 29 Albania, 2019-2023 65.2% Share of women and men killed in domestic violence with firearms out of all women and 7.5% men killed in firearm-related incidents 39.1% Share of women and men killed with firearms by intimate partners out of all women and 0% men killed in firearm-related incidents 21.7% Share of women and men killed with firearms by other family members out of all women 6.8% and men killed in firearm-related incidents Women Men Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform Figure 30 Bosnia and Herzegovina, 2019-2023 82.8% Share of women and men killed in domestic violence with firearms out of all women and 13.5% men killed in firearm-related incidents 62.1% Share of women and men killed with firearms by intimate partners out of all women and 1.1% men killed in firearm-related incidents 17.2% Share of women and men killed with firearms by other family members out of all women 9% and men killed in firearm-related incidents Women Men Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform Figure 31 Kosovo, 2019-2023 66.7% Share of women and men killed in domestic violence with firearms out of all women and 11.4% men killed in firearm-related incidents 58.3% Share of women and men killed with firearms by intimate partners out of all women and 0% men killed in firearm-related incidents 8.3% Share of women and men killed with firearms by other family members out of all women 8% and men killed in firearm-related incidents Women Men Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform 50  The Impact of Firearms Misuse in Domestic Violence Context Figure 32 Montenegro, 2019-2023 55.6% Share of women and men killed in domestic violence with firearms out of all women and 9.5% men killed in firearm-related incidents 33.3% Share of women and men killed with firearms by intimate partners out of all women and 0% men killed in firearm-related incidents 22.2% Share of women and men killed with firearms by other family members out of all women 9.5% and men killed in firearm-related incidents Women Men Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform Figure 33 North Macedonia, 2019-2023 83.3% Share of women and men killed in domestic violence with firearms out of all women and 17.1% men killed in firearm-related incidents 50% Share of women and men killed with firearms by intimate partners out of all women and 0% men killed in firearm-related incidents 16.7% Share of women and men killed with firearms by other family members out of all women 17.1% and men killed in firearm-related incidents Women Men Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform Figure 34 Serbia, 2019-2023 63.2% Share of women and men killed in domestic violence with firearms out of all women and 12.1% men killed in firearm-related incidents 50.9% Share of women and men killed with firearms by intimate partners out of all women and 1.6% men killed in firearm-related incidents 10.5% Share of women and men killed with firearms by other family members out of all women 8.9% and men killed in firearm-related incidents Women Men Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform 51 Chapter 4 4.4 Injuries The firearms misuse in the context of domestic violence were recorded by the AVMP. domestic violence adversely impacts the physical The number of recorded injuries showed notable well-being of both women and men in the fluctuations, reaching a peak in 2019, decreasing region, causing various forms of bodily injuries. significantly through 2020, 2021, and 2022, During the five years under review, a total of before rising again in 2023. 60 firearm-related injuries in the context of Figure 35 Number of firearm-related injuries in the context of domestic violence in the WB, by year and victim’s sex 2019 2020 2021 2022 2023 15 9 7 7 6 4 3 3 3 Men Women 3 Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform Overall, men were more likely than women most at risk of firearm-inflicted injuries from to suffer firearm-related injuries, although there their intimate partners, with 66.7% of injuries were significant variations over the five analysed to women occurring in the context of intimate years. Notably, in 2023, the number of firearm partner violence. In contrast, men face the injuries among men and women was the same. opposite trend, being primarily at risk of firearm- Generally, the number of firearm-related injuries related injuries inflicted by other male family committed by other family members was higher members or as collateral victims in intimate than in intimate partner violence. partner violence (93% of the total number In terms of of risks, the data reaffirmed of injuries inflicted on men in the context of already documented trends that women are domestic violence). 4.5 Threats While data related to the firearms misuse these forms of violence usually precede fatal are mostly available for homicides/femicides, events, they are heavily underreported. injuries, and assaults, firearms are also used The limited data on recorded cases of as a tool to inflict other forms of gender-based firearms being used for threats offer only a violence, such as psychological, as well as sexual partial understanding of this phenomenon. From violence, including rape, emotional harm, 2019 to 2023, a total of 177 threats involving coercion as well as economic violence. Although firearms in the domestic violence context were 52  The Impact of Firearms Misuse in Domestic Violence Context recorded on the AVMP. Slightly over two-thirds varies but frequently includes explicit death of such incidents occurred in intimate partner threats or tactics designed to escalate fear, such violence (67.2%), affecting intimate partners (95 as discharging firearms or displaying other incidents) but also other people (24 incidents). dangerous weapons. While these threats are In addition, 58 threats were committed by other most often directed at intimate partners, they family members. also extend to other family members, including Women account for the majority of victims at children, parents, and siblings. In several cases, 69.5%, including all victims of intimate partner children were directly threatened or exposed to violence. violence. Although detailed information on incidents On several occasions, perpetrators had prior involving threats with firearms is often limited, criminal records, histories of domestic violence, available data indicate that such threats in or restraining orders issued against them, the context of domestic violence or family reflecting ongoing patterns of abusive behaviour. disputes typically involve verbal or physical While many of these weapons were illegally demonstrations of harm, intended to intimidate possessed, some perpetrators used legally owned or coerce victims. The nature of these threats firearms to harm or threaten their victims. 4.6 Overview of administrative data In Albania, between 2019 and 2021, a total to 53.8% of men (7 out of 13). of 60 individuals were recorded as victims of In the same period in Kosovo, 39 people homicide linked to family relations. Of these, 20 were killed in the domestic violence context, 9 by cases involved intimate partners as perpetrators, their intimate partners, and 30 by other family while 40 involved other family members. Women members. Women accounted for 43.6% of those account for the majority of victims of murder murdered, compared to 56.4% of men. Women occurring in a domestic setting, at 78.3% (47 out accounted for the majority of the victims of of 60), compared to 21.7% of men (13 out of 60). intimate partners (8 out of 9), while men were Women account for the majority of victims of mostly at risk of being murdered by other family murders, both committed by intimate partners members where they account for 70% of the total (95% of all victims) and other family members number of victims. 11.8% of women and 27.3% (70% of all victims), but as is evident, they are of men killed within domestic violence context at particular risk of being murdered by a current were killed with firearms. or former partner. Within the family context, In Montenegro, between 2019 and 2021, men are more at risk of being killed by other a total of 16 murders o were killed in domestic male family members (30% of victims) than violence context, including nine women (56.2%) their intimate partners (only one such case was and seven men (43.8%). Women account for the registered in the three-year period in Albania). majority of those killed by intimate partners (3 Out of all murders committed in domestic compared to 2 men) and killed by other family context, 38.3% (23 out of 60) were committed members (6 compared to 5 men). Data on the with firearms. Of the intimate partner homicides, use of firearms in those murders were not 30% were committed with firearms, compared to available. 42.5% of murders perpetrated by other family In North Macedonia, 15 murders occurred members. Women account for the majority of in the context of domestic violence, involving victims killed with firearms in domestic violence seven women and eight men. During the at 69.6% (16 out of 23), compared to 30.4% reporting period, one of these murders was men (7 out of 23). Proportionately, one in three committed with a firearm. women (34%, 16 out of 47) murdered in domestic In Bosnia and Herzegovina, data were violence was murdered with firearms, compared shared by Republika Srpska, Sarajevo Canton 53 Chapter 4 and Zenica Doboj Canton. From 2019 to 2021, majority of victims (3 out of 4) killed by their in Republika Srpska, a total of 19 people were intimate partners, compared to one man. As for killed in domestic violence context, 10 by murders committed by other family members, their intimate partners, and 9 by other family women also make up the majority (4 out of 6, members. Women account for all victims of compared to 2 out of 6 men). One woman was intimate partner femicide (10 out of 10), and killed with firearms, while other victims were 7 were killed by their current partner, while murdered with other means. Similarly, out of all three were murdered by previous partners. victims of other family members, one victim, a Men account for the majority of victims killed man, was killed with firearms. by other family members at 77.8% (7 out of 9), In Zenica-Doboj Canton, a total of six people compared to 22.2% of women (2 out of 7). Six were killed in domestic settings. The majority out of 10 intimate partner femicides (60%) were of victims – five women – were killed by their committed with firearms. intimate partners, while one man was killed by In the same period, in Sarajevo Canton, another family member. Of these cases, four 10 people were killed in domestic violence women were killed by their partners using a context, four by their intimate partners and 6 by firearm, and the male victim was killed with a other family members. Women account for the firearm by another family member. 4.7 Perpetrators of firearm-related incidents in domestic violence context Armed violence in domestic settings is and data extracted through the AVMP confirm strongly gendered, with men consistently the persistence of such trends. identified as the primary perpetrators in Between 2019 and 2023, AVMP data show incidents involving firearms. Both data collected that men constituted 98.1% of perpetrators in from the ministries of the interior in the region such incidents, compared to just 1.9% for women. Figure 36 Perpetrators of firearm-related incidents in the domestic violence context in the WB, by sex, 2019-2023 1.9% 98.1% 0% 100% Men Women Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform This pattern has been consistently jurisdictions and, apart from minor fluctuations, documented across all Western Balkan has remained steady on an annual basis. 54  The Impact of Firearms Misuse in Domestic Violence Context Figure 37 Perpetrators of firearm-related incidents in the domestic violence context in the WB, by sex and year 2019 2020 2021 2022 2023 100% 98.4% 98.8% 97.6% 94.3% 6.1% 2.4% 1.2% 1.6% 0% Men Women Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform The MoI data from Albania, Montenegro and 7 in 2020, and 4 in 2021, while the number of Kosovo confirmed such trends. For instance, in women was 1, 1 and zero, respectively). Albania, all perpetrators of reported domestic Men overwhelmingly dominate as violence involving firearms were men (36 in perpetrators in cases of violence with firearms, 2019, 30 in 2020, 17 in 2021), the same as in both in incidents involving intimate partners and Montenegro (2 in 2020 and 2 in 2021). In Kosovo, those directed toward other family members. men also accounted for the majority (4 in 2019, Figure 38 Perpetrators of firearm-related incidents in the domestic violence context in the WB, by sex, 2019-2023 2.2% Intimate partner perpetrators 97.8% 1% Other family members perpetrators 99% Women Men Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform When age-related data were available, the These trends have remained consistent across the majority of perpetrators were found to fall within region. the 36-60 age cohort, followed by those in the 19-35 group, and individuals aged 61 and over. 55 Chapter 4 Figure 39 Men perpetrators of firearm-related incidents in the domestic violence context in the WB, by age, 2019-2023 0.6% 22.5 % 58.8% 18.1% 0% 100% 0-18 19-35 36-60 61-100 Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform 4.8 Security sector personnel as perpetrators of firearm-related incidents in the domestic violence context Between 2019 and 2023, 14 firearm-related 12 people were killed in those incidents incidents of domestic violence involving security (7 women and 5 men), five were injured (4 sector personnel in the Western Balkans were men and 1 woman), and three were threatened recorded by the AVMP. The highest number of (one woman and for two persons sex was not incidents, six, occurred in 2019. In 2020 and 2021, reported). Three of these incidents resulted in the number of such cases decreased to three each murder-suicides, committed by two male and year, and in 2022 and 2023, only one incident per one female member of the security sector. year was recorded. Across the region, Albania Most incidents (78.6%) took place in urban and Serbia each recorded four cases, followed areas and 21.4% in rural settings. When it came by Kosovo, Bosnia and Herzegovina, and to the specific locations of these incidents, Montenegro with two cases each. No incidents 57.1% unfolded in homes, apartments, or their were reported in North Macedonia during the surrounding yards, while a smaller number same period. occurred in public spaces, such as streets and Among the perpetrators, 11 were police public buildings. In three cases, the exact location officers, including two retired officers, while was not reported. the remaining three cases involved military Seven cases involved legally owned weapons, personnel. The majority of perpetrators – 12 out while two used illegal firearms. In five cases, the of 14 – were men, and two were women. In terms type of possession was not reported. Notably, of age, nine perpetrators were between 36 and 60 in three of the incidents, service weapons were years old, two were aged 19 to 35, and one was in used. Handguns were the most frequently the over 61 age group. reported type of weapon, used in eight cases, The 14 incidents involved 24 victims, with an while an explosive device and a Kalashnikov rifle equal number of men and women – 11 each. In were used in one case each. In four incidents, the two cases, the victims’ sex was not specified. The type of weapon was not specified. majority of victims were aged 36-60, while others Most incidents occurred in the context of were in the 19-35 and 61-100 age groups. intimate partner violence, with seven involving 56  The Impact of Firearms Misuse in Domestic Violence Context current partners and one a former partner. The with institutional procedures can intensify the remaining six cases were directed at other family risk of severe outcomes. The findings underscore members within either the nuclear or extended the need for careful consideration of policies family. surrounding firearm control, training, and These cases highlight distinct challenges accountability mechanisms within the security when security sector personnel are involved sector, as well as preventive measures to reduce in domestic violence incidents. Their access to risks associated with domestic violence in this firearms, specialised training, and familiarity context. 4.9 Murder-suicide/femicide-suicide Murder-suicide events are defined as of 40 over the five-year period, all committed by incidents in which an individual commits one or men. Given that 69 women were killed by their more homicides subsequently taking their own intimate partners during the same period, this life, typically within a 24-hour period. Femicide- implies that 58% of femicides in the context of suicide (or intimate partner femicide-suicide intimate partner violence were followed by the is a subcategory of homicide-suicide in which perpetrator’s suicide. In the five-year period, a perpetrator commits suicide after killing a no cases were recorded of women committing woman who is, or was, his intimate partner. intimate partner homicide followed by suicide. Within the context of firearms misuse in The highest number of femicide-suicides the domestic violence, femicide-suicides and was recorded in Serbia, followed by Bosnia murder- suicides are frequent phenomena. and Herzegovina, Kosovo, Albania, and North According to the AVMP, in from 2019 to 2023, a Macedonia. In Montenegro, no femicide-suicides total of 40 such incidents were recorded. occurred during the period under review. In Intimate partner homicides are often addition, five attempted femicide-suicides were followed by the suicides of male perpetrators, recorded in this period. with the number of such incidents reaching a total Figure 40 Number of murder-suicides/femicide-suicides in intimate partner violence involving firearms, 2019-2023 2019 2020 2021 2022 2023 6 4 4 4 3 3 2 2 2 2 2 1 1 1 1 1 1 Albania BIH Kosovo Montenegro North Macedonia Serbia Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform 57 Chapter 4 In the same period, 24 murder-suicides perpetrators were men, while in one case the were committed by people who had previously perpetrator was a woman. killed one or more family members. In 23 cases, Figure 41 Number of murder-suicides in firearm incidents against other family members, 2019-2023 2019 2020 2021 2022 2023 6 3 2 2 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Albania BIH Kosovo Montenegro North Macedonia Serbia Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform Box 2 Understanding murder-suicides/femicide-suicides Despite their severe impact, in-depth research on femicides followed by suicides in the Western Balkans remains scarce. To address this gap, UNDP Serbia conducted a study46 examining the characteristics and prevention of intimate partner femicide-suicides committed with firearms. The research aimed to provide a comprehensive understanding of the issue, shedding light on the circumstances preceding femicide-suicides, the key factors and characteristics of such acts, their consequences, and potential interventions by institutions and the community. The research also aimed to identify specific risk factors of femicide-suicides. Access to firearms, whether legal or tied to careers or hobbies, emerges as the primary risk. Other risk factors identified in the media reporting on femicide-suicides included the history of domestic violence and perpetrators’ coercive behaviour - particularly stalking, jealousy, and threats - usually occurring after separation from the victim. Professionals from public prosecutor’s offices, police departments, centres for social work and shelters also underline firearm possession, mental health struggles like alcohol abuse, and psychological disorders as significant red flags. In most femicide-suicide cases committed with firearms, the perpetrator was not previously reported to institutions. The study identified three distinct patterns in relation to the (non)reporting: 46 United Nations Development Programme. Characteristics and Prevention of Intimate Partner Femicide-Suicide Cases Committed with a Firearm. Belgrade: United Nations Development Programme, 2023. 58  The Impact of Firearms Misuse in Domestic Violence Context 1) Under the radar” cases, with three subcategories: a) Cases that went entirely unnoticed by anyone – perpetrators were not perceived as capable of committing a crime and thus remained invisible to institutions. b) Cases in which family members and friends observed the perpetrator’s obsessive jealousy, violence, or alcoholism, and the partner left the perpetrator, yet the violence was never reported to the authorities. c) Cases in which the broader community knew the perpetrators well – often aware of their stalking or pursuit of partners – and where centres for social work may have known a family member on other grounds, but violence within the relationship was still not reported. 2) “Red flag” cases, referring to violence in current or previous relationships marked by jealousy, obsessive stalking, or serious psychological problems. In these cases, the partners had left the perpetrators, and the violence had been repeatedly reported to institutions, which intervened. However, risk assessments were either absent or inconsistent, and no coordinated protection measures were implemented before the femicide–suicide occurred. 3) “Profession as a risk” cases, which may also fall under the previous two categories. These involve perpetrators whose professions entail access to firearms – such as police officers, gamekeepers, or hunters – where occupational access to weapons heightened the risk of lethal violence. Box 3 Perceptions of firearms at home Although half of the respondents in the Western Balkans, both women and men, across jurisdictions, believe that possessing firearms at home does not affect their sense of security, men and women express distinct differences in their perceptions of firearms’ impact on safety. While 26.5% of men feel safer with firearms at home, nearly the same percentage of women feel less safe - 26.3%. Figure 42 How would having firearms at home make you feel...?, by sex, 2024 More safe Less safe No difference 52.6% 51.4% 26.5% 26.3% 11.5% 15.7% Men Women Source: SEESAC Research on Factors Fueling Demand and Misuse of Firearms in the Western Balkans, 2025 59 Chapter 4 Significant variations across the region were documented, as evident in the table below. Table 5 Perceptions of firearms at home in % by jurisdiction, 2025 Jurisdictions Albania Bosnia and Kosovo Montenegro North Serbia Herzegovina Macedonia M W M W M W M W M W M W More safe 26.1 10.4 29.7 13.1 29.8 13.8 37.7 16.1 20.9 13 23.6 9 Less safe 23.8 37.5 14.1 29.6 12.6 21.3 12.8 17.1 25.4 36.6 11.3 18.9 No difference 46.8 49 50 44.8 52.5 55.7 45.5 56.1 45.9 39.9 56.8 61.8 Source: SEESAC Research on Factors Fueling Demand and Misuse of Firearms in the Western Balkans, 2025 60 Chapter 5 Characteristics of Firearms Used in Domestic Violence and Institutional Proceedings Chapter 5 5.1 Type of weapons used in domestic violence Handguns are the most frequently used documented in 47 (10.4%) incidents in domestic type of firearms in domestic violence incidents. settings, closely followed by automatic/military According to the AVMP 2019-2023 data, they grade weapons with 41 (9.1%). Explosives were were used in nearly half of all the recorded reported in 12 incidents (2.7%) while gas pistols cases in the Western Balkans (203 or 44.9%). were reported in 11 cases (2.1%). Air guns were Rifles and shotguns ranked second, being used in 11 incidents. used in 71 (15.7%) cases. Multiple SALW were Figure 43 Type of firearms used in domestic violence incidents in the WB, 2019-2023 203 Handgun 71 Rifle/Shotgun 47 Multiple SALW 41 Automatic/Military 12 Explosives 11 Gas Pistol 5 Air Gun 3 Fake/Toy gun 3 Ammunition 56 Unknown Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform The above regional trends remained were the most frequently used (23 cases each), consistent throughout the five-year period under closely followed by handguns (22). analysis, with handguns persistently being the When data on firearm ownership status are most frequently used weapons in domestic available, they consistently show that illegally violence incidents, followed by rifles and owned firearms are more frequently reported shotguns. Until 2023, automatic and military- than legally owned ones. This trend has been grade weapons represented the third most documented across the region and throughout common weapon type; however, in 2023, they the entire period analysed, highlighting a were surpassed by multiple SALW cases, which persistent issue with the prevalence of illegal recorded a comparatively higher number of firearms. Still, given the challenges in reporting incidents. domestic violence and the specific outcome of Such trends were identified in all Western domestic violence captured through the AVMP, Balkans jurisdictions, except for Albania, where the misuse of legally owned firearms should not rifles/shotguns and automatic/military weapons be underestimated. 62  Characteristics of Firearms Used in Domestic Violence and Institutional Proceedings Figure 44 Legal status of weapons used in domestic violence in the WB, 2019-2023 87% 13% 0% 100% Illegal Legal Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform The misuse of hunting weapons in the domestic violence context From 2019 to 2023, the AVMP recorded a domestic violence. Such incidents were most total of 55 incidents in which perpetrators, all frequently recorded in Albania, Serbia, and men, used hunting weapons in the context of Kosovo. Figure 45 Firearm incidents in which perpetrators used hunting weapons in the context of domestic violence in the WB, 2019-2023 Albania BIH Kosovo Montenegro North Serbia Macedonia 18 16 12 2 4 3 Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform Hunting weapons were more frequently used of eight women and five men killed, while four in intimate partner violence than in incidents incidents caused injuries. In 35 cases, firearms committed by other family members, with 33 were used to threaten victims. and 21 cases reported, respectively. Of these, 13 incidents resulted in fatalities, with a total *** 63 Chapter 5 Data shared by the Ministries of the Interior confiscated in domestic violence incidents at in Albania and Bosnia and Herzegovina – while 3.4% (68 out of 1977). In 23 out of 68 domestic no comparable data were available for other violence incidents in which illegal firearms were jurisdictions – provide additional insights into confiscated, the perpetrators misused firearms, the types of weapons involved and the procedures while in 45 cases, they owned illegal firearms but followed in domestic violence cases. did not use them during the reported incident. From 2019 to 2021, in Albania, 31 pieces Revolvers, self-loading pistols, rifles, carbines, of legally owned firearms were temporarily and sub-machine guns were the most frequently seized in domestic violence incidents. Although seized and confiscated firearms, accounting for total numbers remain small, an increase was nearly two-thirds of all such weapons. These documented in 2021 (20 seizures), compared were followed by shotguns (including hunting to previous years (6 in 2019, 5 in 2020). In most weapons) at 18.6%, blank-firing weapons at cases (29 out of 31), such firearms were not 8.6%, and assault rifles, light machine guns, and misused during the reported incident. In the explosives at 4.3%. In 2020, 14 moulds of tritol same period, a total of 1977 illegal firearms were explosives were seized. confiscated, with a relatively small share of those Table 6 Type of firearms seized and confiscated in domestic violence cases in % and pieces in Albania, 2019-2021 Revolvers and self-loading pistols 22 31.4% Rifles, carbines, and shotguns (including hunting weapons) 13 18.6% Sub-machine guns 22 31.4% Assault rifles and light machine guns 4 5.7% Blank firing weapons 6 8.6% Explosive devices 3 4.3% Source: Ministry of the interior of Albania In Bosnia and Herzegovina in the same period, firearms but did not use them during the reported a total of 849 pieces of legally owned firearms incident. were temporarily seized. Twenty-two pieces of In BiH, a total of 60 firearms were seized legally owned firearms were temporarily seized in during the reporting period. Revolvers and self- domestic violence incidents from 2019 to 2021. loading pistols were the most frequently seized Thirty firearms were seized in cases of domestic and confiscated types of firearms and accounted violence in which a perpetrator of domestic for 41.7%, while sub-machine guns and rifles, violence owned a firearm but did not misuse it. carbines, and shotguns (including hunting In the same period, a total of 362 pieces of weapons) came in second, accounting for 23.3% illegally owned firearms were confiscated, 38.4% each. Blank-firing weapons and explosive devices of which were confiscated in domestic violence accounted for the smallest portion of the seized incidents (139 out of 362). In 7 out of 139 domestic and confiscated firearms, accounting for 3.3% and violence incidents in which illegal firearms were 8.3%, respectively. confiscated, the perpetrator misused firearms, while in 12 cases, the perpetrator owned illegal 64  Characteristics of Firearms Used in Domestic Violence and Institutional Proceedings Table 7 Type of firearms seized and confiscated in domestic violence cases in % and pieces in BiH, 2019-2021 Revolvers and self-loading pistols 25 41.7 % Rifles, carbines, and shotguns (including hunting weapons) 14 23.3 % Sub-machine guns 14 23.3 % Assault rifles and light machine guns / / Blank firing weapons 2 3.3 % Explosive devices 5 8.3 % Source: Ministries of the interior in Bosnia and Herzegovina 5.2 Licence approval, renewal and revocation taking into consideration domestic violence In addition to data on seizures and applicants for new firearm licences recorded confiscation of firearms, the analysis also from 2019 to 2021, 671 applicants were rejected. aimed to provide insights into institutional Men accounted for 96% (645) of rejected proceedings related to firearms licence approval applicants compared to 4% (26) of women. with respect to domestic violence. The brief During the same period, 134 applicants (0.6% of overview of quantitative data in this paragraph is all applicants) were rejected on the grounds of a complemented with insights into the prevailing prior criminal conviction for domestic violence practices from professionals involved in firearms or a misdemeanour with elements of domestic licensing processes. violence; all of these applicants were men. In In Albania, between 2019 and 2021, a total addition, 107 applicants (0.4% of all applicants) of 679 residents applied for a new firearms - comprising 102 men and five women - were licence. Men accounted for 99.3% of applicants, rejected due to circumstances or security-related compared to 0.7% for women. Almost one- concerns indicating a potential risk of firearms third of applicants were rejected (216 out of misuse in domestic violence. 674), with men comprising 98.1% of those During the reporting period, 2,416 pieces of rejected. During the same period, six applicants legal firearms were temporarily seized - 998 in (0.9% of all applicants) were rejected on the 2019, 783 in 2020 and 635 in 2021. grounds of circumstances or security-related From 2019-2021, 2,659 licence revocation concerns, indicating potential misuse of firearms procedures were initiated. In 2019, 978 in domestic violence; all six were women. procedures, rising to 1,002 procedures in 2020 Additionally, 31 permits were revoked during and decreasing to 679 procedures in 2021. this period on the grounds of domestic violence. Men accounted for the majority, with 97.2% In Bosnia and Herzegovina,47 during the of procedures initiated, compared to 2.8% of reporting period (2019-2021), there were 24,072 women. new applications for firearm licences, with men 3,169 firearm licences/permits were revoked accounting for 97.8% (23,544) and women for during the reporting period. As per submitted 2.2% (528). Data indicate that out of 24,072 data, domestic violence was only exceptionally 47 Una Sana Canton did not provide data. 65 Chapter 5 invoked as grounds for revocation (a total of A total of 3,493 applicants applied for 9 licences were revoked as a result of domestic firearm licence renewal during the reporting violence). Such low figures might be related period, 3,447 men and 46 women. Out of the to record-keeping practices, as they do not total number of men who applied, 2.6% (89) necessarily provide information on the ground were rejected. None of the women who applied of licence revocation and call for further scrutiny. were rejected. During the reviewed period, a In North Macedonia, from 2019 to 2021, total of 19 licence procedures for revocation a total of 18,883 residents applied for a new were initiated. A total of 5 firearm licences were firearms licence permit. Men accounted for revoked during the reporting period, all of which 99.3% (18,743) of applicants compared to 0.7% belonged to men. of women (140). Almost one-third of applicants were rejected (6,173 out of 18,883), and men accounted for 99.7% of rejected applicants compared to 0.3% of women. Data on the grounds for rejection of firearm licence applications were unavailable, making it impossible to determine how often domestic violence was invoked as a reason for rejection. In the reporting period, a total of 386 legal firearms were temporarily seized, 24 of which were temporarily seized on the grounds of domestic violence (out of the total number of firearms seized). During the reviewed period, a total of 386 licence procedures for revocation were initiated. In the same period, 29 licences were revoked on the grounds of domestic violence, and men accounted for 100% of the revoked licences. Out of the total number (386) of licence revocation procedures initiated, 7.5% were revoked on the grounds of domestic violence. In 2019, there were 8 licences revoked, in 2020, the number increased to 11 and in 2021, there were 10 licences revoked on the grounds of domestic violence. The total number of firearm licence renewal applicants from 2019 to 2021 was 6,064, 19 (0.31%) of whom were women and 6,045 (99.69%) men. Data on the number rejected applicants due to prior criminal conviction for domestic violence or a misdemeanour with elements of domestic violence were not available. In Montenegro, from 2019 to 2021, a total of 5,368 residents applied for a new firearm licence. Men accounted for 97.2% of applicants compared to 2.8% of women. Only 0.9% applicants were rejected (51 out of 5,368), and men accounted for 92.2% of rejected applicants compared to 7.8% of women. The data on the grounds for rejection of applications were unavailable. 66 Chapter 6 Beyond Numbers: Qualitative Insights on Firearms and Domestic Violence Chapter 6 In 2023, SEESAC conducted 15 focus group the risks associated with firearms, institutional discussions, gathering insights from 68 police proceedings, and included practitioners’ officers, including those dealing with domestic recommendations to enhance current practices. violence and those in charge of firearms The main findings of these focus group licence approval, and representatives of 17 discussions are organised around three thematic women’s organisations. The primary objective issues: of gathering qualitative data was to provide a 1. The role of firearms in the context of domestic more nuanced understanding of how firearms violence, impact victims of domestic violence, particularly 2. The institutional response to firearms misuse, focusing on aspects that quantitative data often 3. Firearms licence approval processes and fail to capture. Discussions extensively covered domestic violence. 6.1 The role of firearms in domestic violence Focus group participants underlined the violence, and the specific risks firearms pose in profound and multifaceted impact of firearms on such a context. the safety and well-being of victims of domestic 6.1.1 Coercion, control, and barriers to reporting Firearms function as tools of coercion women refrained from explicitly disclosing the and control within abusive relationships, presence of weapons - often illegally owned - reinforcing existing power imbalances and but expressed fear that their partner intended gender hierarchies. Representatives of women’s to harm or kill them, highlighting the need for organisations from the region emphasised that special consideration by police officers. the mere presence of firearms is a powerful tool Due to the presence of firearms and fear of for perpetrators to exert control, arguing that their misuse, violence is often not reported in the firearms misuse should not be narrowly defined initial phase, which leads to even more serious by explicit threats, injuries, assault, or femicide. consequences for the victims. As the focus group Participants recounted numerous cases in which participants highlighted, women typically report abusers used firearms to intimidate women, to violence only when they feel their own lives, threaten them directly or indirectly, indicating or the lives of their children, are in imminent their capacity to inflict serious harm. danger. The presence of firearms further erodes This extends to the non-reporting of illegal the likelihood of victims reporting violence, firearms, with victims withholding critical contributing to the persistently low rates of information out of fear. Victims are often driven reporting domestic violence. Women frequently by the need to end violence and are concerned refrain from reporting, especially when firearms about potential legal repercussions for the are involved, due to fears of violence escalation perpetrators, as well as the risk of reprisal. Some and retaliation by their abuser. Often, the participants suggested that in such a context, victims’ primary goal is not to prosecute the women organisations could play a vital role by abuser but to stop the violence. Many victims alleviating the burden on victims and notifying disclose the presence of firearms only after law enforcement officers about possible reaching a sense of safety, such as within firearm presence. Representatives of women’s shelters or during confidential conversations organisations shared those women victims often with women’s organisations or law enforcement mentioned the presence of firearms to them, officers. There have been instances in which but refused to do so when talking to the police. 68  Beyond Numbers: Qualitative Insights on Firearms and Domestic Violence In addition, they mentioned situations when community members were also hesitant to women normalised the presence of firearms in report violence and the presence of weapons due their homes and did not perceive it as a danger. to concerns about their own safety and potential Cases were observed in which women initially retaliation. withheld information about the presence of The lack of effective support from family, weapons when contacting the police, hoping the immediate surroundings, and institutions can violence would cease, and only disclosed that the lead to the isolation of victims. Victims can abuser was armed when the violence persisted. often feel unsupported by their families, law Additionally, some women were unaware of enforcement, and social services, resulting in firearms in their homes, particularly when the distrust that discourages them from reporting weapons were illegally owned. domestic violence. Economic dependence also Participants from police and women’s significantly contributes to the underreporting organisations agreed that neighbours and of domestic violence. 6.1.2 Cultural significance and the normalisation of firearms possession The cultural significance attached to firearms discourages reporting, as doing so is seen as a as part of men’s identity can further impede the betrayal of familial values or traditions, making reporting of domestic violence and firearms it increasingly challenging for women living in misuse. Participants, particularly those from abusive relationships to report firearms misuse. Montenegro, emphasised that firearms were This aligns with prior SEESAC research,48 often viewed as integral to men’s identity, a noting that the degree to which firearms shape dominant understanding of masculinity, or gender constructs - particularly perceptions an indispensable element of family tradition of manhood and masculinity - directly and heritage. For example, the belief that a impacts the effectiveness of SALW control household is incomplete without weapons can and the implementation of relevant normative make reporting a firearm an “unforgivable” act frameworks. for a woman. This normalisation of firearms 6.1.3 Firearms as risk factors The general availability of firearms poses availability of firearms as factors that exacerbate significant risks in the context of domestic domestic violence. It was further noted that violence. Victims frequently report threats hunting weapons, which are widely prevalent, to kill, noting that many abusers could easily are often not perceived as dangerous, despite acquire a firearm, either through purchase frequent accidents resulting from human error or borrowing. Participants from Bosnia and during hunting and alcohol consumption. Herzegovina highlighted that the large number Firearms are a significant risk factor in of unsurrendered weapons remaining in civilian escalating violence to fatal outcomes, particularly possession from past conflicts further increases when women attempt to leave an abuser. accessibility. They also pointed to links between Firearms and explosives are also used to reassert post-traumatic stress disorder (PTSD) in men control over a victim when the abuser senses loss and the prevalence of domestic violence. Police of power. officers emphasised the interplay between the pervasive patriarchal milieu and the widespread 48 SEESAC. 2006. ‘The rifle has the devil inside’ – Gun Culture in South Eastern Europe. Belgrade: SEESAC. 69 Chapter 6 A case from Bosnia and Herzegovina lethality of firearms increases the likelihood of a described a woman who attempted to leave fatal outcome. In addition to fatalities, women’s her abusive partner and went to her parents’ organisations highlighted that the presence of home; the abuser threatened to detonate a firearms significantly heightens women’s fear of bomb unless she returned, illustrating how rape and sexual violence. firearms and explosives can be used to instil Firearms also have major side effects on other fear and exert control. A women’s organisation family members and the community, including in Montenegro documented a case in which children, which are frequently overlooked. In a husband, during an argument, retrieved his one case, after a murder suicide in which the firearm from a drawer and fatally shot his wife abusive husband killed his partner with a firearm after she threatened to leave him. In North and then committed suicide, their son died Macedonia, a perpetrator previously reported by suicide as well after suffering psychological for verbally threatening his wife used his hunting consequences. rifle to kill her after she attempted to leave the Firearms further diminish women’s capacity marriage. Local police were aware of his firearm to resist. One participant described an incident in ownership but failed to confiscate the weapon which an abuser, while giving the victim a phone during prior investigations. Other documented to call the police, placed a gun in front of her and cases showed that legally owned firearms could threatened to kill her within seconds, making it also escalate violence that might otherwise clear that she would not be protected, while it have remained non-fatal, underscoring how the would take the police five minutes to arrive. 6.1.4 Specific challenges for vulnerable groups Women from vulnerable groups – such disabilities, their frequent dependence on abusers as rural women, women with disabilities, or to meet their basic needs was highlighted. The Romani women – face specific challenges in general obstacle posed by economic dependence reporting violence, and information on their on the abuser was frequently mentioned in exposure to firearms misuse is scarce. In rural discussions. Cultural stigmatisation often areas, due to both the symbolic and practical prevents victims from vulnerable groups from importance associated with firearms, as well as disclosing firearm-related threats. the persistent belief that domestic violence is a Participants highlighted cases of women private matter, reporting a firearm’s presence is and girls who are victims of violence and suffer often viewed as an unforgivable act. The situation from mental health challenges, noting that they is further compounded by the weak presence of often lack knowledge on where to refer them police in rural areas. for further assistance. The absence of dedicated Difficulties in reporting are especially shelters offering specialised services for such pronounced for women with disabilities and individuals further complicates support efforts. Romani women, who experience multiple forms of discrimination, making escape from the cycle of violence nearly impossible. For women with 6.1.5 Security personnel as perpetrators During focus group discussions, both police for victims to report due to the perpetrators’ officers and women’s organisations highlighted professional status, institutional positions, the seriousness of incidents in which perpetrators and access to firearms. In some cases, these of domestic violence are police officers or security perpetrators also receive informal protection officials. These cases are particularly challenging and avoid accountability. Specific incidents were 70  Beyond Numbers: Qualitative Insights on Firearms and Domestic Violence reported in which security officials used service- for police officers was discussed to prevent issued or personal firearms to threaten their negative consequences. partners or family members. The necessity of regular psychological evaluations and support 6.2 Institutional response to firearms misuse in domestic violence 6.2.1 Police proceedings and risk assessment There have been notable advancements in threatened to use a weapon, causing fear in the recent legislation and policies aimed at addressing victim. domestic violence, particularly regarding the The issue of individuals potentially misuse of firearms. Law enforcement protocols possessing illegal firearms in addition to their adopted across the region, together with legal permits was also brought up by participants accompanying risk assessment tools, address from Kosovo. They raised concerns about the firearms as a risk factor, although to varying possibility of individuals having more firearms degrees, and provide guidance on police (illegally) than legally allowed. Accounts were procedures. shared of situations in the region in which When responding to domestic violence, only a single firearm was surrendered, while police officers routinely check weapon registries the rest of the weapons remained concealed. In to determine if the reported individual possesses one instance, the police visited a residence to a legal firearm. The responding officer should confiscate an illegally possessed pistol but ended also obtain information on whether weapons up uncovering and seizing multiple weapons. have been used, if there has been a threat There are indications that police officers also with weapons, and the weapon’s location at check whether other family members residing the moment of reporting. As part of standard in the same household own firearms. However, procedures, the victim is questioned about the these practices appear to vary significantly across perpetrator’s possession of a firearm, although the region, highlighting the need for further this might not necessarily always be the case, standardisation to effectively mitigate the risks of and differences in proceedings in the region firearms misuse. Some police officers expressed were documented. If a perpetrator is found to dilemmas regarding the legal grounds for seizing own legal firearm(s), they are seized upon arrival weapons owned by other family members, even along with the firearms licence, often voluntarily in situations in which the victim has reported handed over by the perpetrator. Following that, the presence of firearms in the household. In the regular administrative procedure is initiated contrast, others revealed that they consistently as regulated by the laws on weapons. seized all firearms present in a household. If the police suspect the perpetrator possesses Despite these variations in practice, focus group illegal weapons, based on information from the participants largely agreed on the importance victim or other sources, a search is initiated to of checking for the presence of firearms among confiscate the weapon. Police officers reiterated other family members, particularly given the that victims often do not report weapons due prevalence of large families or households with to fear of retaliation, or they may be unaware multiple families living together. of illegal firearms. Police officers from North In some cases, participants suggested Macedonia shared examples from practice searching for each reported domestic violence in which the victim was not aware that the case. Since this is not feasible in practice, some perpetrator owned a firearm, but the abuser have recommended that it could at least be done in 71 Chapter 6 cases involving re-offenders. Adequate timing for outcomes and protecting survivors. Such a searches is crucial in ensuring the effectiveness of perspective was also shared by representatives of the police response and the protection of victims. women’s organisations who underlined that risk It was also noted that delays in conducting house assessments, when conducted diligently, played searches often allowed perpetrators to hide a crucial role in protecting survivors. However, firearms, further undermining the effectiveness its success often depends on the individual of protective measures. Delayed and inadequate commitment and understanding of the officers action by police further undermines the victim’s involved, underscoring the need for systemic safety. Women’s organisations shared examples standardisation and ongoing capacity building. of police-delayed seizure of firearms, allowing The assessment is sometimes inadequately perpetrators to hide weapons even after reports implemented using a “box-ticking” approach, of violence. without fully exploring the situation or asking Although progress has been made, several critical follow-up questions. A lack of training challenges remain across the region. While risk on gender-sensitive, victim-centred approaches assessment is mandatory, there are indications hinders implementation. Participants suggested that it is not consistently conducted in every providing proper training for officers, creating reported case of domestic violence or is specialised units to handle domestic violence inadequately implemented. Concerns were cases, and implementing protocols that prioritise raised that the risk assessment form is often filled victim safety and well-being. out based on personal judgment, potentially In Montenegro, regular meetings of influenced by conventional thinking and a professionals working on domestic violence have patriarchal mentality, acting as undermining resulted in more frequent seizures of weapons factors in the proceedings of each institution in domestic violence cases, ensuring that the involved in domestic violence cases. Proper risk weapons are not returned to the perpetrators. assessment is essential for preventing adverse 6.2.2 Challenges in information management Police officers frequently emphasised that, a significant number of civilian-owned under the current procedure, they were not firearms were not included in these electronic routinely informed whether a seized weapon records. Additionally, issues such as migration is returned to the abuser or permanently or the passing of weapon owners have led confiscated. They stressed the importance of to firearms being left in households without their colleagues in the administrative affairs proper documentation. For example, residents department keeping them updated on such may possess weapons left by deceased family outcomes, so that the safety of survivors but members or relatives who have moved to another also police officers and other service providers country or city. While manual records kept by involved in a specific case, is not compromised. the Ministry of the Interior at the time may exist, A specific challenge for police officers is their police officers addressing domestic violence cases access to weapon registries and the maintenance do not have access to these records. In Kosovo, of up-to-date firearm ownership databases. each region has its own firearms licence office, In some instances, they raised concerns that which cooperates well with law enforcement. databases might be outdated, inaccessible 24/7 However, the lack of a unified information system to frontline police officers, or incomplete, for licenced weapons complicates tracking and particularly regarding older or unregistered monitoring legally owned firearms. In North weapons. Macedonia, efforts to temporarily seize legal For instance, in Montenegro, an electronic firearms are hindered by an electronic system database of legally owned weapons was for firearm registration that is often outdated or introduced between 1993 and 1995. However, inaccessible to police officers. 72  Beyond Numbers: Qualitative Insights on Firearms and Domestic Violence A notable concern raised by some police storage of seized or confiscated weapons, as not officers is also related to the capacity of safe all police stations have adequate storage rooms. 6.2.3 Capacity and cross-sectoral cooperation A common challenge is the shortage of police cases and firearm ownership across institutions, personnel specifically trained to handle domestic remain persistent issues in all jurisdictions, violence cases, compounded by high employee undermining efforts to holistically assess risks turnover, as new officers require training, and monitor interventions. disrupting progress in police procedures. To In Albania, Local Coordinators against address this, participants highlighted the need Domestic Violence, part of the Coordinated for enhanced officer training, the establishment Referral Mechanism for Cases of Domestic of specialised units when they are not in place, Violence have an online database called REVALB, and protocols that prioritise victim safety and which is a domestic online tracking system for well-being. They underlined the importance of domestic violence cases used at the local level law enforcement officials recognising the gravity and at the central level by the Ministry of Health of domestic violence and implementing measures and Social Affairs. It includes an option to to protect and support victims effectively. indicate whether the perpetrator owns firearms There are also challenges in cross-sectoral or not. REVALB facilitates risk assessments and cooperation, particularly with healthcare enables better inter-agency communication and institutions, social welfare centres (SWCs), and coordination to monitor cases more effectively. the prosecutor’s office. Timely collaboration Examples of mutually beneficial cooperation with the prosecutor’s office is crucial for effective between institutions and civil society searches. Healthcare professionals are often organisations (CSOs) were highlighted. Women’s reluctant to report injuries linked to domestic organisations have cooperated with the police in violence, citing patient confidentiality or fear of identifying risks, supported implementation of complicating family situations, which obstructs protective orders, and assisting victims. early detection and timely intervention, The strain of complex domestic violence especially in cases involving firearms. Frontline cases also takes a toll on officers. The participants healthcare professionals are also often unaware reached a consensus on the challenging and of the risks posed by firearm possession in stressful nature of their work, both mentally and violent households. physically. Furthermore, they agreed that police The challenges of coordination between officers should undergo periodic psychological police, social welfare centres, prosecutors, and evaluations, and some may not be suitable for healthcare institutions, and the absence of a carrying service weapons. unified database to track domestic violence 6.2.4 The judicial system response The excessive duration of procedures for participants suggested that it is difficult in crimes committed as a result of domestic violence practice to restore confiscated firearms even after was highlighted, posing a risk that the victim will dismissal of criminal charges (due to reasons like be attacked again, as weapon confiscation is not victim pressure or reconciliation), examples of a guarantee that the perpetrator will not acquire opposite practices were also shared. a new one. Participants underlined the need for further The possibility of returning temporarily scrutiny of the judicial system’s response. seized firearms to perpetrators who were not Women’s organisations raised the issue of the legally convicted is worrying. While some courts’ leniency and inefficiency in addressing 73 Chapter 6 crimes involving firearms and domestic violence. Courts often rely on mitigating circumstances, High rates of suspended sentences or probation, even when firearms are explicitly linked to the such as 65% in domestic violence cases in Bosnia violence. Courts also frequently fail to order and Herzegovina, send a discouraging message the immediate seizure of firearms as part of to victims, embolden perpetrators, and reflect protective orders, limiting the impact of legal poor enforcement of the legal framework. interventions. 6.3 Regulation of Legal Civilian Possession of Firearms: Licence Approval and Revocation 6.3.1 Legal framework and background checks Robust legal provisions exist in laws on taken into account. weapons and laws on protection from domestic The general impression of focus group violence, aiming to prevent the firearms misuse. participants is that the existing legal framework Prevention is primarily achieved by restricting provides sufficient grounds to effectively access for applicants who have committed or are prevent misuse. For example, in Albania, the at risk of committing domestic violence, and by implementation is particularly stringent, with removing firearms and revoking licences when rejections based on any indication or record domestic violence occurs. of domestic violence, even without a final Firearms legislation establishes judgment. Participants in this jurisdiction noted comprehensive eligibility criteria, requiring that cases of firearm licences being rejected based on applicants for firearms approval have no prior “troubling family relations” or even incomplete criminal convictions – including for domestic documentation. violence – or misdemeanours involving elements Practices regarding the expungement of violence, and that no such proceedings are of criminal convictions and their impact on pending. An application will be rejected if there firearms licence applications vary across the are circumstances indicating that firearms could Western Balkans. In Albania, prior convictions be misused, including in the domestic violence categorically disqualify applicants, even if context. If a civilian already possesses a weapon, they have been rehabilitated. In Bosnia and the emergence of any of these circumstances Herzegovina, expunged convictions may be leads to the seizure of firearms and the initiation noted during background checks but cannot of licence revocation. independently serve as grounds for rejection, The standard procedures for reviewing although officers may consider tendencies applications are extensively regulated. Upon toward violence as a risk factor. In Montenegro, application, a systematic and comprehensive concerns have been raised that a man convicted background check is initiated, relying on several of domestic violence might regain access to sources of information, including criminal firearms if the conviction is removed from his and misdemeanour records, police logs, and criminal record. In Kosovo, applicants become other official databases. Protection measures eligible for permits after completing their imposed according to the laws on protection sentences, unless the offense has been officially from domestic violence are generally taken into expunged. consideration during background checks in In administrative appeals, the decision the region, but officers from North Macedonia reached at the first instance is typically shared that complaints registered with the police overturned because operational records and or temporary protection measures imposed by a background checks do not have the same weight civil court in cases of domestic violence are not as convictions, and there is often no concrete 74  Beyond Numbers: Qualitative Insights on Firearms and Domestic Violence evidence that the firearm will be misused. It was a single police officer. It was agreed that great proposed that, in cases of a legally convicted responsibility is placed on the officer conducting person, certain criminal convictions, such as the check, given that the final decision is often violent and sexual crimes, are never deleted from based on their opinion. These checks require the records. specific skills and capacities and should be The importance of a thorough background conducted as an ongoing process rather than check, extending beyond checking administrative completed in a single day. Despite the importance databases to include field visits and interviews, of field visits for a proper and comprehensive has been underlined across the region. During a assessment, in many instances guidance for background check, police officers need to verify conducting such visits and interviews is missing, that there are no other circumstances indicating leaving space for subjectivity and omissions. that the firearm can be misused, such as abuse Close collaboration between officers of drugs and alcohol, troubled relations with reviewing licensing applications and those family and neighbours, violent and aggressive conducting background checks is essential for behaviour and a behavioural disorder. Apart credible decision-making, though it is often from Kosovo, where background checks include absent. Reaching out to SWCs or women’s only checking of administrative databases; in organisations may occur, but it remains at other jurisdictions, they entail field visits and the discretion of the officer and is not legally interviews, although significant variations were mandated. Examples of proactive approaches documented across the region. were highlighted, such as compiling a list of The importance of conducting field domestic violence re-offenders and submitting visits and interviewing family members was it to the Administrative Affairs Department particularly highlighted, given that the majority to trigger confiscation procedures or serve of domestic violence cases go unreported and as a precautionary measure for future licence cannot be effectively verified through criminal applications. or misdemeanour records alone. A credible Officers dealing with licence approval assessment requires that background checks underline that caution should be exercised with consider these specificities and are not limited applicants who present a nominal reason as a solely to database information. justification for getting a firearm, but may have The background check is conducted by the ulterior motives, requiring reasonable inquiries police unit in the applicant’s place of residence. to verify the justification for possession. In situations in which an applicant is indicated to The process of renewing a firearm licence be abusive, but the violence was never reported, requires careful attention to ensure that the the police officer conducting the background individual remains fit to possess a firearm. check plays a key role by indicating in the report Simplified renewal procedures may fail to detect that the applicant has a history of violent and changes in the licence holder’s circumstances. aggressive behaviour. However, participants Therefore, the renewal process should be warned that checks were often not carried out comprehensive, incorporating interviews and thoroughly, with the focus placed on relations reassessments similar to those conducted during with neighbours rather than family members. the initial licensing. Participants raised the importance of an In some jurisdictions, an increase in women adequate definition of key terms, particularly applying for firearm licences was observed, “troubled family relations,” to ensure proper sometimes to inherit their father’s firearms or assessment and reduce subjectivity and biases. because their partners did not meet the legal They agreed that the police officer must be requirements, potentially indicating a trend of sensitised about domestic violence to conduct straw purchasing. checks properly. In some jurisdictions, checks involve interviews with municipal leadership, nuclear family members, neighbours, associates, and co-workers to minimise the subjectivity of 75 Chapter 6 6.3.2 Medical fitness evaluation The process of issuing medical certificates Cooperation between the police and for firearms licence approval involves numerous healthcare systems in addressing changes in the challenges. A recurring problem is the lack of mental health of firearms licence holders varies standardised and rigorous medical evaluations. and is often inadequate. In some jurisdictions, In some jurisdictions, applicants can bypass although the law mandates doctors to notify the thorough medical checks by paying fees to police if a licence holder experiences significant private healthcare institutions, often receiving health changes, this rarely happens in practice. certificates quickly and without a proper medical This lack of communication stems from systemic exam. Participants commonly emphasised the weaknesses, such as the absence of integrated need for specialised institutions and stricter databases, highlighting the need for a systematic accountability for healthcare professionals to approach according to which doctors report any ensure that medical fitness evaluations are both changes in health condition which may affect thorough and reliable. fitness to hold a firearm. 6.3.3 Monitoring storage, renewal, and justifiability The practices related to monitoring safe due to resource constraints or largely depend on storage conditions vary significantly and are complaints rather than routine checks. Albania often reliant on reactive rather than proactive provides a good practice example, as an annual measures. While the law mandates secure plan of inspections, performed by specialists, storage, checks are typically conducted only in proactively verifies secure storage and matching response to reports of violence or violations. serial numbers, although challenges persist due Cases of improper storage were noted, yet to limited personnel. enforcement is sporadic. Inspections are rare 6.3.4 Licensing personnel safety Officers responsible for approving firearms pronounced in jurisdictions in which women licences emphasised the stressful nature of their make up the majority of professionals handling work, noting cases in which applicants whose firearms licensing, and in which the final requests were rejected exerted pressure or issued decision rests solely with these officers rather threats against them. This concern is particularly than designated commissions or senior officials. 76 Chapter 7 Conclusions and Recommendations Chapter 7 7.1 Conclusions The findings established that the firearms efforts. The consequences are severe, ranging misuse in domestic violence poses a distinct, from fatal and non-fatal physical injuries to highly gendered, and highly lethal risk, profound psychological trauma. significantly affecting the safety and well-being For easier reference, the conclusions are of both women and men in the region, while grouped into several main clusters: also posing a major challenge to SALW control I. The gender-based nature and severity of firearms misuse in domestic violence • Within the context of firearms criminality, exceeding fatalities in criminal contexts (144) women and men experience distinct patterns and public disputes (135). of victimisation, and the extent and context of • While a significant number of both women their exposure to armed violence are highly and men were killed in domestic context, the gender specific. A comparison of contexts disproportionate impact of firearms misuse in reveals that women are nearly five times more domestic violence on women is particularly likely than men to encounter firearms misuse evident in the breakdown of firearm fatalities in domestic violence, with rates of 29.8% and by incident type. 68.4% of women killed with 6.2%, respectively. In absolute figures, women firearms in the region were killed in a domestic constituted the majority, 62.8% of victims in violence context—a figure nearly eight times recorded firearms incidents in domestic settings higher than those killed in criminal activities. from 2019 to 2023, compared to 37.2% for men. In the same period, 10.9% of men killed with • In the context of domestic violence, women firearms in the region were killed by their family and men experience significantly different risks. members. Data have documented a persistent trend of • Within the context of domestic violence, women being disproportionately affected by women were most at risk of firearm misuse by firearms misuse from their intimate partners, their current or former intimate partners. In accounting for 97.7% of victims of firearm- the Western Balkans, 50.7% of women killed related intimate partner violence from 2019 to with firearms were killed by an intimate partner, 2023, thus highlighting its gender-based nature. compared to only 0.4% of all men killed with • Men, on the other hand, are significantly firearms during the same period. Women are more likely to fall victim to firearms misuse by three times more likely to be killed by their other male family members. When the sex of current or recent intimate partners than by their such victims was recorded, men accounted for former partners. 72.3% of victims, compared to 27.7% of women. • At the jurisdictional level, in Serbia, Bosnia Available data indicate that those incidents and Herzegovina, and North Macedonia, the occur between immediate male family members, number of firearm-related fatalities occurring in particularly fathers and sons, both as victims and the context of domestic violence exceeded those as perpetrators. recorded in other types of incidents. In Albania, • The severity of firearms misuse in domestic domestic violence ranked third as a context of violence is particularly evident in the high firearm-related fatalities (after criminal contexts number of fatalities recorded in this context. and public disputes), as was also the case in From 2019 to 2023, more people were killed in Montenegro (following incidents categorised as firearm incidents related to domestic violence “other” and criminal contexts) and in Kosovo (152 - 94 women and 58 men) than in any (following incidents categorised as “other” and other category of incidents covered by the public disputes). Armed Violence Monitoring Platform (AVMP), 78  Conclusions & Recommendations • Notably, 2020 saw the highest number of • When age-related data were available, the deaths among both women and men, coinciding majority of perpetrators were found to fall within with the first year of the pandemic—a period the 36–60 age cohort, followed by those in the marked by strict lockdown measures across the 19-35 group, and individuals aged 61 and over. region. This underscores the need for further • According to the AVMP, from 2019 to 2023, research into how specific conditions during a total of 54 murder-suicides were recorded, COVID-19 contributed to these outcomes. particularly in the context of intimate partner • Men were more likely than women to suffer femicides. 61% of femicides committed in firearm-related injuries, although there were intimate partner violence with firearms were significant variations over the five years. Women followed by the suicide of the perpetrator. are most at risk of firearm-inflicted injuries from • Between 2019 and 2023, 14 firearm-related their intimate partners, while men are primarily incidents of domestic violence involving security at risk of firearm-related injuries inflicted by sector personnel in the Western Balkans were other male family members. recorded by the AVMP. Seven women and five • Armed violence in domestic settings is men were killed in those incidents, five victims strongly gendered, with men accounting for were injured, and three people were threatened. an overwhelming majority of perpetrators in • According to the AVMP, from 2019 to incidents involving firearms. Between 2019 and 2023, a total of 54 murder-suicide incidents 2023, AVMP data show that men constituted were recorded, predominantly in the context of 98.1% of perpetrators in such incidents, intimate partner femicides. Among these, 61% compared to just 1.9% for women. This pattern of femicides occurred as part of intimate partner has been consistently documented across all violence. Western Balkan jurisdictions. II. Data gaps and underreporting of domestic violence A comprehensive understanding of the may also stem from record-keeping practices, problem’s scope and characteristics is still suggesting that further analysis is needed to hindered by limitations in record-keeping and determine the reasons for underreporting. underreporting of domestic violence. • While data related to the firearms misuse are mostly available for homicides/femicides, • The high number of lethal outcomes in injuries, and assaults, firearms are also used as a domestic violence cases contrasts with the tool to threaten and inflict other forms of gender- relatively low number of reported incidents, based violence, such as psychological, as well as highlighting the specific risks associated with sexual violence, including rape, emotional harm, firearms, which increase the likelihood of fatal and coercion, as well as economic violence. outcomes. Although these forms of violence often precede • The firearms misuse in the context of fatal events, they are heavily underreported. domestic violence is significantly less reported • The limited data on recorded cases of compared to the other types of firearm-related firearms being used for threats offer only a partial incidents, including incidents occurring understanding of this phenomenon. From 2019 in the criminal context, public disputes, or to 2023, a total of 177 threats involving firearms undetermined shootings. From 2019 to 2023, in the domestic violence context were recorded firearm-related incidents in domestic violence on the AVMP. Slightly above two-thirds of contexts accounted for only 3.1% of all reported such incidents occurred in intimate partner firearm incidents, with this trend persisting violence (67.2%), affecting intimate partners (95 throughout the analysed period. incidents) but also other people (24 incidents). • Available official data confirm this trend. In addition, 58 threats were committed by other However, the low number of reported incidents family members. 79 Chapter 7 III. Weapons used in domestic violence • Handguns are the most frequently used type owned firearms were more frequently reported of firearms in domestic violence, followed by than legally owned ones. rifles and shotguns, multiple SALW, automatic/ • From 2019 to 2023, the AVMP recorded a military grade weapons, explosives, and air guns. total of 55 incidents in which perpetrators, all • When data on firearm ownership types were men, used hunting weapons in the context of available, they consistently showed that illegally domestic violence. IV. Qualitative findings on challenges and institutional response Qualitative insights from focus group identified specific challenges in the institutional discussions (FGDs) corroborated the impact of response and licensing process. firearms, revealed key barriers to reporting, and Coercion, control and barriers to reporting • Firearms serve as coercion and control tools • The cultural significance attached to firearms within abusive relationships, reinforcing power as part of men’s identity can further impede imbalances and gender hierarchies. reporting domestic violence and firearms misuse. • The presence of firearms further erodes the • The availability of firearms remains – already limited likelihood of victims reporting weapons remaining from past conflicts which violence. Women frequently refrain from have not been surrendered and remain in the reporting domestic violence, especially when possession of civilians increase the accessibility firearms are involved, due to fears of escalation of firearms. of violence and retaliation from their abuser. • Firearms, as well as explosives, are used to Violence is often not reported in the initial phase, reassert control over a victim when the abuser which leads to even more serious consequences feels they are failing to maintain their power. for the victims. In addition to the possibility of a fatal outcome, • Focus group participants highlighted that women’s organisations underlined that the women typically report violence only when they presence of firearms increases women’s fear of feel their lives or the lives of their children are in rape and sexual violence. imminent danger. • In addition to having serious consequences • This extends to the non-reporting of illegal on the immediate victims, firearms also have firearms, where victims may withhold critical major side effects on other family members and information out of fear and potential legal the community, including children, which are repercussions for the perpetrators, as well as the frequently indirect victims in domestic violence fear of retaliation. context. • Neighbours and other community members • Women from vulnerable groups, such as are also hesitant to report violence and the rural women, women with disability, or Romani presence or use of weapons, due to concerns women, face specific challenges in reporting about safety and retaliation. violence, and information on their exposure to • Firearms reduce the victims’ capacity for firearms misuse remains scarce. resistance to violent behaviours. 80  Conclusions & Recommendations Institutional practices and challenges identified by practitioners • Recent developments have strengthened for the approval to acquire firearms is not legislative and policy frameworks for the legally convicted of criminal offences, including prevention and response to domestic violence, domestic violence or misdemeanours with including the firearms misuse. elements of violence, or that no criminal or • Police officers across the region reported misdemeanour proceedings have been initiated that, as part of risk assessment procedures against the applicant. conducted when responding to reported • However, the limited reference to firearms domestic violence cases, they routinely check indicates that domestic violence is rarely invoked weapon registries to determine whether the as the grounds for rejection of applications or reported individual possesses a (legal) firearm. revocation of licences. • If there are suspicions that a perpetrator • The importance of a thorough background might have weapons in illegal possession, after check, which extends beyond checking receiving information from the victim or other administrative databases and includes field visits sources, the police initiate a search and confiscate and interviews, has been underlined across the the weapon. region. Despite the importance of field visits • Despite progress, risk assessment is not for a proper and comprehensive assessment, in consistently conducted in every reported many instances guidance for conducting such domestic violence case or is often inadequately visits and interviews is missing, leaving space for implemented. subjectivity and omissions. • Police officers frequently emphasised that • The process of issuing medical certificates they are not always routinely informed whether for firearms licence approval faces numerous a confiscated weapon is returned to the abuser challenges across the Western Balkans or permanently confiscated, which in some cases jurisdictions. The lack of standardised and can compromise both their safety and that of the rigorous medical evaluations is a recurring victim. problem. • A specific challenge raised by police officers • Cooperation between the police and responding to domestic violence cases is their healthcare systems, particularly in addressing access to weapon registries and the reliability of the firearms licence holders’ mental health firearm ownership databases. changes, varies across jurisdictions and is often • A common challenge across all jurisdictions inadequate. is the shortage of police personnel specifically • Officers also check if the reasons for getting trained to handle domestic violence cases. a firearm are justifiable. When reviewing • The challenges in cross-sectoral cooperation an application and its compliance with the are persistent but there are also good practice requirement provided by the law, they flagged examples across the region. that more caution should be exercised in dealing • The possibility of returning temporarily with cases in which the applicant presents a seized firearms in cases where the perpetrator nominal reason for possessing firearms but may was not legally convicted is concerning, as it have ulterior motives. increases the risk of recurring violence. • Finally, officers responsible for approving • MoI officers dealing with firearms licence firearms licences in some instances face pressure approval shared that, across the region, the from applicants whose requests were rejected. laws on weapons establish comprehensive Rejected applicants exert pressure or even eligibility criteria requesting that any applicant threaten them. 81 Chapter 7 7.2 Recommendations The conclusions and recommendations frameworks as a critical precondition for below build on the key findings of the analysis preventing firearms misuse in domestic violence and the measures proposed by the focus group and gender-based violence generally. discussions participants. They emphasise For easier reference, the recommendations the necessity of coordinating SALW control to the Western Balkans’ authorities are grouped frameworks and domestic violence prevention into several main clusters: I. Mitigate firearms misuse in the domestic violence context – raise awareness and reduce the proliferation and circulation of firearms in illegal possession • Systematically plan and implement • Implement comprehensive awareness- programmes to legalise firearms in illegal raising activities and other targeted programmes possession and promote their voluntary to inform residents about risks associated with surrender as means for, reducing their availability firearms, including their misuse in the domestic and illicit possession, and consequently their violence context, and to tackle the societal misuse in domestic violence. and cultural conditioning of linkages between • Link firearm legalisation and voluntary masculinity and firearms, which can impede surrender activities to the overall efforts to reporting. reduce domestic violence and prevent firearms misuse in that context. II. Enhance risk assessments and strengthen operational response • Ensure that the presence of firearms – • Develop a mandatory set of indicators that regardless of whether they were used or not – is could facilitate a credible assessment of whether verified without exception in every reported case illegal firearms are present in a concrete case, and of domestic violence, and that the duty police if they could be misused. officer receiving the report records information • Ensure that the intervention is planned on the presence and/or use of firearms. accordingly and ensure the safety of responding • Ensure that risk assessment procedures are officers and victims affected by the violence. in place and conducted properly and promptly Familiarise the first-line responders with high- for every reported case of domestic violence, risk indicators. as mandated by the Istanbul Convention and • Ensure that any legally owned weapons in the jurisdictional legislation. possession of a perpetrator are, without exception, • Ensure that risk assessment takes into seized in each reported incident as mandated by account all specific situations involving firearms, laws on weapons and domestic violence laws, such as: the perpetrator or another household with due procedures initiated, while any illegally member (including the victim) has a weapon owned weapons are immediately confiscated. in legal possession, the perpetrator or another • Ensure that in the case of a reported incident, household member might have a weapon in any weapons that a perpetrator can easily access, illegal possession, the perpetrator has access such as weapons in possession of other family to firearms as part of occupational duty and is members or other persons sharing the same trained in their use, or the perpetrator could residence, or any easily accessible weapon is easily access firearms. immediately seized. 82  Conclusions & Recommendations • Ensure that first responders have reliable, • Facilitate and strengthen interinstitutional instant, and 24/7 access to up-to-date firearm cooperation between law enforcement, registration databases to support effective and prosecutors’ offices, healthcare institutions, social timely interventions, addressing the limited welfare centres, and civil society organisations access and reliability challenges. providing services to women and other victims • Ensure that police officers who responded of domestic violence. to a specific case of domestic violence are • Given the prevalence of misuse of illicit immediately informed if a seized weapon is firearms in domestic violence, ensure that returned or if it was permanently confiscated; weapons used in such incidents are adequately given the risk of recurring violence if temporarily traced and technically examined so that such seized firearms are returned. knowledge informs policy development and • Provide ongoing capacity building to ensure operational response. Systematically tracing consistency of risk assessments by ensuring that every seized firearm enhances the overall police and other first responders are adequately intelligence picture on illicit firearms on both trained in detecting firearm-related risks in local and international level. domestic violence, both related to legal and illegal • Ensure that cases involving perpetrators firearms, and that a victim-centred approach is who are police officers or personnel from the fully integrated in institutional response. security sector are addressed with due diligence, investigated urgently and prompt disciplinary action conducted. III. Enhance procedures for firearms licence approval for civilians • Ensure that the weapons registry is intimate partners, but also friends, neighbours, comprehensive and up-to-date, including or associates prior to approval or renewal of a accurate records of all firearm owners and their firearm licence. registered firearms. Regular audits should be • Such interviews need to be conducted conducted to maintain the reliability of the cautiously, and officers must take into account registry and ensure compliance with firearm that a victim of domestic violence may be regulations. unwilling to speak openly with the police for • In addition to criminal and misdemeanour fear of further violence or reprisals. Information records, ensure that police operational logs, as provided during the interview must be treated well as any information on imposed temporary as confidential. Spouses/family members must protective measures and restraining orders, are be offered the option not to participate in the duly considered when reviewing an application interview. This especially applies to victims of for acquiring firearms. violence, as participating in the interview could • Expand the scope of security checks to further endanger their safety. If it is estimated include both formal criminal records and that conducting the interview could pose a threat documented patterns of violent behaviour from to their security, other sources of information operational reports. should be used. In any case, intimate partners/ • Introduce the practice of notifying immediate spouses should be informed about the submitted family members, including partners, about the application for firearms licensing and have the submitted application for acquiring a firearm contact information of the competent official. submitted by their family member/partner. Any • Police officers conducting such interviews such notifications must take into consideration must be adequately trained and provided with safety risks to family members. the necessary knowledge and tools, such as • Enhance background check procedures question guides, checklists, and other supporting by integrating mandatory interviews with materials. family members, including current or former 83 Chapter 7 • Standardise and enhance procedures for at home through regular inspections to ensure medical fitness evaluations, ensuring that they compliance with legal safety standards. credibly document applicants’ health fitness, • Ensure automatic and permanent licence including mental health and any history of revocation for individuals convicted of domestic substance abuse. violence, as well as violent misdemeanours. This • Ensure that health care institutions regularly should include a prohibition for perpetrators to notify the relevant MoI/police departments reapply for licences after expunged convictions. about any health-related changes that could • When reviewing an application, ensure that affect one’s fitness to hold a firearms licence. due caution is exercised in dealing with cases in • Ensure continuous monitoring of the which the applicant presents a nominal reason fulfilment of the legal conditions for the for possessing firearms but may have ulterior possession of weapons, including effective motives. monitoring of conditions for safe firearm storage IV. Improve data and monitoring systems • Enhance data collection mechanisms to both legal and illegal firearms that have been ensure that all incidents of firearms misuse confiscated. in the domestic violence context are properly • More research is needed on: documented. 1. Impact on children of firearms misuse • Set up or enhance existing databases to in domestic violence, facilitate monitoring of submitted and rejected 2. Reasons for the low reporting of firearms licence applications (including those domestic violence firearm incidents, related to domestic violence); seized firearms 3. How specific conditions during (including those linked to domestic violence); the COVID-19 pandemic and lockdown returned firearms previously seized due to measures, contributed to the increased risks domestic violence; revoked licences; and of firearms misuse in domestic violence. V. Provide capacity building and enhance a victim-centred and intersectional approach • Provide training to law enforcement on the detectors, and that such tools are available to regional Guidelines for Assessing and Addressing them when needed. Risks Related to Firearms Misuse in Domestic • Ensure that all interventions in response to Violence, Guidelines for Gender-Responsive domestic violence incidents, as well as procedures Firearms Licence Approval, and support peer for reviewing firearms licence applications, are learning through further strengthening of the victim-centred – integrating a victim-centred regional pool of trainers. approach in training – while prioritising victims’ • Consider integrating and localising the rights and safety (including direct and indirect Guidelines in the standard operating procedures. victims, such as children), and guarantee that • Expand gender-sensitivity training for assistance is provided with dignity and respect. all institutional actors to improve their • Ensure that all such interventions and understanding of the gendered dynamics of procedures fully take into account specific firearms misuse and domestic violence and barriers faced by women from vulnerable groups better align responses with survivor needs. (such as rural women, women with disability, or • Ensure that police officers responding to Romani women) which are limiting the survivors’ domestic violence cases are familiarised with ability to report violence, and ensure access to the use of detection tools, such as K9 and metal 84  Conclusions & Recommendations comprehensive support services such as shelters, that more information is needed for proper legal aid, and financial assistance programs. assessment, consider consulting the centres for • Facilitate inter-sectoral approach when social work, SOS helplines, shelters and other reviewing a firearms licence application and women’s organisations providing support to ensure that police domestic violence units or victims of domestic violence, and the family designated police officers are consulted at every doctors. stage of the background check process. In case VI. Maintain and strengthen further regional cooperation and knowledge sharing • Facilitate knowledge exchange among • Strengthen the cooperation between first-line jurisdictions to share good practices and responders and women’s organisations dealing harmonise approaches in aligning their with domestic violence and providing services to proceedings with international and regional victims. Ensure that women’s organisations are mandatory legal frameworks and best practices included in any normative or policy development in domestic violence prevention. related to SALW control. 85 Reference List Gligorijević, Jovana. Pavlović, Sanja and Cvetičanin Knežević, Hristina. Guidelines on Media Reporting on Violence against Women. Belgrade: United Nations Development Programme, 2021. Kippert, Amanda. “What Are the Power and Control Wheels?,” 16 August 2021. Lacmanović. Vedrana. 2021. Analysis of cases of femicide committed with firearms (June 2017 - June 2020). Belgrade: UNDP. “Media Training: A Step towards Better Reporting on Violence against Women.” UNDP, September 26, 2023. UNDP Serbia. OSCE. OSCE-Led Survey on Violence Against Women: Well-being and and Safety of Women - Main Report. OSCE, 2019. Regional Cooperation Council. Security Barometer Survey (#SecuriMeter). Seconded. Regional Cooperation Council, 2022. “Regional consultations on practical tools to prevent the firearms misuse in gender-based violence.” SEESAC, 29 December 2023. SEESAC. SEESAC Armed Violence Monitoring Platform SEESAC. 2006. ’The rifle has the devil inside’ – Gun Culture in South Eastern Europe. Belgrade: SEESAC. SEESAC. 2007. Firearms Possession and Domestic Violence in the Western Balkans: A Comparative Study of Legislation and Implementation Mechanisms. Belgrade: SEESAC. SEESAC. 2016. Gender and SALW in South East Europe. Belgrade: SEESAC. SEESAC. 2019. The Misuse of Firearms in Domestic Violence in South East Europe. Belgade: SEESAC. SEESAC. 2024. Analysis of Media Reporting on Firearm Misuse in Male Gender-Based Violence against Women in the Western Balkans. Belgrade: SEESAC, 2024. SEESAC. 2024. Guidelines for Assessing and Addressing Risks Related to the Firearms Misuse in Domestic Violence. Belgrade: SEESAC. SEESAC. 2024. Guidelines for Gender-Responsive Firearms Licence Approval. Belgrade: SEESAC. 86  Reference List “SEESAC Finalizes the Second Round of Trainings on the Ethics of Informing the Public about Incidents of Firearms Misuse in Domestic Violence Context,” December 11, 2024. SEESAC. SEESAC. 2025. Research on Factors Fueling Demand and Misuse of Firearms in the Western Balkans. Belgrade: SEESAC. SEESAC. Guidelines for Officials of the Ministries of Interior and Police Services for Communication with the Media in Cases of Firearm Misuse in Gender-Based Violence. Belgrade: SEESAC, 2024. SEESAC’s Gender analysis of SALW control legislation and policies in the Western Balkans - reports SEESAC’s In Focus – Armed Violence Monitors SEESAC’s SALW Surveys available at: https://www.seesac.org/SALW-Surveys/ Stepanov, Biljana. 2022. Nasilje u porodici – šta govore podaci. Belgrade: UNDP Serbia. Stevanović Govedarica, Gordana. 2021. Small arms and light weapons, gender-based violence and domestic violence: analysis of regulatory framework and practice. Belgrade: UNDP Serbia. UNDP Serbia. Reduce Risk Increase Safety - Towards ending SALW misuse in domestic violence context Project Pamphlet United Nations Development Programme. Characteristics and prevention of intimate partner femicide- suicide cases committed with a firearm. Belgrade: United Nations Development Programme, 2023. “Western Balkan Authorities Raise Institutional Capacities for Effective Prevention and Combatting of Use of Firearms in Domestic Violence.” SEESAC, November 25, 2022. SEESAC. “Western Balkan Authorities to Make Firearms Licensing Gender Sensitive.” SEESAC. SEESAC, December 1, 2022. SEESAC. World Health Organisation. 2012. Understanding and addressing violence against women. 87 CIP - Каталогизација у публикацији Народна библиотека Србије, Београд 343.54./55(0.034.2) 623.44(0.034.2) THE Misuse of firearms in domestic violence in the Western Balkans [Elektronski izvor] : key trends and main concerns / [editor Dragan Božanić]. - Beograd : UNDP SEESAC, 2025 (Beograd : Bigraf plus). - 1 USB fleš memorija : tekst ; 1 x 3 x 8 cm Системски захтеви: Нису наведени. - Tiraž 50 ISBN 978-86-7728-394-0 а) Породично насиље б) Ватрено оружје -- Злоупотреба COBISS.SR-ID 180510985 

The Misuse of Firearms in Domestic Violence_BCMS.pdf

Zloupotreba vatrenog oružja u nasilju u porodici na Zapadnom Balkanu: ključni trendovi i izazovi Impressum Centar za kontrolu malokalibarskog i lakog naoružanja u Jugoistočnoj i Istočnoj Evropi (SEESAC) je zajednička inicijativa Programa Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP) i Saveta za regionalnu saradnju (RCC), koja se finansira od strane EU i za cilj ima jačanje nacionalnih i regionalnih kapaciteta za kontrolu i smanjenje širenja i zloupotrebe malokalibarskog i lakog naoružanja, čime doprinosi većoj stabilnosti, bezbednosti i razvoju u Jugoistočnoj i Istočnoj Evropi. Ova publikacija je izrađena uz finansijsku pomoć Evropske Unije, kroz projekat Podrška suzbijanju nedozvoljenog posedovanja, zloupotrebe i trgovine malokalibarskim i lakim oružjem (SALW) na Zapadnom Balkanu koji se finansira kroz Instrument za pretpristupnu pomoć (IPA II). Kontakt za dalje informacije: Šefica kancelarije SEESAC Bulevar Zorana Đinđića 64 11000 Beograd, Srbija Tel: +381 11 415 5300 www.seesac.org Izjava o odricanju od odgovornosti Stavovi izneseni u ovoj publikaciji ne odražavaju stavove Programa Ujedinjenih nacija za razvoj, Saveta za regionalnu saradnju ili Evropske unije. Oznake i materijali upotrebljeni u ovoj publikaciji ne odražavaju nužno i stavove Programa Ujedinjenih nacija za razvoj, Saveta za regionalnu saradnju ili Evropske unije u pogledu: 1) pravnog statusa bilo koje države, teritorije ili oblasti, njihovih nadležnih organa ili oružanih grupa; ili 2) obeležavanja njihovih granica ili zona razgraničenja. Urednik: Dragan Božanić Dizajn i prelom: KNAP Prevod: Dušan Miljković Mesto i godina izdavanja: Beograd 2025 Štamparija: Bigraf Plus, Beograd Tiraž: 50 kopija ISBN-978-86-7728-395-7 © SEESAC 2025 – Sva prava zadržana 4 Izraz zahvalnosti Želimo da izrazimo zahvalnost ministarstvima unutrašnjih poslova i policijskim upravama u jurisdikcijama Zapadnog Balkana na njihovoj podršci i doprinosu sprovođenju ovog istraživanja, kako kroz obezbeđivanje kvantitativnih podataka, tako i kroz dragocene uvide koje su podelili njihovi predstavnici/ce, čime je omogućeno sveobuhvatno razumevanje institucionalnog odgovora na zloupotrebu vatrenog oružja u nasilju u porodici. Podjednako smo zahvalni i ženskim organizacijama na njihovom učešću u fokus grupnim diskusijama i pružanju ključnih uvida iz perspektive žena koje su preživele nasilje u porodici, posebno u pogledu uloge vatrenog oružja u tom kontekstu. Ove organizacije obuhvataju Centar za pravne građanske inicijative, Centar „Prihvatilište Edlira Haxhiymeri“, Društvo za pravnu pomoć Tirana, Different & Equal, Medica Zenica, Fondaciju lokalne demokratije, Fondaciju Lara Bijeljina, Fondaciju Udružene žene Banja Luka, Centar za zaštitu žena i dece, Nacionalnu mrežu protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici, Helsinški komitet za ljudska prava, Makedonsko udruženje mladih pravnika, Safe Life Tuzi, SOS telefon za žene i decu žrtve nasilja Nikšić, Sigurnu žensku kuću u Podgorici i Centar za ženska prava. Uspešna realizacija istraživanja takođe je omogućena stručnom podrškom u različitim fazama sprovođenja istraživanja koju su pružile Jasminika Frishchikj, Kosana Beker, Elona Dini i Maja Branković Đundić. Podršku u sprovođenju diskusija u fokus grupama pružili su i Ivan Mehmedović, Raisa Shehu i Stojan Mišev. U sprovođenju istraživanja veliku podršku su pružili članovi i članice SEESAC-ovog tima: Violeta Gaši, Tatjana Višacki, Jana Ilić i Andreja Marčenko. Pored toga, Juliana Buzi, Vesna Cipruš i Martin Van Der Meij dali su dragocene komentare na nacrt izveštaja. 5 Sadržaj SPISAK SKRAĆENICA 11 REZIME 12 STRUKTURA IZVEŠTAJA 15 1. POGLAVLJE UVOD 16 2. POGLAVLJE METODOLOGIJA ISTRAŽIVANJA 19 3. POGLAVLJE NASILJE U PORODICI – OBIM PROBLEMA 24 4. POGLAVLJE UTICAJ ZLOUPOTREBE VATRENOG ORUŽJA U KONTEKSTU NASILJA U PORODICI 32 4.1 Izazovi u utvrđivanju učestalosti zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici 33 4.2 Karakteristike incidenata sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici 37 4.3 Smrtni ishodi incidenata sa vatrenim oružjem u porodičnom kontekstu 43 4.4 Povrede 52 4.5 Pretnje 52 4.6 Pregled administrativnih podataka 53 4.7 Učinioci incidenata povezanih sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici 54 4.8 Pripadnici sektora bezbednosti kao učinioci incidenata povezanih sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici 56 4.9 Ubistvo praćeno samoubistvom učinioca/femicid praćen samoubistvom učinioca 57 5. POGLAVLJE KARAKTERISTIKE VATRENOG ORUŽJA KORIŠĆENOG U NASILJU U PORODICI I INSTITUCIONALNI POSTUPCI 61 5.1 Vrsta oružja korišćenog u nasilju u porodici 62 5.2 Odobravanje, obnavljanje i oduzimanje dozvola za vatreno oružje uzimajući u obzir nasilje u porodici 65  Sadržaj 6. POGLAVLJE VIŠE OD BROJEVA: KVALITATIVNI UVIDI U VATRENO ORUŽJE I NASILJE U PORODICI 67 6.1 Uloga vatrenog oružja u nasilju u porodici 68 6.1.1 Prinuda, kontrola i prepreke za prijavljivanje 68 6.1.2 Kulturološki značaj i normalizacija držanja vatrenog oružja 69 6.1.3 Vatreno oružje kao faktor rizika 69 6.1.4 Specifični izazovi za ranjive grupe 70 6.1.5 Pripadnici sektora bezbednosti kao učinioci 70 6.2 Institucionalni odgovor na zloupotrebu vatrenog oružja u nasilju u porodici 71 6.2.1 Postupanje policije i procena rizika 71 6.2.2 Izazovi u upravljanju informacijama 72 6.2.3 Kapacitet i međusektorska saradnja 73 6.2.4 Odgovor pravosudnog sistema 73 6.3 Regulisanje legalnog civilnog posedovanja vatrenog oružja: Odobravanje i oduzimanje dozvola 74 6.3.1 Zakonodavni okvir i bezbednosne provere 74 6.3.2 Procena zdravstvene sposobnosti 76 6.3.3 Praćenje načina čuvanja, obnavljanje i opravdanost 76 6.3.4 Bezbednost službenika/ca koji rade na izdavanju dozvola 76 7. POGLAVLJE ZAKLJUČCI I PREPORUKE 77 7.1 Zaključci 78 7.2 Preporuke 82 Spisak grafikona Grafikon 1 Rasprostranjenost različitih oblika nasilja nad ženama, %, od 15. godine života Grafikon 2 Rasprostranjenost različitih oblika psihološkog nasilja od strane intimnih partnera, u % Grafikon 3 Kontakt žrtve sa policijom nakon najtežeg incidenta nasilja počinjenog od strane sadašnjeg ili bivšeg partnera ili osobe koja im nije (bila) partner Grafikon 4 Kako je policija saznala za najteži incident (svi učinioci)? Grafikon 5 Da li poznajete nekoga (u porodici, komšiluku ili zajednici) ko je doživeo nasilje u porodici? Grafikon 6 U kojoj meri se slažete sa sledećom izjavom: Nasilje u porodici predstavlja ozbiljnu bezbednosnu pretnju? Grafikon 7 Broj incidenata nasilja u porodici prijavljenih policiji, 2019-2021 Grafikon 8 Broj incidenata nasilja u porodici prijavljenih policiji, 2019-2021 Grafikon 9 Broj incidenata počinjenih sa vatrenim oružjem na Zapadnom Balkanu (ZB), prema vrsti incidenta, 2019-2023 Grafikon 10 Broj incidenata počinjenih sa vatrenim oružjem na ZB (isključujući zaplene oružja), prema vrsti incidenta i godini, 2019-2023 Grafikon 11 Žrtve zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici na ZB, po polu, 2019-2023 Grafikon 12 Žene žrtve incidenata počinjenih sa vatrenim oružjem na ZB, prema vrsti incidenta, 2019-2023 Grafikon 13 Muškarci žrtve incidenata počinjenih sa vatrenim oružjem na ZB, prema vrsti incidenta, 2019-2023 Grafikon 14 Udeo incidenata povezanih sa vatrenim oružjem u nasilju u porodici u odnosu na ukupan broj incidenata na ZB, po polu žrtve i godini Grafikon 15 Incidenti povezani sa vatrenim oružjem prema učiniocu (intimni partneri i drugi članovi porodice) na ZB, 2019-2023 Grafikon 16 Broj incidenata povezanih sa vatrenim oružjem koje su počinili intimni partneri i drugi članovi porodice na ZB, po godinama 8  Spisak grafikona Grafikon 17 Žrtve incidenata povezanih sa vatrenim oružjem koje su počinili intimni partneri na ZB, po polu i godini Grafikon 18 Žrtve incidenata počinjenih vatrenim oružjem koje su počinili drugi članovi porodice na ZB, 2019-2023 Grafikon 19 Mikrolokacija incidenata povezanih sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici na ZB, 2019-2023 Grafikon 20 Broj smrtnih ishoda povezanih sa vatrenim oružjem prema vrsti incidenta na ZB, 2019-2023 Grafikon 21 Broj smrtnih ishoda povezanih sa vatrenim oružjem prema vrsti incidenta i jurisdikciji, 2019-2023 Grafikon 22 Broj smrtnih ishoda povezanih sa vatrenim oružjem na ZB, prema vrsti incidenta i godini Grafikon 23 Broj žena i muškaraca ubijenih vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici na ZB, po godinama Grafikon 24 Smrtni slučajevi žena povezani sa vatrenim oružjem na ZB prema vrsti incidenta, 2019-2023 Grafikon 25 Smrtni slučajevi muškaraca povezani sa vatrenim oružjem na ZB prema vrsti incidenta, 2019-2023 Grafikon 26 Rodno diferencirani efekti zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici na ZB, 2019-2023 Grafikon 27 Ubistva povezana sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici na ZB, prema učiniocu, 2019-2023 Grafikon 28 Udeo žena ubijenih vatrenim oružjem od strane sadašnjih i bivših partnera na ZB, 2019-2023 Grafikon 29 Albanija, 2019-2023 Grafikon 30 Bosna i Hercegovina, 2019-2023 Grafikon 31 Kosovo,1 2019-2023 Grafikon 32 Crna Gora, 2019-2023 Grafikon 33 Severna Makedonija, 2019-2023 1 Za Program Ujedinjenih nacija za razvoj, pominjanje Kosova treba tumačiti u kontekstu Rezolucije Saveta bezbednosti 1244 (1999). Za Evropsku uniju, ova oznaka ne prejudicira stavove o statusu i u skladu je sa Rezolucijom SB UN 1244/1999 i Mišljenjem Međunarodnog suda pravde o proglašenju nezavisnosti Kosova. 9 Spisak tabela Grafikon 34 Srbija, 2019-2023 Grafikon 35 Broj povreda povezanih sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici na ZB, po godini i polu žrtve Grafikon 36 Učinioci incidenata sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici na ZB, po polu, 2019-2023 Grafikon 37 Učinioci incidenata sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici na ZB, po polu i godini Grafikon 38 Učinioci incidenata sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici na ZB, po polu, 2019-2023 Grafikon 39 Muškarci učinioci incidenata sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici na ZB, po starosti, 2019-2023 Grafikon 40 Broj ubistava sa praćenih samoubistvom učinioca/femicida sa praćenih samoubistvom učinioca u partnerskom nasilju koje uključuje vatreno oružje, 2019-2023 Grafikon 41 Broj ubistava sa praćenih samoubistvom učinioca u incidentima sa vatrenim oružjem protiv drugih članova porodice, 2019-2023 Grafikon 42 Kako biste se osećali da imate vatreno oružje kod kuće...?, po polu, 2024 Grafikon 43 Vrste vatrenog oružja korišćene u incidentima nasilja u porodici na ZB, 2019-2023 Grafikon 44 Zakonski status vlasništva nad oružjem korišćenim u incidentima nasilja u porodici na ZB, 2019-2023 Grafikon 45 Incidenti sa vatrenim oružjem u kojima su učinioci koristili lovačko oružje u kontekstu nasilja u porodici na ZB, 2019-2023 Spisak tabela Tabela 1 Rasprostranjenost fizičkog i/ili seksualnog nasilja od 15. godine života, prema vrsti učinioca Tabela 2 Broj prijavljenih incidenata nasilja u porodici u kojima je registrovano da je učinilac nasilja u porodici posedovao legalno ili nelegalno vatreno oružje Tabela 3 Žrtve incidenata počinjenih vatrenim oružjem u vezi sa nasiljem u porodici, po polu, godini i jurisdikciji Tabela 4 Broj smrtnih ishoda prema vrsti incidenta na ZB, po polu i godini 10  Spisak okvira / skraćenica Tabela 5 Percepcije o vatrenom oružju kod kuće u % po jurisdikciji, 2025 Tabela 6 Vrste vatrenog oružja zaplenjenog i trajno oduzetog u slučajevima nasilja u porodici u % i komadima u Albaniji, 2019–2021 Tabela 7 Vrste vatrenog oružja zaplenjenog i trajno oduzetog u slučajevima nasilja u porodici u % i komadima u BiH, 2019-2021 Spisak okvira Okvir 1 Korišćenje istraživanja kako bi se obezbedile informacije za institucionalni odgovor i unapređenje sprečavanja zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici Okvir 2 Razumevanje slučajeva ubistva praćenih samoubistvom učinioca/femicida praćenog samoubistvom učinioca Okvir 3 Percepcije o vatrenom oružju kod kuće Spisak skraćenica AVMP Platforma za praćenje oružanog nasilja BiH Bosna i Hercegovina OCD Organizacija civilnog društva MUP Ministarstvo unutrašnjih poslova OEBS Organizacija za evropsku bezbednost i saradnju RCC Savet za regionalnu saradnju SALW Malokalibarsko i lako oružje JIE Jugoistočna Evropa SEESAC Centar za kontrolu malokalibarskog i lakog naoružanja u Jugoistočnoj i Istočnoj Evropi CSR Centar za socijalni rad UNDP Program Ujedinjenih nacija za razvoj ZB Zapadni Balkan 11 Rezime Na Zapadnom Balkanu, dugogodišnji i onih koje su dostavila ministarstva unutrašnjih napori bili su usmereni na dokumentovanje poslova na Zapadnom Balkanu. Takođe su uticaja zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u tu i kvalitativni uvidi dobijeni kroz 15 fokus porodici i unapređenje mera prevencije. Kroz grupnih diskusija organizovanih širom regiona opsežna istraživanja i saradnju sa regionalnim sa policijskim službenicima/cama koji rade na institucijama, SEESAC je sproveo pionirske slučajevima nasilja u porodici, službenicima/ analize o ulozi vatrenog oružja u nasilju u cama zaduženim za izdavanje dozvola za porodici, pružio podršku u kreiranju politika i nabavljanje vatrenog oružja i predstavnicama unapređenju zakonodavstva i razvio praktične ženskih organizacija. Ove diskusije se zasnivaju alate i smernice za jačanje prevencije i odgovora na neposrednim iskustvima u radu sa osobama na zloupotrebu vatrenog oružja. koje su preživele nasilje u porodici i nude Ipak, zloupotreba vatrenog oružja u nasilju dubinsko razumevanje uticaja vatrenog oružja u porodici i dalje ima negativan uticaj na na žrtve. Uvidi iz diskusija posebno naglašavaju bezbednost žena i muškaraca na Zapadnom aspekte koji prevazilaze kvantitativne podatke Balkanu i predstavlja poseban izazov u kontekstu i koje je često teško obuhvatiti zbog nedostatka kontrole malokalibarskog i lakog oružja (SALW). informacija i nedovoljnog prijavljivanja nasilja Ovaj izveštaj pruža sveobuhvatnu analizu uticaja u porodici. Pored toga, detaljno su razmotreni vatrenog oružja u nasilju u porodici i detaljno izazovi i dobre prakse u institucionalnom dokumentuje njegovu rodno zasnovanu prirodu. odgovoru. Ima za cilj da poveća svest o ulozi vatrenog Kombinovanjem različitih izvora podataka, oružja u nasilju u porodici i specifičnim rizicima analiza naglašava štetne i široke posledice koje ono predstavlja u tom kontekstu. zloupotrebe vatrenog oružja na žene i muškarce Iako je prvenstvena namera da se pruži u regionu, pri čemu obuhvata kako smrtonosne podrška kreatorima politika i organima za tako i nesmrtonosne fizičke povrede, kao i sprovođenje zakona u suočavanju sa prepoznatim psihološku traumu. Opšti nalaz analize jeste da izazovima i unapređenju bezbednosti i dobrobiti su identifikovani trendovi zloupotrebe vatrenog žena i muškaraca na Zapadnom Balkanu, analiza oružja u nasilju i porodici zabrinjavajuće je namenjena i međunarodnim i regionalnim postojani, pri čemu su dokumentovani složeni organizacijama, grupama iz civilnog društva, rizici koje vatreno oružje nosi u ovom kontekstu. istraživačima i drugim zainteresovanim stranama Nalazi predstavljeni u ovom izveštaju u regionu. ukazuju na višestruki uticaj vatrenog oružja na Analiza koristi sveobuhvatan pristup bezbednost i dobrobit žrtava nasilja u porodici, kombinovanih metoda koji uključuje te dokumentuju brojne načine na koje ono kvantitativnu analizu podataka preuzetih sa pojačava postojeće faktore rizika i značajno Platforme za praćenje oružanog nasilja (AVMP) povećava verovatnoću od smrtnih ishoda. 12  Rezime Vatreno oružje se koristi kao sredstvo prinude bile izložene riziku od upotrebe vatrenog i kontrole u nasilnim odnosima, gde učvršćuje oružja od strane svojih partnera. 50,7% žena na rodnu nejednakost i neravnotežu moći. Njegovo Zapadnom Balkanu ubijenih vatrenim oružjem prisustvo dodatno smanjuje ionako ograničenu ubili su njihovi partneri (u poređenju sa 0,6% verovatnoću da će žrtve prijaviti nasilje. To je svih muškaraca ubijenih vatrenim oružjem), što naročito izraženo u slučajevima koji uključuju ukazuje na rodno zasnovanu prirodu oružanog posedovanje nelegalnog vatrenog oružja, gde nasilja nad ženama. Nasuprot tome, nasilje nad žrtve mogu odlučiti da ne prijave nasilje zbog muškarcima obično nije rodno zasnovano i straha od odmazde, kao i zbog zabrinutosti u vezi muškarci su primarno izloženi riziku od strane sa mogućim pravnim posledicama za učinioce. drugih muških članova porodice. Ono proizlazi Vatreno oružje takođe umanjuje sposobnost iz porodičnih sukoba, imovinskih pitanja, žrtava da pruže otpor i da se odbrane, što međugeneracijskog nasilja, itd. U kontekstu zajedno sa težinom povreda izazvanih vatrenim nasilja u partnerskim odnosima, žene tri puta oružjem, dodatno povećava verovatnoću od češće bivaju ubijene vatrenim oružjem od strane smrtnog ishoda. Izveštaj takođe pruža dokaze sadašnjih partnera nego bivših. Ipak, značajan o tome kako kulturološki značaj koji se pridaje broj žena ubijenih od strane bivših partnera vatrenom oružju kao delu muškog identiteta pokazuje da nasilje ne prestaje nužno nakon može značajno otežati prijavljivanje nasilja u raskida, čak često i eskalira, pri čemu učinioci porodici i zloupotrebu vatrenog oružja. koriste vatreno oružje kao sredstvo za ponovno Ti nalazi su dobro potkrepljeni empirijskim uspostavljanje kontrole nad žrtvom. podacima, što se vidi kroz značajan jaz između Iako su podaci o zloupotrebi vatrenog broja evidentiranih incidenata nasilja u porodici oružja prvenstveno dostupni za ubistva, koji uključuju vatreno oružje i nesrazmerno femicide, povrede i napade, vatreno oružje se velikog broja smrtnih ishoda. Dok su u periodu takođe koristi kao sredstvo za vršenje drugih od 2019. do 2023. godine incidenti nasilja u oblika rodno zasnovanog nasilja – uključujući porodici povezani sa vatrenim oružjem činili psihološko i seksualno nasilje (poput silovanja), samo 3,1% svih prijavljenih incidenata koji emocionalne povrede, prinudu i ekonomsko uključuju vatreno oružje, u istom periodu je zlostavljanje. Iako ovi oblici nasilja često prethode nasilje u porodici bilo glavni uzrok smrtnih smrtonosnim incidentima, oni se nedovoljno ishoda povezanih sa vatrenim oružjem u regionu. često prijavljuju. Žene iz ranjivih grupa – kao što Više ljudi je ubijeno u incidentima nasilja u su žene koje žive u ruralnim područjima, žene porodici koji uključuju vatreno oružje (152 – 94 sa invaliditetom i Romkinje – suočavaju se sa žena i 58 muškaraca) nego u bilo kom drugom dodatnim preprekama za prijavljivanje nasilja, kontekstu, uključujući kriminalne aktivnosti a informacije o njihovoj izloženosti zloupotrebi (144) i javne rasprave (135). 2020. godina je vatrenog oružja ostaju na niskom nivou. obeležena izbijanjem pandemije COVID-19 i Oružano nasilje u porodičnom kontekstu tada je zabeležen najveći broj smrtnih ishoda, pretežno je nasilje koje vrše muškarci. Stalan što ukazuje na potrebu za daljim ispitivanjem trend pokazuje da muškarci čine više od 98% uticaja specifičnih okolnosti, kao što su zabrane učinilaca u slučajevima nasilja u porodici koji kretanja, na povećanje rizika. uključuju vatreno oružje. Analiza pokazuje da zloupotreba vatrenog Analiza takođe pruža uvid u karakteristike oružja u nasilju u porodici pogađa i žene i oružja korišćenog za izvršenje nasilja u porodici. muškarce. Međutim, stepen izloženosti i obrasci Pištolji su najčešće korišćeni tip vatrenog oružja u viktimizacije značajno se razlikuju, pri čemu su nasilju u porodici, zatim slede puške i sačmarice, žene nesrazmerno više pogođene. Od svih žena slučajevi sa više komada malokalibarskog i lakog ubijenih vatrenim oružjem u regionu, 68,4% je oružja, automatsko/vojno oružje, eksplozivi i ubijeno u kontekstu nasilja u porodici, naspram vazdušne puške. Kada su podaci o zakonskom 10,9% muškaraca. Slični obrasci zabeleženi su i u statusu vlasništva nad vatrenim oružjem bili pojedinačnim jurisdikcijama Zapadnog Balkana. dostupni, oni su redovno pokazivali da se U kontekstu nasilja u porodici, žene su najčešće vatreno oružje u nelegalnom posedu prijavljivalo 13 češće od onog u legalnom posedu, ističući osnov za odbijanje zahteva. Značaj sprovođenja izazove u rešavanju problema nelegalnog oružja. temeljnih bezbednosnih provera – koje idu dalje Ipak, s obzirom na visoku stopu neprijavljenih od pregleda administrativnih baza podataka i slučajeva nasilja u porodici, analiza sugeriše da uključuju terenske posete i razgovore – naširoko takve podatke treba tumačiti sa oprezom, jer je istaknut u regionu. Postupak izdavanja zloupotreba vatrenog oružja u legalnom posedu lekarskih uverenja za odobravanje dozvole za može biti nedovoljno prijavljivana, naročito vatreno oružje, kao i saradnja sa zdravstvenim kada se ono ne koristi za napad ili ne dovodi do ustanovama, beleže brojne izazove u različitim posledica opasnih po život. jurisdikcijama na Zapadnom Balkanu i zahtevaju Kada je reč o institucionalnom odgovoru, hitno delovanje. izveštaj ističe značajan napredak u jačanju Izveštaj se završava strateškim preporukama zakonodavnih i strateških okvira usmerenih za smanjenje i prevenciju zloupotrebe vatrenog na suzbijanje i prevenciju nasilja u porodici, oružja u nasilju u porodici, koje su organizovane uključujući i zloupotrebu vatrenog oružja u ovom u šest celina: (1) Podizanje svesti i smanjenje kontekstu. Ovi pomaci se dodatno odražavaju širenja i cirkulacije vatrenog oružja u nelegalnom u praksi službenika/ca organa za sprovođenje posedu, (2) Unapređenje procene rizika i zakona širom regiona, koji su sve pažljiviji u operativnog odgovora, (3) Jačanje procedura prepoznavanju i odgovoru na faktore rizika u vezi sa odobravanjem zahteva za izdavanje povezane sa nasiljem u porodici, uključujući i dozvola za vatreno oružje, (4) Unapređenje one koji se odnose na posedovanje i upotrebu sistema vođenja evidencija i praćenja, (5) Jačanje vatrenog oružja. pristupa usmerenog na osobu koja je preživela Uprkos ovim naprecima, i dalje postoje nasilje i intersekcionalnosti, (6) Regionalna brojni izazovi. Procene rizika se ne sprovode saradnja i razmena dobrih praksi. Kroz sve sistematski, a u pojedinim slučajevima se ove preporuke, izveštaj naglašava potrebu za sprovode neadekvatno. Policijski službenici/ kontinuiranom izgradnjom kapaciteta kako bi se ce često nemaju informacije o tome da li obezbedilo održivo i delotvorno sprovođenje. je zaplenjeno oružje trajno oduzeto ili je vraćeno učiniocima, što može ugroziti njihovu bezbednost, kao i bezbednost žrtava. Pored toga, ograničeni pristup registrima oružja i nedostaci u bazama podataka o posedovanju vatrenog oružja mogu otežati delotvornu procenu rizika i upravljanje slučajevima. Izazovi u međusektorskoj saradnji i dalje postoje; međutim, u regionu su identifikovane i pozitivne prakse. One uključuju proaktivni rad policijskih službenika/ca, unapređenu saradnju sa organizacijama civilnog društva i podsticanje horizontalne razmene iskustava i učenja. Takođe, u regionu se sprovode značajne zakonodavne reforme i radi se na sveobuhvatnom uređenju civilnog posedovanja vatrenog oružja. Procedure za razmatranje zahteva za izdavanje dozvole za vatreno oružje su u načelu stroge i jasno regulisane širom regiona. Međutim, ograničena dostupnost podataka ne dozvoljava potpuno razumevanje toga u kojoj meri se u tim procedurama uzimaju u obzir aspekti nasilja u porodici, iako postojeći dokazi sugerišu da se takvi faktori retko navode kao 14  Struktura izveštaja Struktura izveštaja Analiza je strukturirana u sedam poglavlja. oružje za civile i predstavnicama ženskih Prvo poglavlje ukratko predstavlja organizacija. Cilj ovog poglavlja je da pruži specifičan kontekst Zapadnog Balkana u kojem i dokumentuje kvalitativne uvide o uticaju je analiza sprovedena i daje pregled prethodnih vatrenog oružja na žene i muškarce i time istraživanja u ovoj oblasti. doprinese prevazilaženju izazova povezanih Drugo poglavlje opisuje glavni metodološki sa nedovoljnim prijavljivanjem. U ovom pristup primenjen u analizi, njen obim i svrhu. poglavlju se takođe razmatraju izazovi u vezi sa Treće poglavlje ima za cilj da pruži osnovne prevencijom zloupotrebe vatrenog oružja i dobre informacije o nasilju u porodici i nasilju nad prakse identifikovane u regionu. ženama u regionu uopšte, kao osnovu za Na kraju, nadovezujući se na prethodna razumevanje načina na koji vatreno oružje poglavlja, sedmo poglavlje sumira ključne povećava rizike u tom kontekstu. Analiza se nalaze analize i daje preporuke zasnovane nadovezuje na prethodna istraživanja sprovedena na dokazima za dalje unapređenje prevencije u regionu, posebno na Anketu o nasilju nad zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici, ženama koju je sproveo OEBS. uključujući i one koje su izneli učesnici/ce fokus Četvrto poglavlje pruža detaljnu analizu grupnih diskusija. podataka prikupljenih od institucija i sa SEESAC-ove Platforme za praćenje oružanog nasilja, sa fokusom na ulogu vatrenog oružja u nasilju u porodici i njegov različiti uticaj na žene i muškarce. Peto poglavlje se fokusira na karakteristike oružja korišćenog u incidentima nasilja u porodici u regionu, kao i odgovor na zloupotrebu vatrenog oružja, uključujući zvanične podatke o zaplenjenom i trajno oduzetom oružju, kao i oduzetim dozvolama za oružje. Šesto poglavlje integriše nalaze iz fokus grupnih diskusija sa policijskim službenicima/ cama koji rade na slučajevima nasilja u porodici, službenicima/cama uključenim u postupke odobravanja zahteva za dozvole za vatreno 15 1. Poglavlje Uvod  Uvod Istraživanja na Zapadnom Balkanu su porodice uključivalo je vatreno oružje, a 43,5% opsežno dokumentovala rodno zasnovane žena u JIE ubijeno je vatrenim oružjem od strane uticaje malokalibarskog i lakog oružja, te istakla svojih partnera. ulogu vatrenog oružja u pogoršavanju nasilja u Od 2020. godine, SEESAC objavljuje porodici i da ono predstavlja ozbiljan rizik po tematsku seriju publikacija pod nazivom In bezbednost žena, ali i muškaraca. Ovi nalazi Focus - Armed Violence Monitors,6 zasnovanu bili su od suštinskog značaja za oblikovanje na podacima sa AVMP, koja ispituje incidente javnih politika i praktičnih strategija usmerenih povezane sa vatrenim oružjem u kontekstu na sprečavanje zloupotrebe vatrenog oružja i nasilja u porodici u JIE. Publikacije pružaju unapređenje bezbednosti i sigurnosti najteže redovni pregled incidenata koje su počinili pogođenih i žena i muškaraca. intimni partneri i bliski članovi porodice, što je Još 2007. godine, SEESAC je preduzeo bilo ključno za dokumentovanje nesrazmerno pionirski poduhvat da istraži povezanost velikog uticaja zloupotrebe vatrenog oružja na između posedovanja vatrenog oružja i nasilja u žene, naročito u kontekstu partnerskog nasilja. porodici kroz komparativnu studiju2 relevantnog U okviru sprovođenja Mape puta za kontrolu zakonodavstva i mehanizama za primenu. SALW na Zapadnom Balkanu, kancelarije Regionalna studija3 o rodnim aspektima i UNDP-a u regionu takođe su sprovele značajna malokalibarskom i lakom oružju sprovedena istraživanja o ovom pitanju. UNDP u Srbiji je, 2016. godine dodatno je ispitala ulogu vatrenog na primer, sproveo više studija koje ukazuju na oružja u nasilju u porodici, identifikujući je kao štetne efekte zloupotrebe vatrenog oružja na primarni problem u oblasti kontrole SALW. žene i njegovu specifičnu ulogu u femicidima,7 Studija je takođe pružila opsežne preporuke uključujući analizu administrativnih podataka8 i zasnovane na dokazima, koje su služile kao normativnog okvira i prakse,9 kao i istraživanja baza informacija i usmeravale javne politike i o krivično-pravnom odgovoru u slučajevima programe. femicida počinjenih vatrenim oružjem. UNDP u Oslanjajući se na Istraživanja u oblasti Severnoj Makedoniji je analizirao femicide, čime SALW4 sprovedena u regionu, analiza5 je rasvetljena i uloga vatrenog oružja. zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici Uporedo sa tim, ženske organizacije širom iz 2019. godine ukazala je na obim i složenost regiona već dugo dokumentuju uticaj vatrenog ovog problema. Analiza je utvrdila da je u oružja na bezbednost i dobrobit žena. One Jugoistočnoj Evropi (JIE) 61% žena ubio član su godinama služile kao glavni, i često jedini, porodice, dok isto važi za 12,4% muškaraca. Žene izvor informacija o femicidima, uključujući one su bile neproporcionalno više pogođene nasiljem počinjene vatrenim oružjem. od strane partnera, pri čemu je 38,6% žena i Dalje, 2021. i 2022. godine, SEESAC je samo 1,2% muškaraca ubijeno od strane svojih sproveo opsežnu rodnu analizu10 zakonodavnih partnera. Tokom analiziranog perioda, vatreno i strateških okvira kontrole SALW na Zapadnom oružje je često bilo sredstvo izvršenja nasilja u Balkanu kako bi procenio i unapredio njihovu porodici: 37,7% ubistava koja su počinili članovi rodnu osetljivost. Analiza je dokumentovala 2 SEESAC. 2007. Posedovanje vatrenog oružja i nasilje u porodici na Zapadnom Balkanu: komparativna studija zakonodavstava i mehanizama za primenu. Beograd: SEESAC. 3 SEESAC. 2016. Rod i malokalibarsko i lako oružje u Jugoistočnoj Evropi. Beograd: SEESAC. 4 SEESAC-ova Istraživanja u oblasti SALW dostupna na: https://www.seesac.org/SALW-Surveys/ 5 SEESAC. 2019. Zloupotreba vatrenog oružja u nasilju u porodici u Jugoistočnoj Evropi. Beograd: SEESAC. 6 Publikacije In Focus - Armed Violence Monitors dostupne su u SEESAC-ovoj bazi informacija: https://www.seesac.org/ Armed-Violence/ 7 Lacmanović, Vedrana. 2021. Analiza slučaja femicida vatrenim oružjem (jun 2017 - jun 2020). Beograd: UNDP. 8 Stepanov, Biljana. 2022. Nasilje u porodici – šta govore podaci. Beograd: UNDP u Srbiji. 9 Stevanović Govedarica, Gordana. 2021. Malokalibarsko i lako oružje, rodno zasnovano nasilje i nasilje u porodici: analiza normativnog okvira i prakse. Beograd: UNDP u Srbiji. 10 Rodna analiza zakonodavnih i strateških okvira kontrole SALW na Zapadnom Balkanu – izveštaji dostupni: https://www. seesac.org/News-Gender-in-Security-Sector/gender-analysis-of-salw-control-legislation-and-policies-in-the-western- balkans-reports/ 17 1. Poglavlje značajan napredak u osiguranju toga da zakoni vatrenog oružja u nasilju u porodici, identifikuju o vatrenom oružju obuhvataju pitanje nasilja ključne izazove u institucionalnim praksama u porodici. Uočeno je da zakoni o zaštiti od sprečavanja zloupotrebe vatrenog oružja i nasilja u porodici sve više prepoznaju rizike koje ponude preporuke zasnovane na dokazima nosi zloupotreba vatrenog oružja. Pored toga, za njihovo unapređenje. Već u ranim fazama, strategije kontrole SALW u regionu uključivale analiza je bila od ključnog značaja za izradu su posebne mere za unapređenje institucionalnih praktičnih smernica za unapređenje sprečavanja odgovora na zloupotrebu vatrenog oružja zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici u nasilju u porodici i partnerskom nasilju, kroz izradu specifičnih smernica za službenike/ uključujući revidiranje institucionalnih praksi i ce na prvoj liniji reagovanja i stručnjake/inje jačanje kapaciteta za odgovor na ovaj problem. uključene u odobravanje zahteva za izdavanje Međutim, analiza je takođe identifikovala dozvola za vatreno oružje za civile. Participativni nedostatke u operativnim odgovorima koje proces fokusiran na delovanje kroz koji je analiza treba otkloniti. To uključuje potrebu za jačanjem sprovedena značajno je doprineo podizanju postupaka odobravanja zahteva za dozvole za svesti među ključnim akterima i unapređenju vatreno oružje kroz uvođenje sveobuhvatnih operativnih odgovora. bezbednosnih provera i unapređenje procene rizika od nasilja u porodici, kako bi se osiguralo da se adekvatno uzmu u obzir opasnosti koje predstavlja vatreno oružje, naročito kada je u nelegalnom posedu. Pored toga, prakse vođenja evidencija o vatrenom oružju često ne sadrže podatke razvrstane po polu i detaljne informacije o zloupotrebi vatrenog oružja u nasilju u porodici, što otežava kreiranje rodno osetljivih rešenja. Analiza je takođe istakla potrebu za daljim istraživanjima kako bi se razumeo način sprovođenja relevantnog zakonodavstva, identifikovali tekući izazovi i unapredile preventivne mere protiv zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici i partnerskom nasilju. Kako bi se institucije podržale u prevazila- ženju identifikovanih izazova, ispunjavanju strateških obaveza i unapređenju napora koji se sprovode na sprečavanju zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici, SEESAC – u okviru regionalnog projekta Podrška suzbijanju nedozvoljenog posedovanja, zloupotrebe i trgovine malokalibarskim i lakim oružjem (SALW) na Zapadnom Balkanu, koji finansira Evropska unija – pruža sveobuhvatnu podršku institucijama za delotvoran odgovor na ovo pitanje. Ova podrška naglašava unapređenje operativnih odgovora za borbu protiv zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici. U okviru ovih napora, SEESAC je započeo regionalnu analizu zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici. Njeni nalazi, predstavljeni u ovom izveštaju, imaju za cilj da dokumentuju trendove i glavna pitanja u vezi sa ulogom 18 2. Poglavlje Metodologija istraživanja 2. Poglavlje Svrha do 2020. godine, Srbija nije bila uključena u prikupljanje podataka i fokus grupne diskusije. Svrha ove analize jeste da doprinese Ipak, uključeni podaci preuzeti sa AVMP unapređenoj prevenciji zloupotrebe vatrenog obezbedili su da Srbija bude zastupljena u oružja u nasilju u porodici i povećanoj regionalnoj analizi. bezbednosti žena i muškaraca, devojčica i dečaka na Zapadnom Balkanu. Metodologija i izvori podataka Analiza konkretno nastoji da: • dokumentuje i poveća svest o ulozi vatrenog Metodologija primenjena u ovoj analizi oružja u nasilju u porodici i specifičnim rizicima nadovezuje se na prethodna iskustva i značajnu koje prisustvo vatrenog oružja predstavlja u tom istraživačku građu o nasilju u porodici i kontekstu, zloupotrebi vatrenog oružja u tom kontekstu na • dokumentuje nesrazmerno veliki uticaj Zapadnom Balkanu. zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici Izrada metodologije zasnivala se na na žene, kao i različite obrasce izloženosti riziku višeslojnom pristupu, koji je uključivao sledeće za žene i muškarce, aspekte: • dokumentuje ključne trendove u vezi sa ovim • Intervjui sa sagovornicima/cama iz kruga pitanjem, istraživača/ica sa Zapadnog Balkana koji imaju • identifikuje glavne izazove u prevenciji iskustvo u analizi veze između nasilja u porodici zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici, i vatrenog oružja. Ovi intervjui su imali za cilj uključujući i u institucionalnom odgovoru, identifikovanje ključnih pitanja za analizu, • predloži skup preporuka zasnovanih na razmenu iskustva u prikupljanju podataka i dokazima za unapređenje institucionalnog obradu glavnih izazova u ovoj oblasti. odgovora na zloupotrebu vatrenog oružja u • Opsežan pregled literature sa ciljem nasilju u porodici. obezbeđivanja sveobuhvatnog pregleda i Glavna pitanja u istraživanju su sledeća: razumevanja trenutne situacije u pogledu • Koji je obim problema? Koja su učestalost istraživanja o ulozi vatrenog oružja u nasilju u i karakteristike zloupotrebe vatrenog oružja u porodici. Ovaj proces je bio ključan za preciziranje nasilju u porodici, posebno u širem kontekstu istraživačkih pitanja, kontekstualizaciju problema oružanog nasilja u regionu? i oblikovanje robusne istraživačke metodologije. • Koja je rodna dimenzija zloupotrebe vatrenog • Regionalne konsultacije o nacrtu oružja u nasilju u porodici? Kako utiče na žene i metodologije sprovedene su 2023. godine sa muškarce? regionalnom Radnom grupom za sprečavanje • U kojoj meri su postojeće prakse delotvorne u upotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici kroz sprečavanju zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju procenu rizika i regionalnom Radnom grupom u porodici? Koji su glavni trendovi i izazovi u za izradu alata za rodno osetljivo odobravanje institucionalnom odgovoru? zahteva za izdavanje dozvola za vatreno oružje. • Kako dalje unaprediti prevenciju zloupotrebe One su bile sastavljene od predstavnika/ca vatrenog oružja u nasilju u porodici? ministarstava unutrašnjih poslova i policijskih uprava, koji rade na slučajevima nasilja u porodici, Geografski obuhvat na odobravanju zahteva za izdavanje dozvola za vatreno oružje i na sprovođenju bezbednosnih Analiza obuhvata Albaniju, Bosnu i provera. Uključivale su i predstavnike/ce Hercegovinu, Kosovo, Crnu Goru i Severnu odeljenja za analitiku/statistiku ili sličnih jedinica Makedoniju. nadležnih za vođenje evidencija/prikupljanje S obzirom na to da je UNDP u Srbiji sproveo i analizu podataka relevantnih za sprečavanje slično istraživanje kroz projekat Smanji rizik - nasilja u porodici. Na osnovu informacija koje Povećaj bezbednost – Ka smanjenju zloupotrebe su oni pružili, nacrt metodologije je dodatno oružja i nasilja u porodici, uključujući analizu revidiran i finalizovan. administrativnih podataka iz perioda od 2017. 20  Metodologija istraživanja Izvori podataka Kako je zloupotreba vatrenog oružja takvim kontekstima. Dodatno, traženi su podaci povezana sa nasiljem u porodici višeslojna pojava o polu, starosti i odnosima žrtava i učinilaca, sa specifičnim karakteristikama i dinamikom, uključujući intimne partnere/ke i druge članove/ analiza koristi širok skup izvora podataka, ice porodice. Prikupljene su i informacije o vrsti uključujući: i zakonskom statusu vlasništva zaplenjenog vatrenog oružja. Upitnikom su dalje traženi 1. Podatke prikupljene putem Platforme za podaci o broju odobrenih, obnovljenih i oduzetih praćenje oružanog nasilja dozvola za vatreno oružje, sa posebnim osvrtom na razmatranje pitanja nasilja u porodici. Platforma za praćenje oružanog nasilja (AVMP) sistematski prati incidente povezane 3. Diskusije u fokus grupama sa vatrenim oružjem u Jugoistočnoj Evropi. Platforma od 2014. godine, prikuplja detaljne Od 21. marta do 27. aprila 2023. godine, podatke iz Albanije, Bosne i Hercegovine, SEESAC je organizovao 15 fokus grupnih sa Kosova, iz Moldavije, Crne Gore, Severne diskusija u kojima je učestvovalo 68 policijskih Makedonije i Srbije. Podaci na AVMP službenika/ca koji rade na slučajevima nasilja u prikupljaju se svakodnevno kombinovanjem porodici i onih koji su nadležni za odobravanje zvaničnih izvora, uključujući internet stranice zahteva za izdavanje dozvola za vatreno oružje, institucija nadležnih za sprovođenje zakona i kao i 17 ženskih organizacija. Cilj fokus grupa bio ministarstava unutrašnjih poslova, kao i medija je da identifikuju ključne izazove u sprečavanju na internetu i štampanih medija. Podaci o zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici, incidentima sa vatrenim oružjem kategorizuju dokumentuju različite načine na koje vatreno se prema standardizovanim definicijama kako oružje utiče na bezbednost i dobrobit žena bi se obezbedila doslednost i uporedivost i razmene ideje o jačanju institucionalnih u različitim jurisdikcijama i izveštajnim odgovora i odgovoru na rizike povezane sa periodima. Svaki incident se pregleda i analizira vatrenim oružjem u kontekstima nasilja u prema metodologiji koju je razvio SEESAC. porodici. Radi podrške ovom procesu, izrađeni AVMP je obezbedila podatke o vrsti incidenta, su sveobuhvatni vodiči za diskusiju. Na osnovu upotrebljenom vatrenom oružju, polu žrtve i fokus grupnih diskusija, sačinjeno je 15 detaljnih učinioca, njihovom odnosu, mestu incidenta, izveštaja. između ostalih varijabli. Analiza integriše Diskusije u fokus grupama održane su u ključne nalaze SEESAC-ove serije publikacija In Sarajevu, Tirani, Podgorici, Prištini i Skoplju. Focus – Armed Violence Monitors o incidentima počinjenih vatrenim oružjem u kontekstu nasilja 4. Sekundarni izvori podataka u porodici u JIE, i uključuje slučajeve od 2019. godine nadalje. Pored gore navedenih izvora podataka, dodatni podaci preuzeti su iz OEBS-ovog 2. Podatke prikupljene putem upitnika za Istraživanja o bezbednosti i dobrobiti žena i ministarstva unutrašnjih poslova iz Securimetra, ispitivanja javnog mnjenja o bezbednosti koje redovno sprovodi Savet za Upitnik je osmišljen da prikupi regionalnu saradnju, kao i iz SEESAC-ovog administrativne podatke od relevantnih istraživanja percepcija. institucija za period od 2019. do 2021. godine. To je uključivalo informacije o prijavljenim 5. Vremenski okvir incidentima nasilja u porodici, podnetim krivičnim i prekršajnim prijavama, slučajevima Analizirani podaci sa AVMP obuhvataju u kojima su učinioci posedovali ili zloupotrebili period od 2019. do 2023. godine, dok se podaci vatreno oružje i upotrebi vatrenog oružja u koje su dostavila ministarstva unutrašnjih 21 2. Poglavlje poslova iz regiona odnose na period od 2019. do su počinili srodnici/e, klasifikuju se kao druga 2021. godine. krivična dela, a ne kao nasilje u porodici. To otežava sveobuhvatno razumevanje ove pojave 6. Izazovi i zahteva dodatne napore za izvlačenje tačnih podataka. Pored toga, ograničenja u podacima Izazovi u sprovođenju ove analize o praksama izdavanja dozvola za vatreno oružje prvenstveno su se odnosili na ograničenja u onemogućavaju adekvatno razumevanje načina dostupnosti podataka, a posebno na nedostatak na koji se odgovara na zabrinutost zbog vatrenog regionalno uporedivih podataka koje prikupljaju oružja u kontekstu nasilja u porodici. relevantne institucije. Rad na analizi je bio Kako bi se ovi problemi prevazišli, u analizi otežan usled značajnih razlika u tome kako se se koristi više izvora podataka, kako je prethodno podaci prikupljaju, evidentiraju i prijavljuju u objašnjeno. Konkretno, kako bi se prevazišli različitim jurisdikcijama. Raznovrsne i često nedostaci u dostupnosti podataka i obezbedili nestandardizovane prakse vođenja evidencija regionalni pregled i uporedivost, podaci sa otežavale su dobijanje sveobuhvatne regionalne AVMP korišćeni su u većem obimu nego što je slike zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstima to prvobitno predviđeno. nasilja u porodici. Na primer, podaci su bili Izazovi u pogledu dostupnosti podataka dostupni prvenstveno za krivično delo ubistva. ukazuju na potrebu za unapređenim praksama Kao rezultat velikog broja slučajeva ubistava prikupljanja i razmene podataka. Rešavanje ovih praćenih samoubistvom učinioca, gde zbog smrti pitanja je ključno za unapređenje razumevanja učinilaca nisu podnete krivične prijave, ti podaci zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici često ne odražavaju stvaran broj osoba, posebno i razvoj delotvornih strategija prevencije. Jačanje žena, koje su izgubile život u kontekstu nasilja institucionalnih kapaciteta, podsticanje saradnje u porodici. Kako je dokumentovano u ovom između institucija i korišćenje standardizovanih izveštaju, to je posebno relevantno za incidente mehanizama izveštavanja predstavljaju koji uključuju zloupotrebu vatrenog oružja. Za ključne korake za prevazilaženje ovih izazova razliku od administrativnih podataka, AVMP i osiguravanje bezbednosti i dobrobiti osoba evidentira smrtne ishode, koji su značajno viši pogođenih ovim problemom. Proces analize je od brojki prijavljenih u okviru krivičnog dela takođe potvrdio da uključivanje Fokalnih tačaka ubistva. U pojedinim slučajevima, krivična dela za vatreno oružje u prikupljanje podataka može povezana sa nasiljem u porodici, tj. ona koja doprineti unapređenju praksi u ovoj oblasti. Okvir 1: Korišćenje istraživanja kako bi se obezbedile informacije za institucionalni odgovor i unapređenje sprečavanja zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici Nadovezujući se na rane nalaze, SEESAC je u saradnji sa institucijama u regionu pokrenuo izradu dva skupa praktičnih smernica za policijske službenike/ce i druge relevantne profesionalce/ke: Smernice za procenu i odgovor na rizike u vezi sa zloupotrebom vatrenog oružja u nasilju u porodici.11 One obuhvataju skup praktičnih kontrolnih lista koje imaju za cilj da pomognu policijskim službenicima/cama da na adekvatan način procene rizike od zloupotrebe vatrenog oružja, kako onog u legalnom tako i onog u nelegalnom posedu, u nasilju u porodici i da na 11 SEESAC. 2024. Smernice za procenu i odgovor na rizike u vezi sa zloupotrebom vatrenog oružja u nasilju u porodici. Beograd: SEESAC. 22  Metodologija istraživanja njih hitno odgovore. Na osnovu takvog pristupa, Smernice pružaju pregled radnji u vezi sa vatrenim oružjem koje treba preduzeti u svakom koraku policijskog postupanja, uključujući pokazatelje visokorizičnih intervencija, prijem prijave, procenu rizika, intervenciju i postupanje nakon incidenta. Smernice za rodno odgovorno odobravanje zahteva za nabavljanje vatrenog oružja.12 Kroz skup praktičnih kontrolnih lista, one za cilj imaju da podrže profesionalce/ke da integrišu rodnu perspektivu u ceo proces odobravanja zahteva za izdavanje dozvola za vatreno oružje. Ta integracija ima za cilj da delotvorno spreči zloupotrebu vatrenog oružja u nasilju u porodici i nasilju nad ženama, kao i zloupotrebu vatrenog oružja od strane grupa koje su u najvećem riziku od takvog ponašanja, a posebno mladih muškaraca starosti 18- 30 godina. Date su detaljne smernice o tome kako: razmatrati zahtev iz rodne perspektive, sprovoditi bezbednosne provere, donositi utemeljene i rodno odgovorne odluke i osigurati kontinuiranu kontrolu ispunjenosti zakonskih uslova za držanje vatrenog oružja. Oba dokumenta izrađena su kroz opsežan regionalni proces. Na početku su za izradu svakog skupa smernica uspostavljene dve regionalne radne grupe, jedna sastavljena od policijskih službenika/ca sa velikim iskustvom u radu na slučajevima nasilja u porodici13 i druga koja okuplja službenike/ce koji rade na odobravanju zahteva za izdavanje dozvola za vatreno oružje i one koji sprovode bezbednosne provere.14 Diskusije u fokus grupama sprovedene u okviru ove analize, kao i analiza podataka sa AVMP i onih prikupljenih od institucija, u velikoj meri su poslužili kao baza informacija za izradu smernica, čime je obezbeđeno da predložena rešenja budu zasnovana na dokazima i da odgovore na aktuelne izazove. Smernice se takođe nadovezuju na publikacije izrađene u okviru projekta Smanji rizik - Povećaj bezbednost – Ka smanjenju zloupotrebe oružja i nasilja u porodici realizovanog od strane UNDP u Srbiji i uključuju iskustva iz Australije, Kanade i sa Novog Zelanda. Održana je dodatna runda konsultacija15 sa članovima i članicama radnih grupa kako bi se razgovaralo o strukturi i sadržaju nacrta smernica i predložile izmene kako bi se osigurala njihova praktična primena. Pored toga, pet ženskih organizacija je bilo uključeno u proces stručne recenzije, pri čemu je posebna pažnja obraćena na to da se adekvatno odgovori na zabrinutosti vezane za bezbednost žrtava nasilja u porodici. Nakon finalizacija smernica, SEESAC je održao dva regionalna treninga za trenere i uspostavio regionalnu mrežu od 29 trenera/ki koji su zatim održali 10 obuka u svojim institucijama i obučili više od 130 policijskih službenika/ca u regionu tokom 2025. godine. 12 SEESAC. 2024. Smernice za rodno odgovorno odobravanje zahteva za nabavljanje vatrenog oružja. Beograd: SEESAC. 13 https://www.seesac.org/News_1/western-balkan-authorities-raise-institutional-capacities-for-effective-prevention- and-combatting-of-use-of-firearms-in-domestic-violence/ 14 https://www.seesac.org/News_1/western-balkan-authorities-to-make-firearms-licensing-gender-sensitive/ 15 https://www.seesac.org/News_1/regional-consultations-on-practical-tools-to-prevent-the-misuse-of-firearms-in- gender-based-violence_1/ 23 3. Poglavlje Nasilje u porodici – obim problema  Nasilje u porodici – obim problema Razumevanje oblika, rasprostranjenosti, Nasilje u porodici, posebno nasilje počinjeno dinamike i obrazaca nasilja u porodici16 i nasilja od strane intimnog partnera, predstavlja obrazac nad ženama, kao i strukturnih faktora koji ponašanja u odnosu koji se koristi za sticanje takvo nasilje održavaju, pruža ključan kontekst ili održavanje moći i kontrole nad partnerkom. za identifikovanje specifičnih rizika povezanih Kao takvo, nasilje u porodici uvek predstavlja sa vatrenim oružjem u ovom okruženju. Takvo zloupotrebu moći i kontrole od strane učinioca. razumevanje omogućava precizniju procenu Taktike koje koriste učinioci uključuju prinudu načina na koji dostupnost i upotreba vatrenog i pretnje, emocionalno zlostavljanje, izolaciju, oružja pojačavaju nasilje i povećavaju ranjivost zastrašivanje, kao i korišćenje muške privilegije17 žrtava, naročito žena. i dece za sticanje i održavanje kontrole nad Konvencija Saveta Evrope o sprečavanju partnerkom.18 Prisustvo i upotreba vatrenog i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u oružja predstavljaju delotvorna sredstva za porodici, poznata i kao Istanbulska konvencija, ostvarivanje moći i kontrole u ovom kontekstu. definiše nasilje u porodici kao sva dela fizičkog, Incidenti nasilja u porodici retko su seksualnog, psihološkog ili ekonomskog nasilja izolovani i obično eskaliraju po učestalosti i koje se dešava u okviru porodice ili porodične težini, potencijalno kulminirajući ozbiljnim zajednice, ili između bivših ili sadašnjih fizičkim povredama ili smrtnim ishodom. Stoga supružnika ili partnera/ki, bez obzira na to da li je za sprečavanje nasilja u porodici ključno učinilac trenutno stanuje, ili je ranije stanovao sa razumevanje njegove dinamike i faza. žrtvom. Najekstremniji i krajnji oblik nasilja prema Žene i devojčice su izložene većem riziku ženama je femicid (poznat i kao feminicid), od nasilja u porodici i rodno zasnovanog nasilja odnosno namerno, rodno motivisano ubistvo nego muškarci. Nasilje nad ženama u porodičnoj žena i devojčica. Femicid podrazumeva sferi razlikuje se od drugih oblika nasilja jer ubistvo žene od strane muškarca koje je je rodno zasnovano, tj. usmereno protiv žene motivisano mržnjom prema ženama, prezirom, zato što je žena, ili nesrazmerno više pogađa zadovoljstvom, osećajem vlasništva i moći žene. Ono obuhvata sva dela rodno zasnovanog nad ženama. Femicid se razlikuje od ubistava nasilja koja dovode, odnosno mogu da dovedu muškaraca po specifičnim karakteristikama. do, fizičke, seksualne, psihološke ili ekonomske Na primer, većinu slučajeva femicida počinili povrede, odnosno patnje za žene, a obuhvata su partneri ili bivši partneri i oni uključuju i pretnje takvim delima, prinudu, odnosno kontinuirano zlostavljanje kod kuće, pretnje arbitrarno lišavanje slobode, bilo u javnosti ili u ili zastrašivanje, seksualno nasilje ili situacije privatnom životu. u kojima žene imaju manje moći ili resursa od Nasilje nad ženama predstavlja kršenje svojih partnera.19 ljudskih prava i oblik diskriminacije žena. Ono Nasilje se često opravdava društvenim i je manifestacija istorijski nejednakih odnosa kulturnim stavovima, normama i očekivanjima moći između žena i muškaraca, koji su doveli koji su u osnovi upotrebe nasilja od strane do dominacije i diskriminacije nad ženama muškaraca kako bi zadržali moć i kontrolu od strane muškaraca, kao i do sprečavanja nad svojom sadašnjom ili bivšom partnerkom. napredovanja žena u većoj meri. Istraživanja su ukazala na vezu između nasilja u porodici i društvenog prihvatanja muške 16 Definicije u ovom poglavlju preuzete su iz Konvencije Saveta Evrope o sprečavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici. 17 Muška privilegija predstavlja sistem privilegija ili prava koja su dostupna muškarcima na osnovu njihovog pola i zasnovana je na ideji i praksi dominacije muškaraca nad ženama. Sistemskom podređenošću žena muškarci dobijaju ekonomske, političke, društvene, obrazovne i praktične prednosti koje su ženama manje-više nedostupne. Nasilje u porodici može da doprinosi opstajanju muške privilegije u današnjem društvu. Ona jača poziciju moći muškaraca, što dovodi do toga da žene i dalje trpe posledice. Muška privilegija se neguje objektivizacijom žena i podrazumevanjem da žene kao takve treba da zadovoljavaju potrebe muškaraca. Muškarci mogu smatrati da imaju pravo da vrše kontrolu nad ženama. To vodi osećaju autoriteta koji se manifestuje kao prinuda, kažnjavanje i druge taktike kontrole. (Izvor: Domestic Violence and Male Privilege). 18 Za više detalja, videti Amandra Kippert (2021). What are the Power and Control Wheels?. 19 World Health Organisation. 2012. Understanding and addressing violence against women. 25 3. Poglavlje dominacije, stereotipizacije rodnih uloga i i uzroci viktimizacije žena i muškaraca u normalizacije nasilja kao načina za rešavanje porodičnom kontekstu značajno se razlikuju. sukoba. Isto to je dokumentovano na Zapadnom Ženama preti veća opasnost od nasilja od strane Balkanu. Rodni stereotipi mogu podsticati njihovih intimnih partnera, sadašnjih ili bivših, kako nasilje nad ženama, tako i posedovanje i dok su muškarci prvenstveno u opasnosti upotrebu oružja, a rasprostranjenost pozitivnih od drugih, prevashodno muških članova stavova prema posedovanju oružja u zajednici porodice. Nasilje prema muškarcima uglavnom može otežati napore za suzbijanje nasilja u nije rodno zasnovano i često je povezano sa porodici koje uključuje vatreno oružje. porodičnim sporovima, imovinskim pitanjima, Iako nasilje u porodici može pogoditi i transgeneracijskim nasiljem, itd. žene i muškarce, obrasci, stepen izloženosti Rasprostranjenost nasilja u porodici na Zapadnom Balkanu Nasilje u porodici na Zapadnom Balkanu od svoje 15. godine života. Najveći procenat žena je široko rasprostranjeno i ima nesrazmerno koje su prijavile bilo koji oblik nasilja zabeležen veći štetan uticaj na bezbednost i dobrobit žena. je u Albaniji sa 67%, zatim u Srbiji sa 62%, na Rasprostranjenost i karakteristike nasilja nad Kosovu sa 58%, u Severnoj Makedoniji sa 54%, ženama u porodičnom kontekstu detaljno su Crnoj Gori sa 51% i Bosni i Hercegovini sa 48%. dokumentovani u anketi koju je sproveo OEBS, Široka rasprostranjenost nasilja nad ženama a koja i dalje predstavlja najaktuelnijii izvor zahteva posebnu pažnju u pogledu prisustva regionalno uporedivih podataka.20 vatrenog oružja i njegove uloge u omogućavanju Prema anketi, više od polovine žena na takvog nasilja. Zapadnom Balkanu doživelo je neki oblik nasilja Grafikon 1: Rasprostranjenost različitih oblika nasilja nad ženama, %, od 15. godine života Albanija Bosna i Crna Gora Severna Srbija Kosovo Hercegovina Makedonija 67 62 62 58 51 54 53 48 43 44 44 42 34 36 28 31 30 29 22 19 22 13 15 14 14 11 8 5 6 7 Bilo koje Partnersko psihološko nasilje Seksualno uznemiravanje Partnersko ili nepartnersko fizičko i/ili seksualno nasilje Uhođenje Izvor: Anketa o nasilju nad ženama koju je sproveo OEBS, 2019 20 Za više informacija videti Anketu o nasilju nad ženama koju je sproveo OEBS – Osnovni izveštaj. Ona predstavlja međuregionalne, uporedive nalaze OEBS-ovog istraživanja o dobrobiti i bezbednosti žena, koje je sprovedeno 2018. godine u odabranim jurisdikcijama Jugoistočne i Istočne Evrope. Istraživanje je kombinovalo kvantitativnu i kvalitativnu komponentu i sprovedeno je sa ciljem da se obezbede uporedivi podaci o različitim oblicima nasilja koje žene doživljavaju u detinjstvu i tokom svog života. Ispitivalo je nasilje koje žene doživljavaju u konfliktnim i nekonfliktnim okruženjima, kao i uticaj nasilja na žene i devojčice, uključujući i njegove trajne posledice. Pitanja o normama i stavovima u vezi sa nasiljem nad ženama su postavljana kako bi se bolje razumeli osnovni uzroci nasilja. 26  Nasilje u porodici – obim problema Najrasprostranjeniji oblik nasilja koji žene nego od osobe koja im nije (bila) partner. Pored doživljavaju u svim jurisdikcijama Zapadnog toga, žene češće prijavljuju da su različite oblike Balkana jeste psihološko nasilje od strane nasilja doživele od strane bivšeg partnera nego intimnog partnera, nakon čega sledi seksualno od sadašnjeg. Kao što je pomenuto, ovaj trend uznemiravanje. može biti povezan sa većom spremnošću žena Posebno je zabrinjavajuća rasprostranjenost da otkriju nasilje iz prošlih veza u poređenju sa fizičkog nasilja, pri čemu udeo žena koje su ga trenutnim, ili može ukazivati na to da je nasilje doživele varira u regionu, od 14% na Kosovu i u bilo faktor koji je doprineo okončanju tih veza, Severnoj Makedoniji, 15% u Bosni i Hercegovini, što žene često navode.21 Uhođenje spada među 19% u Crnoj Gori, do 22% u Albaniji i Srbiji. Žene najčešće oblike nasilja kojima su žene izložene, na Zapadnom Balkanu češće doživljavaju fizičko a udeo onih koje su ga doživele kreće se između i/ili seksualno nasilje od strane intimnog partnera 5% i 13%. Tabela 1: Rasprostranjenost fizičkog i/ili seksualnog nasilja od 15. godine života, prema vrsti učinioca Sadašnji partner, % Bivši partner, % Bilo koji partner, % Osoba koja nije (bila) partner, % seksualno nasilje seksualno nasilje seksualno nasilje seksualno nasilje Seksualno Seksualno Seksualno Seksualno Fizičko i/ili Fizičko i/ili Fizičko i/ili Fizičko i/ili Fizičko Fizičko Fizičko Fizičko nasilje nasilje nasilje nasilje nasilje nasilje nasilje nasilje Albanija 17 3 18 22 6 23 19 4 19 11 1 11 BiH 6 2 6 11 4 11 10 4 11 7 1 8 Crna Gora 11 3 12 15 2 15 17 3 17 8 1 9 Severna 6 2 7 10 4 12 9 3 10 6 2 7 Makedonija Srbija 9 3 10 17 5 18 17 5 17 8 2 9 Kosovo 8 4 9 15 6 18 9 4 11 7 1 8 Izvor: Anketa o nasilju nad ženama koju je sproveo OEBS, 2019 Istraživanje je takođe dokumentovalo da što posebno važi za nasilje od strane bivših različiti oblici nasilja koje čine intimni partneri partnera.22 retko predstavljaju izolovano iskustvo. Žene su Kada je reč o psihološkom nasilju od strane često navodile da su ga doživele više od jednom, intimnih partnera, kontrolišuće ponašanje predstavlja najrasprostranjeniji oblik u svim 21 Ibid, str. 43. 22 Ibid, str 41. 27 3. Poglavlje jurisdikcijama Zapadnog Balkana, a u korak ga prate nasilno ponašanje, ekonomsko nasilje i upotreba ili zloupotreba dece za prinudu ili ucenu. Grafikon 2: Rasprostranjenost različitih oblika psihološkog nasilja od strane intimnih partnera, u % Albanija Bosna i Crna Gora Severna Srbija Kosovo Hercegovina Makedonija 50 41 42 36 36 35 32 28 29 23 24 24 22 12 12 12 13 11 10 7 8 6 4 4 Ucenjivanje decom/zloupotreba dece Ekonomsko nasilje Nasilničko ponašanje Kontrolišuće ponašanje Izvor: Anketa o nasilju nad ženama koju je sproveo OEBS, 2019 Anketa je dokumentovala brojne oblike ranjivosti, gubitak samopouzdanja, poteškoće sa kontrolišućeg ponašanja koji mogu značajno spavanjem, itd.24 uticati na živote žena, ograničiti njihovu Uprkos njihovoj rasprostranjenosti, iskustva autonomiju i imati duboke posledice po njihovu nasilja, seksualnog uznemiravanja i uhođenja ličnu slobodu, zdravlje i opšte blagostanje. najčešće ostaju neprijavljena institucijama. Nasilje ima štetne i višestruke uticaje na Anketa je dokumentovala da čak i nakon najtežih dobrobit žena i dovodi do teških fizičkih i incidenata fizičkog i/ili seksualnog nasilja, psiholoških posledica. Modrice i ogrebotine bile policija u većini slučajeva nije bila obaveštena, su najčešće prijavljene fizičke posledice, nakon kao što je prikazano na Grafikonu 3 u nastavku. čega slede rane, uganuća i opekotine. Povrede Žrtve su znatno sklonije tome da prijave najteže su najčešće zabeležene kao rezultat najtežeg incidente kada ih je počinila osoba koja im nije incidenta koji je počinio bivši partner.23 Nasilje (bila) partner nego kada ih je počinio intimni ostavlja štetne i dugotrajne psihološke posledice partner. Pored toga, nasilje koje čine trenutni na preživele. Većina osoba koje su preživele partneri najčešće ostaje neprijavljeno, a stopa fizičko i/ili seksualno nasilje razvila je najmanje njegovog prijavljivanja znatno je niža u odnosu jedan dugoročan psihološki simptom, najčešće na nasilje koje su počinili bivši partneri. anksioznost i depresiju, nakon čega slede osećaj 23 Ibid, str. 86. 24 Ibid, str. 88. 28  Nasilje u porodici – obim problema Grafikon 3: Kontakt žrtve sa policijom nakon najtežeg incidenta nasilja počinjenog od strane sadašnjeg ili bivšeg partnera ili osobe koja im nije (bila) partner Albanija Bosna i Crna Gora Severna Srbija Kosovo Hercegovina Makedonija 28% 27% 26% 25% 21% 17% 16% 15% 12% 10% 9% 9% 7% 5% 4% 3% 2% 2% Sadašnji partner Bivši partner Osoba koja nije (bila) partner Izvor: Anketa o nasilju nad ženama koju je sproveo OEBS, 2019 Anketa dalje ukazuje da je verovatnije da prijavljivanja policiji ili drugim organizacijama. će žene policiji prijaviti nasilje od strane bivšeg Žrtve krivičnih dela povezanih sa seksom ređe partnera ukoliko je nasilje bilo primarni razlog za prijavljuju to policiji u poređenju sa onima koje okončanje veze, što sugeriše da je nasilje moralo su doživele fizičko nasilje. Na ovaj trend utiču biti ozbiljno pre nego što je žrtva potražila pomoć pojačana osećanja stida i sramote povezana sa policije.25 seksualnim nasiljem.26 Policija još ređe biva obaveštena od strane Najteži incident u većini slučajeva prijavljuju drugih osoba o najtežim slučajevima nasilja. same preživele i samo izuzetno ga prijavljuju Kada je reč o nasilju od strane bivšeg partnera, druge osobe. samo 4% žena koje su identifikovale svoj najteži Žene se takođe odlučuju da ne kontaktiraju incident navele su da je neko drugi obavestio druge službe, a kada se odluče da prijave policiju ili da su nadležni organi za to saznali svoj najteži incident, najčešće se obraćaju bez prijave. Isto važi za 3% žena u slučajevima zdravstvenim ustanovama. nasilja koje je počinila osoba koja nije (bila) njihov partner, i nešto više od 0,5% žena u slučajevima nasilja koje je počinio sadašnji partner. Verovatnoća prijavljivanja nasilja policiji ili drugim organizacijama varira u zavisnosti od prirode doživljenog nasilja. Žene ređe kontaktiraju nadležne organe ako njihov najteži incident uključuje samo pretnje, bilo fizičke ili seksualne. Međutim, kada incident uključuje fizičko ili seksualno nasilje, raste učestalost 25 Ibid, str. 95. 26 Ibid, str. 99. 29 3. Poglavlje Grafikon 4: Kako je policija saznala za najteži incident (svi učinioci)? Albanija Bosna i Crna Gora Severna Srbija Kosovo Hercegovina Makedonija 24% 21% 18% 13% 9% 7% 4% 3% 2% 2% 2% 2% 1% 0,4% 1% 1% 1% 0,4% Da - Prijavio/la sam sam/a Neko drugi je prijavio policiji Policija je saznala za incident, a niko ga nije prjavio Izvor: Anketa o nasilju nad ženama koju je sproveo OEBS, 2019 Anketa je dokumentovala više faktora koji prijavljivanje moglo dovesti do eskalacije nasilja doprinose slabom prijavljivanju nasilja, pri čemu od strane učinioca.27 je najčešći razlog zbog kojeg žene odlučuju da se Anketa javnog mnjenja o bezbednosti na ne obrate policiji ili drugim pružaocima usluga Zapadnom Balkanu dodatno dokumentuje nakon doživljenog nasilja njihova odluka da visoku rasprostranjenost nasilja u porodici. incident reše same. Drugi faktori uključuju U 2022. godini, 40% ispitanika/ca u regionu osećaj stida, zabrinutost u vezi sa finansijskom izjavilo je da poznaje nekoga u svojoj porodici, situacijom, nedostatak poverenja u institucije, komšiluku ili zajednici ko je doživeo nasilje u neinformisanost o specijalizovanim uslugama porodici. i strah od odmazde, posebno zabrinutost da bi Grafikon 5: Da li poznajete nekoga (u svojoj porodici, komšiluku ili zajednici) ko je doživeo nasilje u porodici? 35% 65% 1% Albanija 44% 46% 10% Crna Gora 30% 66% 5% Bosna i Hercegovina 33% 61% 6% Srbija 29% 67% 4% Severna Makedonija 70% 29% 1% Kosovo 40% 56% 4% Zapadni Balkan Da Ne Ne zna/odbija da odgovori Izvor: RCC SecuriMeter 2022 27 Ibid, str. 103. 30  Nasilje u porodici – obim problema Rezultati ankete pokazuju rastuću svest porodici kao ozbiljnu bezbednosnu pretnju u javnosti o važnosti sprečavanja i suzbijanja svojim jurisdikcijama, nasuprot četvrtini (25%) nasilja u porodici na Zapadnom Balkanu. koja ne misli tako. Na nivou regiona, ukupno 72% vidi nasilje u Grafikon 6: U kojoj meri se slažete sa sledećom izjavom: Nasilje u porodici predstavlja ozbiljnu bezbednosnu pretnju? Srbija Crna Gora Severna Kosovo Bosna i Albanija Makedonija Hercegovina 3% 1% 5% 3% 6% 10% 13% 11% 27% 26% 16% 29% 70% 49% 51% 44% 53% 39% 30% 21% 19% 21% 16% 16% 5% 7% 3% 2% 3% 2% Ne zna/odbija da odgovori U potpunosti se slažem Delimično se slažem Delimično se ne slažem U potpunosti se ne slažem Izvor: RCC SecuriMeter 2022 31 4. Poglavlje Uticaj zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici  Uticaj zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici 4.1 Izazovi u utvrđivanju učestalosti zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici Prema podacima koje su dostavila prijavljenih policiji ostao je prilično stabilan na ministarstva unutrašnjih poslova u regionu, regionalnom nivou u izveštajnom periodu, uz ukupan broj incidenata nasilja u porodici blagi porast zabeležen 2021. godine. Grafikon 7: Broj incidenata nasilja u porodici prijavljenih policiji, 2019-2021 2019 2020 2021 7866 7468 7489 Izvor: Ministarstva unutrašnjih poslova sa Zapadnog Balkana Broj prijavljenih incidenata28 u Albaniji i perioda, dok je u Bosni i Hercegovini29 i Crnoj na Kosovu stabilno je rastao tokom izveštajnog Gori opadao. Grafikon 8: Broj incidenata nasilja u porodici prijavljenih policiji, 2019-2021 Albanija Bosna i Kosovo Crna Gora Hercegovina 2411 2438 2134 2032 2061 1859 1858 1789 1765 1631 1505 1340 2019 2020 2021 Izvor: Ministarstva unutrašnjih poslova sa Zapadnog Balkana 28 Za Severnu Makedoniju, konkretni podaci nisu bili dostupni. 29 U Bosni i Hercegovini, podatke su dostavili Republika Srpska, Brčko Distrikt BiH, Kanton Sarajevo, Zeničko-dobojski kanton, Zapadnohercegovački kanton, Unsko-sanski kanton, Tuzlanski kanton, Posavski kanton, Kanton 10. 33 4. Poglavlje U Albaniji se beleži stabilan porast zahteva 379 u 2021. godini. U vezi sa nasiljem u porodici, stanovnika/ca za nalozima za zaštitu. U 2019. 3.196 pritužbi („poplaka“) primljeno je u 2019, godini bilo je primljeno 1.792 zahteva, što je 3.759 u 2020. i 3.761 u 2021. godini. poraslo na 1.886 u 2020. i dalje na 2.046 u 2021. Razumevanje učestalosti prisustva i godini. Slično tome, i broj odobrenih naloga za zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu zaštitu pokazuje uzlazni trend, sa 2.836 izdatih u nasilja u porodici otežano je ograničenom 2019, 2.816 u 2020. i 3.151 u 2021. godini. dostupnošću podataka. Na primer, u Crnoj Gori U Bosni i Hercegovini, 3.580 krivičnih dela i Severnoj Makedoniji, podaci su bili dostupni o nasilja u porodici rezultiralo je podnošenjem slučajevima u kojima je vatreno oružje korišćeno krivičnih prijava. kao sredstvo izvršenja krivičnog dela, što može Na Kosovu je u periodu 2019-2021. godine biti značajno manje od broja slučajeva nasilja policija podnela 6.358 krivičnih prijava za nasilje u porodici kada je učinilac posedovao vatreno u porodici, 1.859 u 2019, 2.061 u 2020. i 2.438 u oružje, bez obzira na to da li je ono upotrebljeno. 2021. godini. U Bosni i Hercegovini, nisu svi entiteti dostavili U tom periodu, u Crnoj Gori je ukupno takve podatke. Iako ograničeni, raspoloživi podneta 931 krivična prijava za nasilje u porodici podaci ukazuju da je, uprkos značajnom broju – 305 u 2019, zatim 315 u 2020. i 311 u 2021. prijavljenih slučajeva nasilja u porodici, broj godini. U istom periodu podneto je ukupno slučajeva u kojima je učinilac evidentiran kao 4.476 prekršajnih prijava, 1.548 u 2019, 1.474 u vlasnik vatrenog oružja – bilo legalnog ili 2020. i 1.454 u 2021. godini. nelegalnog – ostao relativno nizak tokom ovog U Severnoj Makedoniji, zvanična statistika perioda. ne generiše statističke podatke o broju zavedenih Na primer, u Albaniji je samo 1,4% predmeta, već o izvršenim krivičnim delima i prijavljenih slučajeva nasilja u porodici prekršajima. Kada je reč o krivičnim delima, 989 uključivalo učinioca koji je posedovao legalno ili je izvršeno u 2019, 992 u 2020. i 1.056 u 2021. nelegalno vatreno oružje. U Bosni i Hercegovini godini. Kada je reč o prekršajima, 470 je izvršeno taj broj iznosi 3,3%, dok je na Kosovu 0,2%. u 2019, 486 u 2020, pre nego što je broj pao na Tabela 2: Broj prijavljenih incidenata nasilja u porodici u kojima je registrovano da je učinilac nasilja u porodici posedovao vatreno oružje, legalno ili ilegalno 2019 2020 2021 Albanija 23 24 16 Bosna i Hercegovina 66 75 76 Kosovo 5 8 / Crna Gora / 2 2 Severna Makedonija / / / Izvor: Ministarstva unutrašnjih poslova sa Zapadnog Balkana 34  Uticaj zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici U apsolutnim brojevima, u istom periodu, prekršaj izvršen vatrenim oružjem. Ovi podaci Albanija je zabeležila 31 slučaj u kojem su nisu bili dostupni za Kosovo. učinioci posedovali i zloupotrebili30 vatreno Tako niske brojke mogu takođe odražavati oružje i 32 slučaja u kojima su vatreno oružje prakse vođenja evidencije koje ne obuhvataju u posedovali, ali ga nisu upotrebili. U Bosni i potpunosti stvarno stanje na terenu, što ukazuje Hercegovini, delimični podaci koje su dostavili na potrebu za daljom analizom. različiti entiteti ukazali su na 26 slučajeva Sličan trend niskog prijavljivanja slučajeva zloupotrebe vatrenog oružja, uz 194 slučaja u koji uključuju vatreno oružje u kontekstu nasilja kojima su učinioci posedovali vatreno oružje, ali u porodici evidentan je i u podacima dobijenim ga nisu upotrebili. Crna Gora je prijavila četiri sa AVMP, koji ukazuju da se zloupotreba slučaja zloupotrebe vatrenog oružja i jedan slučaj vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici u kojem je vatreno oružje bilo u posedu, ali prijavljuje znatno ređe u poređenju sa drugim nije upotrebljeno. U Severnoj Makedoniji takvi vrstama incidenata, uključujući one koji se podaci se ne generišu kroz zvaničnu statistiku. dešavaju u kriminalnom kontekstu, javnim Ipak, prema sredstvu izvršenja, u oblasti nasilja raspravama ili nerazjašnjenim pucnjavama. Od u porodici, 2019. i 2020. godine registrovano je 2019. do 2023. godine, incidenti povezani sa pet krivičnih dela izvršenih vatrenim oružjem, vatrenim oružjem koji su se desili u kontekstu dok je 2021. godine registrovano 11 krivičnih nasilja u porodici činili su samo 3,1% svih dela ove vrste. U izveštajnom periodu, u oblasti prijavljenih incidenata povezanih sa vatrenim nasilja u porodici, nije registrovan nijedan oružjem, pri čemu se ovaj trend održao tokom celog perioda. Grafikon 9: Broj incidenata sa vatrenim oružjem na Zapadnom Balkanu (ZB), prema vrsti incidenta, 2019-2023 6474 Zaplena oružja 2611 Drugo/nepoznat kontekst 2461 Kriminalni kontekst 1375 Javne rasprave 888 Nesrećni slučaj, lov, slavljeničko pucanje 452 Nasilje u porodici 153 Rasprave sa policijom Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja AVMP je dokumentovala stabilan porast oružjem u nasilju u porodici tokom istog u prijavljenom broju incidenata sa vatrenim perioda. Konkretno, broj takvih incidenata 30 Za potrebe ovog istraživanja, zloupotreba vatrenog oružja odnosi se na bilo koji oblik upotrebe vatrenog oružja radi pretnji, zastrašivanja, kontrole, prinude, psihološkog nasilja, seksualnog nasilja, ekonomskog nasilja, napada, povređivanja ili ubistva, i podaci su traženi u skladu sa tim. 35 4. Poglavlje povećao se za 72%. Ovaj porast može odražavati o njemu. Izrađene su smernice o tome kako ili stvarni rast broja incidenata, ili unapređene najbolje komunicirati sa medijima na temu33 mehanizme prijavljivanja, uključujući veću nasilja u porodici koje uključuje vatreno oružje pažnju medija posvećenu ovom pitanju. SEESAC za ministarstva unutrašnjih poslova i policijske je uložio koordinirane napore da pozitivno službe. U Srbiji je pionirski poduhvat sproveo utiče na javni diskurs o temi nasilja u porodici, UNDP u Srbiji tako što je 2017. godine, zajedno naročito onog koje uključuje vatreno oružje. sa Fondom B92, osnovao grupu Novinarke Analiza medijskog izveštavanja o ovoj pojavi protiv nasilja nad ženama.34 U okviru svog rada, u regionu Zapadnog Balkana31 sprovedena je i uz stalnu podršku UNDP-a, grupa prati kvalitet radi uspostavljanja polazne osnove. Na osnovu medijskog izveštavanja o nasilju nad ženama na dobijenih rezultata, organizovane su obuke32 osnovu uspostavljenih i priznatih pokazatelja, za predstavnike/ce ministarstava unutrašnjih izradila je Smernice za medijsko izveštavanje o poslova, policijskih službi, tužilaštava i medija, sa nasilju prema ženama35 i organizuje obuke za ciljem da im se pomogne da bolje razumeju ovu predstavnike/ce medija36 kako bi unapredili svoje pojavu i unaprede način izveštavanja javnosti prakse izveštavanja. Grafikon 10: Broj incidenata sa vatrenim oružjem na ZB (isključujući zaplene oružja), prema vrsti incidenta i godini, 2019-2023 2019 2020 2021 2022 2023 653 594 565 565 501 495 493 475 427 322 315 304 277 246 236 215 206 198 137 111 117 103 84 80 68 29 37 31 32 24 Javne rasprave Nasilje u porodici Rasprave sa policijom Kriminalni kontekst Nesrećni slučaj, lov, slavljeničko pucanje Drugo/nepoznat kontekst Linija nasilja u porodici Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja 31 SEESAC. 2024. Analiza medijskog izveštavanja o zloupotrebi vatrenog oružja u rodno zasnovanom nasilju nad ženama koje su počinili muškarci na Zapadnom Balkanu. Beograd: SEESAC, 2024. 32 https://www.seesac.org/News_1/seesac-finalizes-the-second-round-of-trainings-on-the-ethics-of-informing-the- public-about-incidents-of-firearms-misuse-in-domestic-violence-context/ 33 SEESAC. Smernice za službenike i službenice Ministarstava unutrašnjih poslova i policijskih službi za komunikaciju sa medijima u slučajevima zloupotrebe vatrenog oružja u rodno zasnovanom nasilju. Beograd: SEESAC, 2024. 34 https://novinarkeprotivnasilja.org/ 35 Gligorijević, Jovana. Pavlović, Sanja i Cvetičanin Knežević, Hristina. Smernice za medijsko izveštavanje o nasilju prema ženama Beograd: Program Ujedinjenih nacija za razvoj, 2021. 36 https://www.undp.org/serbia/stories/media-training-step-towards-better-reporting-violence-against-women 36  Uticaj zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici Faktori koji doprinose postojano niskim oružja u odvraćanju žrtava od prijavljivanja – stopama prijavljivanja zloupotrebe vatrenog detaljno su razmotreni u 7. poglavlju. oružja u nasilju u porodici – kao i uloga vatrenog 4.2 Karakteristike incidenata sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici Rodno diferencirani uticaji i rizici od zloupotrebe vatrenog oružja Prema podacima sa AVMP, žene su perioda, broj registrovanih incidenata koji činile većinu žrtava – 62,8% – u zabeleženim su pogodili žene porastao je sa 48 na 91, incidentima sa vatrenim oružjem u porodičnim što predstavlja porast od 89,6%, dok je broj okruženjima između 2019. i 2023. godine, u incidenata koji su pogodili muškarce porastao sa poređenju sa 37,2% muškaraca, što u brojkama 50 na 57, odnosno za 14%.37 znači 342 i 203 slučajeva. Tokom posmatranog Grafikon 11: Žrtve zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici na ZB, po polu, 2019-2023 2019 2020 2021 2022 2023 91 78 65 60 57 48 42 38 35 31 Muškarci Žene Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Kao što je vidljivo iz tabele u nastavku, žene jurisdikciji Zapadnog Balkana, pri čemu se su činile većinu žrtava38 incidenata povezanih sa njihov udeo u ukupnom broju žrtava kretao od vatrenim oružjem u nasilju u porodici u svakoj 53,1% u Crnoj Gori do 69,9% u Srbiji. 37 U istom periodu, pol 27 žrtava nije prijavljen. 38 Na AVMP, žrtva se definiše kao svaka osoba koja je bila izložena pretnji, povređena ili ubijena usled upotrebe vatrenog oružja, municije ili eksploziva. Žrtve takođe uključuju osobe koje su bile prisutne kada je došlo do ispaljenja vatrenog oružja, ali nisu zadobile ranu od oružja, kao i osobe koje su bile prisutne tokom incidenta u kojem je vatreno oružje bilo prisutno, ali nije upotrebljeno. 37 4. Poglavlje Tabela 3: Žrtve incidenata počinjenih vatrenim oružjem u vezi sa nasiljem u porodici, po polu, godini i jurisdikciji Jurisdikcija 2019 2020 2021 2022 2023 M (%) Ž (%) (2019-2023) (2019-2023) M Ž M Ž M Ž M Ž M Ž Albanija 7 7 7 15 9 13 11 20 15 17 40,5% 59,5% BiH 8 12 8 8 2 9 2 5 7 9 38,6% 61,4% Kosovo 2 10 11 11 9 25 10 28 16 15 35% 65% Crna Gora 3 1 4 3 3 2 2 1 3 10 46,9% 53,1% Severna 5 3 2 6 4 2 10 9 3 8 46,2% 53,8% Makedonija Srbija 10 15 6 22 4 9 7 15 13 32 30,1% 69,9% UKUPNO 35 48 38 65 31 60 42 78 57 91 37,2% 62,8% Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Najveći udeo žena među žrtvama zabeležen priroda postaju očigledni kada se razmotre je u Srbiji, koju u korak slede Kosovo, Bosna i specifični konteksti i obrasci viktimizacije žena i Hercegovina i Albanija. U Crnoj Gori i Severnoj muškaraca na Zapadnom Balkanu. Makedoniji, razlike u udelima žena i muškaraca U kontekstu kriminaliteta povezanog sa bile su manje izražene. vatrenim oružjem, žene i muškarci doživljavaju Dostupni zvanični podaci o žrtvama nasilja različite obrasce viktimizacije, a stepen i kontekst u porodici koje uključuje vatreno oružje, njihove izloženosti oružanom nasilju imaju prijavljenim policiji na Zapadnom Balkanu, izrazitu rodnu dimenziju. pokazuju da žene u regionu čine većinu žrtava Od svih incidenata povezanih sa vatrenim takvih incidenata. Od 2019. do 2021. godine, oružjem koji su pogodili žene, a koje je evidentirala žene su u Albaniji činile 71,9% žrtava incidenata AVMP, 29,8% dogodilo se u kontekstu nasilja nasilja u porodici koji uključuju vatreno oružje, u porodici, što ih svrstava na drugo mesto po u poređenju sa 28,1% muškaraca, dok su u Crnoj učestalosti, odmah iza kriminalnih incidenata, Gori žene činile 80%, a muškarci 20% žrtava. koji su činili 49,1% od ukupnog broja. S obzirom Sličan trend potvrđuju i ograničeni podaci koje na nedovoljno prijavljivanje nasilja u porodici, su dostavili entiteti u Bosni i Hercegovini39, gde dodatno pogoršano prisustvom vatrenog oružja, su žene činile 72% žrtava, u poređenju sa 28% stvarni udeo takvih incidenata verovatno muškaraca. je i veći. Među ostalim vrstama incidenata, *** isključujući kategoriju „drugo/nepoznato“, nijedna kategorija40 (npr. javne rasprave, Iako zloupotreba vatrenog oružja u nasilju u slučajnepucnjave, slavljeničke pucnjave, lov ili porodici pogađa i žene i muškarce, nesrazmerno sukobi povezani sa policijom) ne prelazi pet veliki uticaj na žene i njena rodno zasnovana procenata incidenata sa vatrenim oružjem koji 39 Sledeći entiteti iz Bosne i Hercegovine su dostavili podatke: Brčko Distrikt, Kanton Sarajevo, Tuzlanski kanton i Zeničko- dobojski kanton. 40 Kategorija „drugo“, u okviru vrsta incidenata sa vatrenim oružjem, obuhvata samoubistva, pucnjave u neutvrđenim okolnostima, pucanje u životinje nevezano za lov, eksplozije u neutvrđenim okolnostima, oružje upotrebljeno za samoodbranu i sve druge incidente koji se ne mogu svrstati ni u jednu od prethodnih kategorija. 38  Uticaj zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici uključuju žene. Povećani rizik koji vatreno oružje Za razliku od žena, muškarci češće predstavlja za žene postaje još izraženiji kada se doživljavaju zloupotrebu vatrenog oružja u uzmu u obzir smrtni ishodi takvih incidenata, kontekstu javnih rasprava, koji čine više od jedne što je obrađeno kasnije u izveštaju. trećine ukupnog broja incidenata (34%). Slede incidenti kategorisani kao „drugo/nepoznato“ sa 27,4%, kriminalni kontekst sa 23,4%, te slučajne ili slavljeničke pucanjave i lov sa 6,7%. Upoređujući kontekste, vidi se da žene imaju gotovo pet puta veću verovatnoću nego muškarci da dožive zloupotrebu vatrenog oružja u nasilju u porodici, pri čemu stope iznose 29,8% za žene i 6,2% za muškarce. Grafikon 12 Grafikon 13 Žene žrtve incidenata sa Muškarci žrtve incidenata sa vatrenim oružjem na ZB, vatrenim oružjem na ZB, prema vrsti incidenta, prema vrsti incidenta, 2019-2023 2019-2023 100% 34% 100% 49,1% 27,4% 29,8% 23,4% 11,4% 6,7% 5% 6,2% 4,2% 0,3% 0% 2,3% 0% Kriminalni kontekst Nasilje u porodici Drugo/nepoznat kontekst Javne rasprave Nesrećni slučaj, lov, slavljeničko pucanje Rasprave sa policijom Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja 39 4. Poglavlje Tokom analiziranog perioda primećene su kod žena, gde se njihov udeo gotovo udvostručio značajne oscilacije. Sa izuzetkom 2021. godine, – sa 20,6% na 40,1%. Manji, ali i dalje primetan udeo incidenata koji su se desili u kontekstu porast zabeležen je kod muškaraca, sa 6,7% na nasilja u porodici porastao je i kod žena i kod 8,2%. muškaraca. Ovaj porast bio je znatno izraženiji Grafikon 14: Udeo incidenata povezanih sa vatrenim oružjem u nasilju u porodici u odnosu na ukupan broj incidenata na ZB, po polu žrtve i godini 2019 2020 2021 2022 2023 40,1% 38,5% 27,3% 24,4% 20,6% 6,7% 8,2% 5,2% 5,1% 6,1% Žene Muškarci Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Karakteristike incidenata povezanih sa vatrenim oružjem koji se dešavaju u kontekstu nasilja u porodici U porodičnom okruženju, zloupotreba 266 incidenata povezanih sa vatrenim oružjem u vatrenog oružja češće se javlja u slučajevima slučajevima partnerskog nasilja, u poređenju sa partnerskog nasilja nego u slučajevima nasilja 186 incidenata koji su uključivali druge članove koje uključuje druge članove porodice. Između porodice. 2019. i 2023. godine, na AVMP je registrovano Grafikon 15: Incidenti povezani sa vatrenim oružjem prema učiniocu (intimni partneri i drugi članovi porodice) na ZB, 2019-2023 58,8% 41,2% Partnersko nasilje Drugi članovi porodice Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja 40  Uticaj zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici Broj registrovanih incidenata koje su počinili koje su počinili drugi članovi porodice takođe intimni partneri naglo je porastao i gotovo se se značajno povećao, iako u manjoj meri i uz udvostručio u petogodišnjem periodu, sa 36 veće oscilacije nego u slučajevima koji uključuju u 2019. na 70 u 2023. godini. Broj incidenata intimne partnere. Grafikon 16: Broj incidenata povezanih sa vatrenim oružjem koje su počinili intimni partneri i drugi članovi porodice na ZB, po godinama 2019 2020 2021 2022 2023 70 61 51 48 47 42 36 36 32 29 Partnersko nasilje Drugi članovi porodice Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Razlike u obrascima viktimizacije ukazuju partnerskom nasilju između 2019. i 2023. godine. na značajne rodne razlike u iskustvima nasilja u Kao što se vidi na grafikonu u nastavku, broj porodici. Podaci sa AVMP ukazuju na postojani muškaraca pogođenih oružanim nasiljem od trend prema kojem su žene nesrazmerno više strane partnerki ostao je na konstantno niskom pogođene zloupotrebom vatrenog oružja od nivou, a u pojedinim godinama takvi incidenti strane intimnih partnera, te čine 97,7% žrtava nisu uopšte zabeleženi. incidenata povezanih sa vatrenim oružjem u Grafikon 17: Žrtve incidenata povezanih sa vatrenim oružjem koje su počinili intimni partneri na Zapadnom Balkanu, po polu i godini 2019 2020 2021 2022 2023 70 61 49 48 33 1 2 3 0 0 Muškarci Žene Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja 41 4. Poglavlje Žene starosti od 36 do 60 godina najčešće Muškarci su, s druge strane, znatno češće doživljavaju nasilje u porodici sa upotrebom žrtve zloupotrebe vatrenog oružja od strane vatrenog oružja, zatim slede one starosti od 19 drugih muških članova porodice. Kada je pol do 35 godina i one starije od 61 godine. Takva takvih žrtava bio poznat, muškarci su činili starosna raspodela žrtava dokumentovana je 72,3% tih žrtava, u poređenju sa 27,7% žena. širom regiona i od strane SEESAC-ove platforme AVMP i zvaničnih podataka koje su dostavili MUP-ovi u regionu. Grafikon 18: Žrtve incidenata počinjienih vatrenim oružjem koje su počinili drugi članovi porodice na ZB, 2019-2023 2019 2020 2021 2022 2023 43 31 31 31 21 15 13 12 11 9 2 5 Muškarci Žene Pol nije prijavljen Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Slično kao što je gore navedeno, i žene i Zloupotreba vatrenog oružja u partnerskom muškarci starosti između 36 i 60 godina bili su nasilju pogađa ne samo partnera/ku, već i druge najčešće izloženi zloupotrebi vatrenog oružja članove porodice ili osobe koje se zateknu na od strane drugih, pretežno muških članova mestu događaja. Tokom pet analiziranih godina, porodice. 38 muškaraca i 22 žene takođe su bili pogođeni Iako su detaljne informacije o okolnostima zloupotrebom vatrenog oružja u nasilju u incidenata ograničene, raspoloživi podaci porodici, dok pol dodatnih 20 žrtava nije bio ukazuju na to da se oni uglavnom dešavaju prijavljen. Ograničeni podaci takođe potvrđuju između članova uže porodice, naročito očeva da su pogođena i deca. i sinova, i kao žrtava i kao učinilaca. Pored Na makrolokacijskom nivou, incidenti toga, zabeleženi su i sukobi između braće, kao povezani sa vatrenim oružjem u nasilju u porodici i incidenti koji uključuju članove šire porodice, na Zapadnom Balkanu znatno češće se dešavaju uključujući nećake, zetove i rođake. Motivi ovih u urbanim nego u ruralnim područjima – 65,4% incidenata su raznovrsni i obuhvataju porodične naspram 34,6%. Jedini izuzeci su Albanija, gde sukobe, nerešene imovinske sporove i dugotrajno su incidenti u ruralnim sredinama bili nešto zlostavljanje. Imovinski sporovi predstavljaju češći (52%) nego u urbanim, i Crna Gora, gde se značajan faktor u mnogim slučajevima, ogromna većina incidenata dogodila u urbanim uključujući one koji se odnose na nasledstvo, sredinama (90,3%). finansijske nesuglasice, sukobe oko vlasništva Širom regiona, vatreno oružje je najčešće nad zemljištem, a u pojedinim slučajevima su korišćeno u privatnim prostorima, kao što su kuće uključeni i problemi sa mentalnim zdravljem. i dvorišta, u 83,2% svih registrovanih incidenata. 42  Uticaj zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici Takvi trendovi su vrlo postojani i u skladu su sa trotoarima ili parkiralištima, nakon čega slede prethodnim SEESAC-ovim istraživanjima. drugi javni prostori, poput kancelarija ili Svaki deseti incident dogodio se na ulicama, maloprodajnih objekata. Grafikon 19: Mikrolokacija incidenata povezanih sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici na ZB, 2019-2023 83,2% 10% 6,8% Kuća/stan/dvorište Ulica/parking/trotoar Javna zgrada/kancelarija/maloprodajni objekat Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja 4.3 Smrtni ishodi incidenata sa vatrenim oružjem u porodičnom kontekstu U potpunoj suprotnosti sa niskim stopama Od 2019. do 2023. godine, ukupan broj prijavljivanja, zloupotreba vatrenog oružja u smrtnih slučajeva usled incidenata povezanih nasilju u porodici ima duboke i dalekosežne sa vatrenim oružjem u nasilju u porodici (152) posledice po bezbednost i dobrobit i žena bio je veći od broja prijavljenog u bilo kojoj i muškaraca u regionu, dok istovremeno drugoj kategoriji incidenata obuhvaćenih na predstavlja značajan izazov u kontekstu kontrole AVMP, te je premašen broj smrtnih slučajeva SALW. Kumulativni efekti su ozbiljni i obuhvataju u kriminalnim kontekstima (144) i javnim smrtonosne i nesmrtonosne fizičke povrede i raspravama (135), koji su zauzimali drugo, psihološku traumu. odnosno treće mesto, ako se kategorija „drugo“41 Ozbiljnost nasilja u porodici naročito se isključi. ogleda u broju smrtnih slučajeva povezanih sa Veliki broj smrtnih ishoda u slučajevima vatrenim oružjem u ovom kontekstu. Analiza nasilja u porodici u kontrastu je sa relativno podataka sa AVMP pruža uvid u karakteristike niskim brojem prijavljenih incidenata, što zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici, naglašava specifične rizike povezane sa vatrenim čime se omogućava razumevanje ove pojave oružjem, koji povećavaju verovatnoću smrtnog u širem kontekstu oružanog nasilja u regionu ishoda. i dokumentuje visoka smrtonosnost vatrenog oružja u ovom kontekstu. 41 Kategorija „drugo“, u okviru vrsta incidenata sa vatrenim oružjem, obuhvata samoubistva, pucnjave u neutvrđenim okolnostima, pucanje u životinje nevezano za lov, eksplozije u neutvrđenim okolnostima, oružje upotrebljeno za samoodbranu i sve druge incidente koji se ne mogu svrstati ni u jednu od prethodnih kategorija. 43 4. Poglavlje Grafikon 20: Broj smrtnih ishoda povezanih sa vatrenim oružjem prema vrsti incidenta na ZB, 2019-202342 152 144 142 135 64 29 15 Nasilje u porodici Kriminalni kontekst Javne rasprave Slučajne, slavljeničke pucnjave, lov Masovne pucnjave Rasprave sa policijom Drugo Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Identifikovano je nekoliko faktora koji povećavaju verovatnoću smrtnog ishoda u nasilju u porodici kada je uključeno vatreno oružje: težina povreda nanetih vatrenim oružjem, ograničena sposobnost žena da pruže otpor, smanjena verovatnoća da će uspeti da pobegnu ili da će neko intervenisati i povećana verovatnoća da će učinilac zaista upotrebiti vatreno oružje.43 Na nivou jurisdikcija, u Srbiji, Bosni i Hercegovini i Severnoj Makedoniji broj smrtnih slučajeva povezanih sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici premašio je broj smrtnih slučajeva u svim drugim vrstama incidenata. U Albaniji su smrtni slučajevi povezani sa nasiljem u porodici rangirani na trećem mestu, nakon incidenata u kriminalnim kontekstima i javnim raspravama; sličan obrazac primećen je i u Crnoj Gori, gde su smrtni slučajevi povezani sa nasiljem u porodici sledili nakon kategorija „drugo“ i kriminalnog konteksta, kao i na Kosovu, gde su sledili kategorije „drugo“ i javne rasprave. 42 Brojevi prikazani na ovom grafikonu uključuju ukupan broj smrtnih slučajeva povezanih sa vatrenim oružjem kod muškaraca, žena i osoba čiji pol nije prijavljen. 43 SEESAC. 2016. Rod i malokalibarsko i lako oružje u Jugoistočnoj Evropi. Beograd: SEESAC., str. 23. 44  Uticaj zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici Grafikon 21: Broj ishoda povezanih sa vatrenim oružjem prema vrsti incidenta i jurisdikciji, 2019-202344 9 14 8 1 10 2 7 Crna Gora 51 28 41 20 19 22 Srbija 36 16 21 18 2 25 Bosna i Hercegovina 18 5 20 8 6 44 Kosovo 11 6 7 5 1 11 Severna Makedonija 27 74 38 12 4 29 Albanija Nasilje u porodici Kriminalni kontekst Javne rasprave Slučajne, slavljeničke pucnjave, lov Masovne pucnjave Rasprave sa policijom Drugo Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Širom regiona, broj smrtnih slučajeva usled masovne pucnjave koje su se dogodile 2022. zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja (Cetinje) i 2023. godine (Beograd, Dubona i u porodici dostigao je vrhunac 2020. godine i Orašje) značajno su uticale na trendove. Ako zauzeo treće mesto 2019. i 2021. godine. U 2022. bi se isključili ti incidenti, nasilje u porodici bi i 2023. godini, broj smrtnih slučajeva u nasilju zauzelo prvo mesto u obe godine prema broju u porodici zauzeo je drugo mesto; međutim, smrtnih slučajeva. 44 Brojevi prikazani na ovom grafikonu uključuju ukupan broj smrtnih slučajeva povezanih sa vatrenim oružjem kod muškaraca, žena i osoba čiji pol nije prijavljen. 45 4. Poglavlje Grafikon 22: Broj smrtnih slučajeva povezanih sa vatrenim oružjem na ZB, prema vrsti incidenta i godini 2019 2020 2021 2022 2023 40 35 33 33 32 30 30 29 28 28 27 27 26 25 25 26 27 25 24 20 21 19 17 10 11 9 8 7 3 2 2 0 0 0 1 Nasilje u porodici Kriminalni kontekst Javne rasprave Slučajne, slavljeničke pucnjave, lov Masovne pucnjave Rasprave sa policijom Drugo Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Primetno je da je 2020. godine zabeležen regionu. Ovo ukazuje na potrebu za daljim najveći broj smrtnih slučajeva i među ženama istraživanjem načina na koji su specifične i među muškarcima, što se poklopilo sa prvom okolnosti tokom pandemije COVID-19 godinom pandemije, periodom koji je obeležen doprinele ovakvim ishodima. strogim merama zabrane kretanja u celom Grafikon 23: Broj žena i muškaraca ubijenih vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici na ZB, po godinama 2019 2020 2021 2022 2023 23 19 18 17 17 16 13 11 10 8 Žene Muškarci Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Nesrazmerno veliki uticaj zloupotrebe povezanih sa vatrenim oružjem prema vrsti vatrenog oružja u nasilju u porodici na žene incidenta. posebno je vidljiv u prikazu smrtnih slučajeva 46  Uticaj zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici Kao što je prikazano na grafikonu u nastavku, Nasuprot tome, muškarci se suočavaju sa 68,4% žena ubijenih vatrenim oružjem u znatno većim rizikom od toga da budu ubijeni regionu bile su žrtve nasilja u porodici – što je u drugim kontekstima, kao što su javne rasprave broj gotovo osam puta veći od onih ubijenih u (24,9%) i kriminalni kontekst (24,3%). Ipak, kriminalnim aktivnostima (8,8%), koje čine drugi značajan udeo muškaraca ubijenih vatrenim najčešći kontekst, isključujući kategoriju „drugo“. oružjem stradao je u nasilju u porodici – 10,2%. Grafikon 24: Grafikon 25: Smrtni slučajevi žena Smrtni slučajevi muškaraca povezani sa vatrenim povezani sa vatrenim oružjem prema vrsti oružjem prema vrsti incidenta na ZB, 2019-2023 incidenta na ZB, 2019-2023 10,2% 100% 100% 23% 6,6% 5,1% 2,8% 0,7% 3,5% 8,8% 10,6% 68,4% 24,9% 24,3% 10,9% 0% 0% Nasilje u porodici Kriminalni kontekst Javne rasprave Slučajane, slavljeničke pucanjave, lov Masovne pucnjave Rasprave sa policijom Drugo Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Takav trend je primećen u celom regionu i tokom celog analiziranog perioda. 47 4. Poglavlje Tabela 4: Broj smrtnih ishoda prema vrsti incidenta na ZB, po polu i godini 2019 2020 2021 2022 2023 Ž M Ž M Ž M Ž M Ž M Nasilje u porodici 18 10 23 17 17 8 16 11 19 13 Kriminalni kontekst 4 26 0 27 3 30 0 27 5 21 Javne rasprave 0 30 0 24 0 29 1 24 0 27 Slučajne/slavljeničke pucanjave/lov 1 7 2 15 1 19 3 7 0 9 Masovna pucnjava 0 0 0 0 0 0 4 6 9 10 Rasprave sa policijom 0 3 0 2 0 1 0 2 0 7 Drugo 3 23 2 33 2 28 1 19 2 23 Ukupno 26 99 27 118 23 115 25 96 35 110 Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Očigledno je da obrasci viktimizacije u muškarca su ubijena vatrenim oružjem od strane nasilju u porodici pokazuju značajne rodne svojih partnerki, što čini 0,6% svih muškaraca razlike i nesrazmerno više pogađaju žene. Ipak, ubijenih oružjem. Partnersko nasilje povezano sa u apsolutnim brojevima, i među muškarcima vatrenim oružjem utiče i na bezbednost drugih postoji značajan broj žrtava sa smrtnim ishodom osoba koje se mogu zateći na mestu događaja. U povezanih sa nasiljem u porodici. izveštajnom periodu, ukupno 11 osoba, 3 žene i U kontekstu nasilja u porodici, žene su bile 8 muškaraca, takođe je ubijeno u tom kontekstu. najviše izložene riziku od zloupotrebe vatrenog Pored toga, 20 (14,6%) žena i 49 (9,1%) oružja od strane svojih sadašnjih ili bivših muškaraca ubijenih vatrenim oružjem ubijeni partnera. Nešto više od svake druge žene (71 od su od strane drugih članova porodice, pretežno 136) na Zapadnom Balkanu ubijene vatrenim muškaraca. oružjem ubio je njen partner. U istom periodu, dva Grafikon 26: Rodno diferencirani efekti zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici na ZB, 2019-2023 68,4% Udeo žena i muškaraca ubijenih u nasilju u porodici vatrenim oružjem od ukupnog broja 10,9% žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem 50,7% Udeo žena i muškaraca ubijenih vatrenim oružjem od strane intimnih partnera od ukupnog 0,6% broja žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem 14,7% Udeo žena i muškaraca ubijenih vatrenim oružjem od strane drugog člana porodice od ukupnog broja 8,7% žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem Žene Muškarci Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja 48  Uticaj zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici Kao što je očigledno, većina smrtnih slučajeva U kontekstu partnerskog nasilja povezanog povezanih sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja sa vatrenim oružjem, žene se suočavaju sa većim u porodici povezana je sa partnerskim nasiljem, a rizikom od toga da budu ubijene od strane svojih ovaj trend je ostao dosledan tokom vremena. sadašnjih partnera (75% slučajeva) u poređenju sa bivšim partnerima (25% slučajeva). Ovi podaci ukazuju da, iako se u nekim slučajevima rizik može smanjiti nakon napuštanja nasilnika, on može i značajno eskalirati tokom ili nakon rastavljanja i dovesti do smrtnog ishoda, a prisustvo vatrenog oružja posebno pogoršava taj rizik. Pored toga, oni pokazuju kako učinilac koristi vatreno oružje u pokušaju da ponovo uspostavi kontrolu nad žrtvom, što je detaljnije razmotreno u 7. poglavlju. Istraživanje sprovedeno u Srbiji pokazalo je da je period između trenutka napuštanja učinioca i femicida koji usledi varirao od samo nekoliko dana do dve godine.45 Grafikon 27: Ubistva povezana sa Grafikon 28: vatrenim oružjem u Udeo žena ubijenih vatrenim kontekstu nasilja u porodici oružjem od strane sadašnjih na ZB, prema učiniocu, i bivših partnera na ZB, 2019-2023 2019-2023 100% 100% 45,1% 25% 75% 54,9% 0% 0% Partner Žene ubijene vatrenim oružjem od strane sadašnjih partnera Drugi članovi porodice Žene ubijene vatrenim oružjem od strane bivših partnera Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja 45 Lacmanović. Vedrana. 2021. Analiza slučaja femicida vatrenim oružjem (jun 2017 - jun 2020). Beograd: UNDP. 49 4. Poglavlje Nesrazmerno veliki uticaj zloupotrebe jurisdikcijama Zapadnog Balkana, kao što je vatrenog oružja na žene očigledan je u svim prikazano u nastavku. Grafikon 29: Albanija, 2019-2023 65,2% Udeo žena i muškaraca ubijenih u nasilju u porodici vatrenim oružjem od ukupnog broja žena 7,5% i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem 39,1% Udeo žena i muškaraca ubijenih vatrenim oružjem od strane intimnih partnera od ukupnog broja žena i 0% muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem 21,7% Udeo žena i muškaraca ubijenih vatrenim oružjem od drugih članova porodice od ukupnog broja žena 6,8% i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem Žene Muškarci Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Grafikon 30: Bosna i Hercegovina, 2019-2023 82,8% Udeo žena i muškaraca ubijenih u nasilju u porodici vatrenim oružjem od ukupnog broja 13,5% žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem 62,1% Udeo žena i muškaraca ubijenih vatrenim oružjem od strane intimnih partnera od 1,1% ukupnog broja žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem 17,2% Udeo žena i muškaraca ubijenih vatrenim oružjem od drugih članova porodice od ukupnog 9% broja žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem Žene Muškarci Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Grafikon 31: Kosovo, 2019-2023 66,7% Udeo žena i muškaraca ubijenih u nasilju u porodici vatrenim oružjem od ukupnog broja 11,4% žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem 58,3% Udeo žena i muškaraca ubijenih vatrenim oružjem od strane intimnih partnera od ukupnog 0% broja žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem 8,3% Udeo žena i muškaraca ubijenih vatrenim oružjem od drugih članova porodice od ukupnog 8% broja žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem Žene Muškarci Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja 50  Uticaj zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici Grafikon 32: Crna Gora, 2019-2023 55,6% Udeo žena i muškaraca ubijenih u nasilju u porodici vatrenim oružjem od ukupnog broja 9,5% žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem 33,3% Udeo žena i muškaraca ubijenih vatrenim oružjem od strane intimnih partnera od ukupnog 0% broja žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem 22,2% Udeo žena i muškaraca ubijenih vatrenim oružjem od drugih članova porodice od ukupnog 9,5% broja žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem Žene Muškarci Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Grafikon 33: Severna Makedonija, 2019-2023 83,3% Udeo žena i muškaraca ubijenih u nasilju u porodici vatrenim oružjem od ukupnog broja 17,1% žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem 50% Udeo žena i muškaraca ubijenih vatrenim oružjem od strane intimnih partnera od ukupnog 0% broja žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem 16,7% Udeo žena i muškaraca ubijenih vatrenim oružjem od drugih članova porodice od ukupnog 17,1% broja žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem Žene Muškarci Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Grafikon 34: Srbija, 2019-2023 63,2% Udeo žena i muškaraca ubijenih u nasilju u porodici vatrenim oružjem od ukupnog broja 12,1% žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem 50,9% Udeo žena i muškaraca ubijenih vatrenim oružjem od strane intimnih partnera od ukupnog 1,6% broja žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem 10,5% Udeo žena i muškaraca ubijenih vatrenim oružjem od drugih članova porodice od ukupnog 8,9% broja žena i muškaraca ubijenih u incidentima povezanim sa vatrenim oružjem Žene Muškarci Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja 51 4. Poglavlje 4.4 Povrede Zloupotreba vatrenog oružja u kontekstu vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici. nasilja u porodici negativno utiče na fizičku Broj registrovanih povreda pokazivao je značajne dobrobit i žena i muškaraca u regionu, te dovodi oscilacije, dostigavši vrhunac 2019, potom se do različitih oblika telesnih povreda. Tokom značajno smanjujući tokom 2020, 2021. i 2022. pet godina obuhvaćenih analizom, AVMP je godine, pre nego što je ponovo porastao tokom registrovala ukupno 60 povreda povezanih sa 2023. godine. Grafikon 35: Broj povreda povezanih sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici na ZB, po godini i polu žrtve 2019 2020 2021 2022 2023 15 9 7 7 6 4 3 3 3 3 Muškarci Žene Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja U načelu, muškarci su imali veću verovatnoću izložene riziku od povreda nanetih vatrenim od žena da pretrpe povrede povezane sa vatrenim oružjem od strane svojih partnera, pri čemu oružjem, iako su tokom pet analiziranih godina se 66,7% povreda žena dogodilo u kontekstu postojale značajne varijacije. Primetno je da je partnerskog nasilja. Nasuprot tome, muškarci se 2023. godine broj povreda nanetih vatrenim suočavaju sa suprotnim trendom, budući da su oružjem među muškarcima i ženama bio isti. primarno izloženi riziku od povreda povezanih Uopšteno, broj povreda povezanih sa vatrenim sa vatrenim oružjem koje im nanose drugi oružjem koje su naneli drugi članovi porodice muški članovi porodice ili bivaju kolateralne bio je viši nego u slučajevima partnerskog nasilja. žrtve u partnerskom nasilju (93% ukupnog broja Kada je reč o rizicima, podaci su potvrdili povreda nanetih muškarcima u kontekstu nasilja već dokumentovane trendove da su žene najviše u porodici). 4.5 Pretnje Iako su podaci o zloupotrebi vatrenog nasilje. Iako ovi oblici nasilja obično prethode oružja uglavnom dostupni za ubistva/femicide, ubistvima, oni se retko prijavljuju. povrede i napade, vatreno oružje se takođe Ograničeni podaci o evidentiranim koristi kao sredstvo za vršenje drugih oblika slučajevima upotrebe vatrenog oružja za pretnje rodno zasnovanog nasilja, kao što su psihološko pružaju samo delimično razumevanje ovog i seksualno nasilje, koje uključuje silovanje, fenomena. Od 2019. do 2023. godine, na AVMP emocionalne povrede, prinudu, kao i ekonomsko je evidentirano ukupno 177 pretnji koje su 52  Uticaj zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici uključivale vatreno oružje u kontekstu nasilja pretnje smrću ili taktike osmišljene da pojačaju u porodici. Nešto više od dve trećine takvih strah, kao što su pucanje iz vatrenog oružja ili incidenata dogodilo se u partnerskom nasilju pokazivanje drugih opasnih oružja. Iako su ove (67,2%), pri čemu su bile pogođene intimne pretnje najčešće usmerene ka partnerima, one partnerke/partneri (95 incidenata), ali i druge se takođe odnose i na druge članove porodice, osobe (24 incidenta). Pored toga, 58 pretnji su uključujući decu, roditelje i braću/sestre. U počinili drugi članovi porodice. nekoliko slučajeva, deca su dobijala direktne Žene čine većinu žrtava sa 69,5%, uključujući pretnje ili bila izložena nasilju. sve žrtve partnerskog nasilja. U nekoliko navrata, učinioci su imali krivične Iako su detaljne informacije o incidentima dosijee, istorijat nasilja u porodici ili izrečene koji uključuju pretnje vatrenim oružjem često zabrane prilaska, što ukazuje na kontinuirane ograničene, raspoloživi podaci pokazuju da obrasce nasilničkog ponašanja. takve pretnje u kontekstu nasilja u porodici Iako je većina ovog oružja bila u nelegalnom ili porodičnih sukoba obično podrazumevaju posedu, neki učinioci su koristili oružje u verbalne ili fizičke demonstracije nasilja sa legalnom posedu kako bi povredili svoje žrtve ili ciljem zastrašivanja ili prinude žrtava. Priroda im pretili. ovih pretnji varira, ali često uključuje izričite 4.6 Pregled administrativnih podataka U Albaniji je između 2019. i 2021. godine (34%, 16 od 47) ubijena u nasilju u porodici ukupno 60 osoba registrovano kao žrtve ubistava ubijena je vatrenim oružjem, u poređenju sa povezanih sa porodičnim odnosima. Od toga, 53,8% muškaraca (7 od 13). 20 slučajeva je uključivalo intimne partnere kao U istom periodu, na Kosovu je 39 osoba učinioce, dok je 40 uključivalo druge članove ubijeno u kontekstu nasilja u porodici, 9 od porodice. Žene čine većinu žrtava ubistava koja strane intimnih partnera i 30 od strane drugih su se dogodila u porodičnom okruženju, 78,3% članova porodice. Žene su činile 43,6% ubijenih, (47 od 60), u poređenju sa 21,7% muškaraca u poređenju sa 56,4% muškaraca. Žene su činile (13 od 60). Žene čine većinu žrtava ubistava, većinu žrtava od strane intimnih partnera (8 od kako onih koje su počinili intimni partneri 9), dok su muškarci uglavnom bili izloženi riziku (95% svih žrtava), tako i onih koje su počinili od ubistava od strane drugih članova porodice, drugi članovi porodice (70% svih žrtava), ali je gde čine 70% ukupnog broja žrtava. 11,8% žena i vidljivo da su one u posebnom riziku od toga 27,3% muškaraca ubijenih u kontekstu nasilja u da budu ubijene od strane sadašnjih ili bivših porodici ubijeno je vatrenim oružjem. partnera. U porodičnom kontekstu, muškarci U Crnoj Gori, između 2019. i 2021. godine, su više izloženi riziku da ih ubiju drugi muški ukupno 16 osoba je ubijeno u kontekstu nasilja članovi porodice (30% žrtava) nego njihove u porodici, uključujući devet žena (56,2%) i partnerke (registrovan je samo jedan takav slučaj sedam muškaraca (43,8%). Žene čine većinu u trogodišnjem periodu u Albaniji). Od svih ubijenih od strane intimnih partnera (3 naspram ubistava počinjenih u porodičnom kontekstu, 2 muškarca), kao i ubijenih od strane drugih 38,3% (23 od 60) počinjeno je vatrenim oružjem. članova porodice (6 naspram 5 muškaraca). Od ubistava od strane intimnih partnera, 30% Podaci o upotrebi vatrenog oružja u tim je počinjeno vatrenim oružjem, u poređenju sa ubistvima nisu bili dostupni. 42,5% ubistava koja su počinili drugi članovi U Severnoj Makedoniji dogodilo se 15 porodice. Žene čine većinu žrtava ubijenih ubistava u kontekstu nasilja u porodici, koja vatrenim oružjem u nasilju u porodici – 69,6% su uključivala sedam žena i osam muškaraca. (16 od 23), u poređenju sa 30,4% muškaraca (7 Tokom izveštajnog perioda, jedno od tih ubistava od 23). Kada se pogleda odnos, svaka treća žena počinjeno je vatrenim oružjem. 53 4. Poglavlje U Bosni i Hercegovini, podatke su dostavili sa jednim muškarcem. Kada je reč o ubistvima Republika Srpska, Kanton Sarajevo i Zeničko- koja su izvršili drugi članovi porodice, žene dobojski kanton. Od 2019. do 2021. godine, u takođe čine većinu (4 od 6, u poređenju sa 2 od Republici Srpskoj je ukupno 19 osoba ubijeno 6 muškaraca). Jedna žena je ubijena vatrenim u kontekstu nasilja u porodici, 10 od strane oružjem, dok su ostale žrtve ubijene na druge intimnih partnera i 9 od strane drugih članova načine. Slično tome, od svih žrtava ubijenih od porodice. Žene čine sve žrtve partnerskog strane drugih članova porodice, jedna žrtva, femicida (10 od 10), pri čemu je sedam ubijeno od muškarac, ubijen je vatrenim oružjem. strane sadašnjeg, a tri od strane bivšeg partnera. U Zeničko-dobojskom kantonu, ukupno šest Muškarci čine većinu žrtava koje su ubili drugi osoba je ubijeno u porodičnim okruženjima. članovi porodice, 77,8% (7 od 9), u poređenju sa Većinu žrtava – pet žena – ubili su njihovi intimni 22,2% žena (2 od 9). Šest od deset partnerskih partneri, dok je jednog muškarca ubio drugi femicida (60%) počinjeno je vatrenim oružjem. član porodice. Od ovih slučajeva, četiri žene su U istom periodu, u Kantonu Sarajevo, 10 ubijene od strane svojih partnera koji su koristili osoba je ubijeno u kontekstu nasilja u porodici, vatreno oružje, a muška žrtva ubijena je vatrenim četiri od strane partnera i šest od strane drugih oružjem od strane drugog člana porodice. članova porodice. Žene čine većinu žrtava (3 od 4) ubijenih od strane partnera, u poređenju 4.7 Učinioci incidenata povezanih sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici Oružano nasilje u porodičnim okruženjima potvrđuju kontinuitet takvih trendova. ima izraženu rodnu dimenziju, pri čemu se Između 2019. i 2023. godine, podaci sa muškarci redovno identifikuju kao glavni AVMP pokazuju da su muškarci činili 98,1% učinioci u incidentima koji uključuju vatreno učinilaca u takvim incidentima, u poređenju sa oružje. I podaci prikupljeni od ministarstava samo 1,9% žena. unutrašnjih poslova u regionu i podaci sa AVMP Grafikon 36: Učinioci incidenata sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici na ZB, po polu, 2019-2023 1,9% 98,1% 0% 100% Muškarci Žene Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Ovaj obrazac je dosledno dokumentovan u manjih oscilacija, ostao je stabilan na godišnjem svim jurisdikcijama Zapadnog Balkana i, osim nivou. 54  Uticaj zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici Grafikon 37: Učinioci incidenata sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici na ZB, po polu i godini 2019 2020 2021 2022 2023 100% 98,4% 98,8% 97,6% 94,3% 6,1% 2,4% 1,2% 1,6% 0% Muškarci Žene Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Podaci MUP-ova iz Albanije, Crne Gore i sa godini, dok je broj žena za iste godine iznosio 1, Kosova potvrdili su takve trendove. Na primer, 1 i nula). u Albaniji su svi učinioci prijavljenih slučajeva Muškarci čine ogromnu većinu učinioca u nasilja u porodici koji uključuju vatreno oružje slučajevima nasilja sa vatrenim oružjem, kako bili muškarci (36 u 2019, 30 u 2020, 17 u 2021. u incidentima koji uključuju intimne partnere, godini), isto kao i u Crnoj Gori (2 u 2020. i 2 u tako i u onima usmerenim na druge članove 2021. godini). Na Kosovu, muškarci su takođe porodice. činili većinu (4 u 2019, 7 u 2020. i 4 u 2021. Grafikon 38: Učinioci incidenata sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici na ZB, po polu, 2019-2023 2,2% Partneri kao učinioci 97,8% 1% Drugi članovi porodice kao učinioci 99% Žene Muškarci Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Kada su bili dostupni podaci o starosnoj iz grupe od 19 do 35 godina, te osobe starije od strukturi učinilaca, utvrđeno je da većina pripada 61 godine. Ovi trendovi ostaju dosledni u celom starosnoj grupi od 36 do 60 godina, a slede oni regionu. 55 4. Poglavlje Grafikon 39: Muškarci učinioci incidenata sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici na ZB, po starosti, 2019-2023 0,6% 22,5 % 58,8% 18,1% 0% 100% 0-18 19-35 36-60 61-100 Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja 4.8 Pripadnici sektora bezbednosti kao učinioci incidenata povezanih sa vatrenim oružjem u kontekstu nasilja u porodici Između 2019. i 2023. godine, na AVMP je i 5 muškaraca), pet je povređeno (4 muškarca registrovano 14 incidenata povezanih sa vatrenim i 1 žena), a tri su bile izložene pretnjama (jedna oružjem u nasilju u porodici u koje su bili uključeni žena i dve osobe čiji pol nije prijavljen). Tri od pripadnici sektora bezbednosti na Zapadnom ovih incidenata završila su se ubistvima praćenih Balkanu. Najveći broj incidenata, šest, dogodio samoubistvom učinilaca, a počinili su ih dva se 2019. godine. Tokom 2020. i 2021. godine, broj muškarca i jedna žena iz sektora bezbednosti. takvih slučajeva smanjen je na tri godišnje, dok je Većina incidenata (78,6%) dogodila se u 2022. i 2023. godine registrovan samo po jedan urbanim područjima, dok je 21,4% zabeleženo incident godišnje. Na nivou regiona, Albanija i u ruralnim sredinama. Što se tiče konkretnih Srbija zabeležile su po četiri slučaja, nakon čega lokacija incidenata, 57,1% incidenata dogodilo se slede Kosovo, Bosna i Hercegovina i Crna Gora u kućama, stanovima ili pripadajućim dvorištima, sa po dva slučaja. U Severnoj Makedoniji u istom dok se manji broj desio na javnim mestima, kao periodu nije bilo prijavljenih incidenata. što su ulice i javne zgrade. U tri slučaja tačna Među učiniocima bilo je 11 policijskih lokacija nije bila prijavljena. službenika/ca, uključujući dvoje penzionisanih Sedam slučajeva uključivalo je oružje u službenika, dok su preostala tri slučaja uključivala legalnom posedu, dok je u dva slučaja korišćeno vojna lica. Većinu učinilaca – 12 od 14 – činili oružje u nelegalnom posedu. U pet slučajeva su muškarci, uz dve žene. Kada je reč o starosti, zakonski status vlasništva nad oružjem nije devetoro učinilaca bilo je starosti između 36 i 60 bio prijavljen. Primetno je da je u tri incidenta godina, dvoje starosti od 19 do 35, a jedan je imao korišćeno službeno oružje. Najčešće prijavljivana više od 61 godine. vrsta oružja bili su pištolji, korišćeni u osam U 14 incidenata bilo je 24 žrtava, po 11 slučajeva, dok su eksplozivna naprava i puška muškaraca i 11 žena. U dva slučaja pol žrtava nije Kalašnjikov korišćeni u po jednom slučaju. U bio naveden. Većina žrtava bila je starosti od 36 do četiri incidenta vrsta oružja nije bila navedena. 60 godina, dok su ostale bile u grupama od 19 do Većina incidenata dogodila se u kontekstu 35 i od 61 do 100 godina. partnerskog nasilja, sedam je uključivalo sadašnje U tim incidentima ubijeno je 12 osoba (7 žena partnere, a jedan bivšeg partnera. Preostalih 56  Uticaj zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici šest slučajeva bilo je usmereno na druge članove povećati rizik od teških ishoda. Nalazi ukazuju porodice, bilo uže ili šire. na potrebu za pažljivim razmatranjem politika Ovi slučajevi ukazuju na specifične izazove koje se odnose na kontrolu vatrenog oružja, kada su pripadnici sektora bezbednosti uključeni obuku i mehanizme odgovornosti u sektoru u incidente nasilja u porodici. Njihov pristup bezbednosti, kao i preventivne mere za smanjenje vatrenom oružju, specijalizovana obuka i rizika povezanih sa nasiljem u porodici u ovom poznavanje institucionalnih procedura mogu kontekstu. 4.9 Ubistvo praćeno samoubistvom učinioca/ femicid praćen samoubistvom učinioca Slučajevi ubistva praćenih samoubistvom je broj takvih incidenata dostigao ukupno 40 učinioca definišu se kao incidenti u kojima tokom petogodišnjeg perioda, a sve su ih počinili pojedinac počini jedno ili više ubistava, a muškarci. S obzirom na to da je 69 žena ubijeno zatim izvrši samoubistvo, obično u roku od 24 od strane svojih partnera u tom istom periodu, sata. Femicid praćen samoubistvom učinioca to implicira da je 58% femicida u kontekstu (ili partnerski femicid praćen samoubistvom partnerskog nasilja bilo praćeno samoubistvom učinioca) je podkategorija ubistva praćenog učinioca. U petogodišnjem periodu nije zabeležen samoubistvom u kojoj učinilac izvrši samoubistvo nijedan slučaj u kojem je žena ubila partnera, a nakon što ubije ženu koja je trenutno, ili je ranije zatim izvršila samoubistvo. bila, njegova partnerka. Najveći broj femicida praćenih samoubistvom U kontekstu zloupotrebe vatrenog oružja u učinioca zabeležen je u Srbiji, a slede Bosna nasilju u porodici, femicidi praćeni samoubistvom i Hercegovina, Kosovo, Albanija i Severna i ubistva praćena samoubistvom učinilaca Makedonija. U Crnoj Gori tokom posmatranog predstavljaju česte pojave. Prema podacima sa perioda nije bilo slučajeva femicida praćenih AVMP, od 2019. do 2023. godine zabeleženo je samoubistvom. Pored toga, u ovom periodu ukupno 40 takvih incidenata. zabeleženo je pet pokušaja femicida praćenih Ubistva intimnih partnerki često su praćena samoubistvom učinioca. samoubistvima muških učinilaca, pri čemu Grafikon 40: Broj ubistava praćenih samoubistvom učinioca/femicida praćenih samoubistvom učinioca u partnerskom nasilju koje uključuje vatreno oružje, 2019-2023 2019 2020 2021 2022 2023 6 4 4 4 3 3 2 2 2 2 2 1 1 1 1 1 1 Albanija BIH Kosovo Crna Gora Severna Makedonija Srbija Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja 57 4. Poglavlje U istom periodu, 24 ubistva praćenih U 23 slučaja učinioci su bili muškarci, dok je u samoubistvom učinioca izvršile su osobe koje su jednom slučaju učinilac bila žena. prethodno ubile jednog ili više članova porodice. Grafikon 41: Broj ubistava praćenih samoubistvom učinioca u incidentima sa vatrenim oružjem protiv drugih članova porodice, 2019-2023 2019 2020 2021 2022 2023 6 3 2 2 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Albanija BIH Kosovo Crna Gora Severna Makedonija Srbija Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Okvir 2: Razumevanje slučajeva ubistva praćenih samoubistvom učinioca / femicida praćenih samoubistvom učinioca Uprkos velikom uticaju koji imaju, detaljna istraživanja o femicidima praćenih samoubistvom učinioca na Zapadnom Balkanu i dalje su retka. Kako bi se ovaj jaz premostio, UNDP u Srbiji je sproveo studiju46 koja je ispitivala karakteristike i prevenciju femicida praćenih samoubistvom učinioca (femicida-suicida) u partnerskom nasilju počinjenih vatrenim oružjem. Studija je imala za cilj da pruži sveobuhvatno razumevanje ovog pitanja, rasvetljujući okolnosti koje prethode femicidima praćenih samoubistvom, ključne faktore i karakteristike takvih činova, njihove posledice i moguće intervencije institucija i zajednice. Studija je takođe imala za cilj da identifikuje specifične faktore rizika za femicide praćene samoubistvom učinioca. Pristup vatrenom oružju, bilo u legalnom posedu ili vezan za karijeru ili hobije, izdvaja se kao primarni rizik. Drugi faktori rizika identifikovani u medijskom izveštavanju o femicidima praćenih samoubistvom učinioca uključuju istorijat nasilja u porodici i kontrolišućeg ponašanja učinilaca – naročito uhođenje, ljubomoru i pretnje – koje se obično dešavaju nakon razdvajanja žrtve od učinioca. Profesionalci/ke iz javnih tužilaštava, policijskih uprava, centara za socijalni rad i prihvatilišta takođe ističu posedovanje vatrenog oružja, probleme sa mentalnim zdravljem poput zloupotrebe alkohola i psihološke poremećaje kao važne znake upozorenja. 46 Program Ujedinjenih nacija za razvoj. Karakteristike i prevencija slučajeva femicida-suicida počinjenih vatrenim oružjem u intimnom partnerskom odnosu. Beograd: Program Ujedinjenih nacija za razvoj, 2023. 58  Uticaj zloupotrebe vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici U većini slučajeva femicida praćenih samoubistvom učinioca počinjenih vatrenim oružjem, učinilac ranije nije bio prijavljivan institucijama. Studija je identifikovala tri različita obrasca u vezi sa (ne)prijavljivanjem: 1) Slučajevi koji ostaju „ispod radara“ sa tri podgrupe: a) Slučajevi koji su svima prošli neopaženo – učinioci nisu viđeni kao kadri da izvrše krivično delo i stoga su ostali nevidljivi za institucije. b) Slučajevi u kojima su porodica i prijatelji uočavali opsesivnu ljubomoru učinioca, nasilje ili alkoholizam, partnerka je napustila učinioca, ali nasilje nikada nije prijavljeno institucijama. c) Slučajevi u kojima je šira zajednica dobro znala učinioce – često bila svesna njihovog uhođenja ili proganjanja partnerki – i u kojima su centri za socijalni rad možda poznavali člana porodice iz drugih razloga, ali nasilje u odnosu ipak nije bilo prijavljeno. 2) Slučajevi sa „crvenim zastavicama“, odnosno znacima upozorenja, koji se odnose na nasilje u sadašnjim ili prethodnim odnosima obeleženim ljubomorom, opsesivnim uhođenjem ili teškim psihološkim problemima. U tim slučajevima, partnerke su napustile učinioce, a nasilje je više puta prijavljivano institucijama, koje su postupale. Međutim, procene rizika su ili izostajale ili su bile nedosledne, a pre femicida praćenog samoubistvom učinioca nisu sprovedene koordinisane mere zaštite. 3) Slučajevi „profesije kao rizika“, koji mogu spadati i u prethodne dve kategorije. Oni obuhvataju učinioce čije profesije podrazumevaju pristup vatrenom oružju – poput policijskih službenika/ca, lovočuvara/ki ili lovaca/kinja – gde je profesionalni pristup oružju povećavao rizik od smrtonosnog nasilja. Okvir 3: Percepcije o vatrenom oružju kod kuće Iako polovina ispitanika/ca na Zapadnom Balkanu, i žena i muškaraca, u svim jurisdikcijama veruje da posedovanje vatrenog oružja kod kuće ne utiče na njihov osećaj bezbednosti, muškarci i žene izražavaju jasne razlike u percepciji uticaja vatrenog oružja na bezbednost. Dok se 26,5% muškaraca oseća bezbednije kada ima vatreno oružje kod kuće, gotovo isti procenat žena oseća se manje bezbedno – 26,3%. Grafikon 42: Kako biste se osećali da imate vatreno oružje kod kuće...?, po polu, 2024. Više bezbedno Manje bezbedno Nema razilke 52,6% 51,4% 26,5% 11,5% 26,3% 15,7% Muškarci Žene Izvor: SEESAC-ovo Istraživanje o faktorima koji podstiču potražnju i zloupotrebu vatrenog oružja na Zapadnom Balkanu, 2025. 59 4. Poglavlje Dokumentovane su značajne varijacije u regionu, kao što se može videti u tabeli u nastavku. Tabela 5: Percepcije o vatrenom oružju kod kuće u % po jurisdikciji, 2025 Jurisdikcije Albanija Bosna i Kosovo Crna Gora Severna Srbija Hercegovina Makedonija M Ž M Ž M Ž M Ž M Ž M Ž Više bezbedno 26,1 10,4 29,7 13,1 29,8 13,8 37,7 16,1 20,9 13 23,6 9 Manje 23,8 37,5 14,1 29,6 12,6 21,3 12,8 17,1 25,4 36,6 11,3 18,9 bezbedno Nema razlike 46,8 49 50 44,8 52,5 55,7 45,5 56,1 45,9 39,9 56,8 61,8 Izvor: SEESAC-ovo Istraživanje o faktorima koji podstiču potražnju i zloupotrebu vatrenog oružja na Zapadnom Balkanu, 2025. 60 5. Poglavlje Karakteristike vatrenog oružja korišćenog u nasilju u porodici i institucionalni postupci 5. Poglavlje 5.1 Vrsta oružja korišćenog u nasilju u porodici Pištolji su najčešće korišćena vrsta vatrenog komada SALW zabeleženo je u 47 (10,4%) oružja u incidentima nasilja u porodici. Prema incidenata u porodičnim okruženjima, nakon podacima sa AVMP za period 2019-2023. godine, čega slede puškomitraljezi u 41 (9,1%) incidentu. korišćeni su u skoro polovini svih zabeleženih Eksplozivne naprave su prijavljene u 12 slučajeva na Zapadnom Balkanu (203, odnosno incidenata (2,7%), dok su gasni pištolji prijavljeni 44,9%). Puške i sačmarice zauzimaju drugo u 11 slučajeva (2,1%). Vazdušno oružje korišćeno mesto i korišćene su u 71 slučaju (15,7%). Više je u 11 incidenata. Grafikon 43: Vrste vatrenog oružja korišćene u incidentima nasilja u porodici na ZB, 2019-2023 203 Pištolj 71 Puška/sačmarica 47 Više komada SALW 41 Puškomitraljezi 12 Eksplozivne naprave 11 Gasni pištolj 5 Vazdušno oružje 3 Replike/igračke u obliku oružja 3 Municija 56 Nepoznato Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Navedeni regionalni trendovi ostali su Kada su podaci o zakonskom statusu konstantni tokom petogodišnjeg analiziranog vlasništva nad vatrenim oružjem bili dostupni, perioda, pri čemu su pištolji redovno bili oni su redovno pokazivali da se vatreno oružje najčešće korišćeno oružje u incidentima nasilja u nelegalnom posedu prijavljivalo češće u porodici, nakon čega slede puške i sačmarice. od onog u legalnom posedu. Ovaj trend je Do 2023. godine, puškomitraljezi predstavljali dokumentovan u celom regionu i tokom celog su treću najčešću vrstu oružja; međutim, 2023. analiziranog perioda, što ukazuje na postojan godine nadmašili su ih slučajevi sa više komada problem rasprostranjenosti vatrenog oružja u SALW, sa kojima je zabeležen relativno veći broj nelegalnom posedu. Ipak, s obzirom na izazove incidenata. u prijavljivanju nasilja u porodici i specifične Takvi trendovi su identifikovani u svim ishode nasilja u porodici koje beleži AVMP, jurisdikcijama Zapadnog Balkana, osim u zloupotreba vatrenog oružja u legalnom posedu Albaniji, gde su puške/sačmarice i automatsko/ se ne sme potceniti. vojno oružje najčešće korišćeni (po 23 slučaja), dok ih u korak prate pištolji (22). 62  Karakteristike vatrenog oružja korišćenog u nasilju u porodici i institucionalni postupci Grafikon 44: Zakonski status vlasništva nad oružjem korišćenim u incidentima nasilja u porodici na ZB, 2019-2023 87% 13% 0% 100% Nelegalno Legalno Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Zloupotreba lovačkog oružja u kontekstu nasilja u porodici Od 2019. do 2023. godine, na AVMP je u kontekstu nasilja u porodici. Takvi incidenti registrovano ukupno 55 incidenata u kojima su najčešće su beleženi u Albaniji, Srbiji i na Kosovu. učinioci, svi muškarci, koristili lovačko oružje Grafikon 45: Incidenti sa vatrenim oružjem u kojima su učinioci koristili lovačko oružje u kontekstu nasilja u porodici na ZB, 2019-2023 Albanija BIH Kosovo Crna Gora Severna Srbija Makedonija 18 16 12 2 4 3 Izvor: SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja Lovačko oružje je češće korišćeno u osam žena i pet muškaraca, dok su četiri incidenta partnerskom nasilju nego u incidentima koje su dovela do povreda. U 35 slučajeva vatreno oružje počinili drugi članovi porodice, sa 33, odnosno je korišćeno za pretnje žrtvama. 21 slučajem. Od toga se 13 incidenata završilo se smrtnim ishodom, pri čemu je ubijeno ukupno 63 5. Poglavlje *** oružja u nelegalnom posedu, sa relativno malim udelom trajno oduzetog oružja u incidentima Podaci koje su dostavila ministarstva nasilja u porodici, 3,4% (68 od 1.977). U 23 unutrašnjih poslova u Albaniji i Bosni i od 68 incidenata nasilja u porodici u kojima je Hercegovini – dok uporedivi podaci nisu bili trajno oduzeto vatreno oružje u nelegalnom dostupni za druge jurisdikcije – pružaju dodatne posedu, učinioci su zloupotrebili oružje, dok su uvide u vrste korišćenog oružja i postupke koji su u 45 slučajeva posedovali oružje u nelegalnom usledili u slučajevima nasilja u porodici. posedu, ali ga nisu upotrebili tokom prijavljenog Od 2019. do 2021. godine, u Albaniji je incidenta. privremeno zaplenjen 31 komad vatrenog Revolveri, polu-automatski pištolji, puške, oružja u legalnom posedu u incidentima nasilja karabini i puškomitraljezi bili su najčešće u porodici. Iako ukupni brojevi ostaju niski, zaplenjene i trajno oduzete vrste oružja, i čine 2021. godine je zabeležen porast (20 zaplena), u gotovo dve trećine svih takvih komada. Slede poređenju sa prethodnim godinama (6 u 2019, sačmarice (uključujući lovačko oružje) sa 18,6%, 5 u 2020. godini). U većini slučajeva (29 od oružje za ispaljivanje manevarske municije 31), takvo vatreno oružje nije zloupotrebljeno sa 8,6% i automatske puške, laki mitraljezi i tokom prijavljenog incidenta. U istom periodu je eksplozivne naprave sa 4,3%. U 2020. godini trajno oduzeto ukupno 1.977 komada vatrenog zaplenjeno je 14 blokova tritol eksploziva. Tabela 6: Vrste vatrenog oružja zaplenjenog i trajno oduzetog u slučajevima nasilja u porodici u % i komadima u Albaniji, 2019–2021 Revolveri i polu-automatski pištolji 22 31,4% Puške, karabini i sačmarice (uključujući lovačko oružje) 13 18,6% Puškomitraljez 22 31,4% Automatske puške i laki mitraljezi 4 5,7% Oružje za ispaljivanje manevarske municije 6 8,6% Eksplozivne naprave 3 4,3% Izvor: Ministarstvo unutrašnjih poslova Albanije U Bosni i Hercegovini u istom periodu incidentima nasilja u porodici (139 od 362). U privremeno je zaplenjeno ukupno 849 komada 7 od 139 incidenata nasilja u porodici u kojima vatrenog oružja u legalnom posedu. Dvadeset je trajno oduzeto vatreno oružje u nelegalnom i dva komada vatrenog oružja u legalnom posedu, učinilac je zloupotrebio oružje, dok je u posedu privremeno je zaplenjeno u incidentima 12 slučajeva učinilac posedovao vatreno oružje u nasilja u porodici od 2019. do 2021. godine. nelegalnom posedu, ali ga nije upotrebio tokom Trideset komada vatrenog oružja zaplenjeno prijavljenog incidenta. je u slučajevima nasilja u porodici u kojima je U BiH je tokom izveštajnog perioda učinilac nasilja u porodici posedovao vatreno zaplenjeno ukupno 60 komada vatrenog oružje, ali ga nije zloupotrebio. oružja. Revolveri i polu-automatski pištolji U istom periodu trajno je oduzeto ukupno bili su najčešće zaplenjivane i trajno oduzete 362 komada vatrenog oružja u nelegalnom vrste vatrenog oružja i njihov udeo je iznosio posedu, od čega je 38,4% konfiskovano u 41,7%, dok su puškomitraljezi i puške, karabini 64  Karakteristike vatrenog oružja korišćenog u nasilju u porodici i institucionalni postupci i sačmarice (uključujući lovačko oružje) bili na su najmanji udeo zaplenjenog i trajno oduzetog drugom mestu sa po 23,3%. Oružje za ispaljivanje oružja, sa udelom od 3,3%, odnosno 8,3%. manevarske municije i eksplozivne naprave činili Tabela 7: Vrste vatrenog oružja zaplenjenog i trajno oduzetog u slučajevima nasilja u porodici u % i komadima u BiH, 2019-2021 Revolveri i polu-automatski pištolji 25 41,7% Puške, karabini i sačmarice (uključujući lovačko oružje) 14 23,3% Puškomitraljez 14 23,3% Automatske puške i laki mitraljezi / / Oružje za ispaljivanje manevarske municije 2 3,3% Eksplozivne naprave 5 8,3% Izvor: Ministarstva unutrašnjih poslova Bosne i Hercegovine 5.2 Odobravanje, obnavljanje i oduzimanje dozvola za vatreno oružje uzimajući u obzir nasilje u porodici Pored podataka o zaplenama i trajnom toga, u ovom periodu oduzeta je 31 dozvola po oduzimanju vatrenog oružja, analiza je takođe osnovu nasilja u porodici. imala za cilj da pruži uvid u institucionalne U Bosni i Hercegovini,47 tokom izveštajnog postupke koji se odnose na odobravanje zahteva perioda (2019-2021. godine), podneta su 24.072 za izdavanje dozvola za vatreno oružje u vezi sa nova zahteva za izdavanje dozvole za vatreno nasiljem u porodici. Kratak pregled kvantitativnih oružje, pri čemu su muškarci činili 97,8% podataka u ovom odeljku dopunjen je uvidima (23.544), a žene 2,2% (528) podnosilaca. Podaci u postojeće prakse koje su pružili stručnjaci pokazuju da je od 24.072 podneta zahteva za i stručnjakinje uključeni u procese izdavanja nove dozvole u periodu od 2019 do 2021. godine dozvola za vatreno oružje. odbijen 671 zahtev. Muškarci su činili 96% (645) U Albaniji je, između 2019. i 2021. godine, odbijenih podnosilaca zahteva, u poređenju sa 4% ukupno 679 stanovnika/ca podnelo zahtev za žena (26). Tokom istog perioda, 134 podnosioca novu dozvolu za vatreno oružje. Muškarci su zahteva (0,6% od ukupnog broja) odbijeno činili 99,3% podnosilaca zahteva, u poređenju je zbog prethodne krivične osude za nasilje u sa 0,7% žena. Skoro jedna trećina zahteva je porodici ili prekršaja sa elementima nasilja u odbijena (216 od 674), pri čemu su muškarci porodici; svi su bili muškarci. Pored toga, 107 činili 98,1% odbijenih podnosilaca. Tokom podnosilaca zahteva (0,4% od ukupnog broja) istog perioda, šest podnosilaca zahteva (0,9% – od kojih 102 muškarca i pet žena – odbijeno od ukupnog broja) odbijeno je zbog okolnosti je zbog okolnosti ili bezbednosnih razloga koji ili bezbednosnih razloga koji su ukazivali na ukazuju na potencijalni rizik od zloupotrebe potencijalnu zloupotrebu vatrenog oružja u vatrenog oružja u nasilju u porodici. nasilju u porodici; svih šest bile su žene. Pored 47 Unsko-sanski kanton nije dostavio podatke 65 5. Poglavlje Tokom izveštajnog perioda, privremeno do 2021. godine iznosio je 6.064, od čega su 19 je zaplenjeno 2.416 komada vatrenog oružja u (0,31%) bile žene, a 6.045 (99,69%) muškarci. legalnom posedu – 998 u 2019, 783 u 2020. i 635 Podaci o broju odbijenih zahteva zbog prethodne u 2021. godini. krivične osude za nasilje u porodici ili prekršaja sa Od 2019. do 2021. godine, pokrenuto je elementima nasilja u porodici nisu bili dostupni. 2.659 postupaka za oduzimanje dozvola. U U Crnoj Gori, od 2019. do 2021. godine, 2019. godini pokrenuto je 978 postupaka, broj ukupno 5.368 stanovnika/ca podnelo je zahtev se povećao na 1.002 u 2020, a smanjio na 679 u za novu dozvolu za vatreno oružje. Muškarci 2021. godini. Za muškarce je pokrenuto 97,2% su činili 97,2% podnosilaca, u poređenju sa postupaka, a za žene 2,8%. 2,8% žena. Samo 0,9% zahteva je odbijeno (51 Tokom izveštajnog perioda oduzeto je od 5.368), pri čemu su muškarci činili 92,2% ukupno 3.169 dozvola/odobrenja za vatreno odbijenih podnosilaca, a žene 7,8%. Podaci o oružje. Prema dostavljenim podacima, nasilje osnovima za odbijanje zahteva nisu bili dostupni. u porodici se samo u izuzetnim slučajevima Tokom izveštajnog perioda, ukupno 3.493 navodilo kao osnov za oduzimanje dozvole lica je podnelo zahtev za obnovu dozvole za (ukupno 9 dozvola je oduzeto zbog nasilja vatreno oružje, od čega 3.447 muškaraca i 46 u porodici). Tako mali brojevi mogli bi biti žena. Od ukupnog broja muškaraca koji su povezani sa praksama vođenja evidencije, jer ne podneli zahtev, 2,6% (89) je odbijeno. Nijedna sadrže uvek informacije o osnovu za oduzimanje žena koja je podnela zahtev nije bila odbijena. dozvole, što zahteva dodatnu analizu. Tokom analiziranog perioda, pokrenuto je U Severnoj Makedoniji, od 2019. do 2021. ukupno 19 postupaka za oduzimanje dozvola. godine, ukupno 18.883 stanovnika/ca podnelo Tokom izveštajnog perioda oduzeto je ukupno je zahtev za novu dozvolu za vatreno oružje. 5 dozvola za vatreno oružje, a sve su bile u Muškarci su činili 99,3% (18.743) podnosilaca vlasništvu muškaraca. zahteva, u poređenju sa 0,7% žena (140). Gotovo trećina zahteva je odbijena (6.173 od 18.883), pri čemu su muškarci činili 99,7% odbijenih podnosilaca, a žene 0,3%. Podaci o osnovima za odbijanje zahteva za izdavanje dozvole za vatreno oružje nisu bili dostupni, zbog čega nije bilo moguće utvrditi koliko često je nasilje u porodici navođeno kao razlog odbijanja. Tokom izveštajnog perioda privremeno je zaplenjeno ukupno 386 komada vatrenog oružja u legalnom posedu, od čega je 24 privremeno zaplenjeno zbog nasilja u porodici (od ukupnog broja zaplena). Tokom analiziranog perioda, pokrenuto je ukupno 386 postupaka za oduzimanje dozvola. U istom periodu, 29 dozvola oduzeto je zbog nasilja u porodici, pri čemu je 100% dozvola oduzeto muškarcima. Od ukupnog broja (386) pokrenutih postupaka za oduzimanje dozvola, 7,5% je oduzeto zbog nasilja u porodici. U 2019. godini oduzeto je 8 dozvola, u 2020. broj se povećao na 11, a u 2021. godini oduzeto je 10 dozvola zbog nasilja u porodici. Ukupan broj podnosilaca zahteva za obnavljanje dozvola za vatreno oružje od 2019. 66 6. Poglavlje Više od brojeva: kvalitativni uvidi u vatreno oružje i nasilje u porodici 6 Poglavlje U 2023. godini, SEESAC je organizovao 15 su se detaljno bavile rizicima povezanim sa fokus grupnih diskusija i prikupio uvide od 68 vatrenim oružjem, institucionalnim procedurama policijskih službenika i službenica, uključujući i uključivale su preporuke praktičara/ki za one koji rade na slučajevima nasilja u porodici unapređenje postojećih praksi. i one odgovorne za odobravanje zahteva za Glavni nalazi fokus grupa organizovani su u izdavanje dozvola za vatreno oružje, kao i od tri tematske celine: predstavnica 17 ženskih organizacija. Primarni 1. Uloga vatrenog oružja u kontekstu nasilja u cilj prikupljanja kvalitativnih podataka bio je da porodici, se obezbedi dublje razumevanje načina na koji 2. Institucionalni odgovor na zloupotrebu vatreno oružje utiče na žrtve nasilja u porodici, sa vatrenog oružja, posebnim fokusom na aspekte koje kvantitativni 3. Postupci odobravanja zahteva za izdavanje podaci često ne uspevaju da obuhvate. Diskusije dozvola za vatreno oružje i nasilje u porodici. 6.1 Uloga vatrenog oružja u nasilju u porodici Učesnici/ce u fokus grupama istakli su duboki rizike koje vatreno oružje predstavlja u takvom i višestruki uticaj vatrenog oružja na bezbednost i kontekstu. dobrobit žrtava nasilja u porodici, kao i specifične 6.1.1 Prinuda, kontrola i prepreke za prijavljivanje Vatreno oružje služi kao sredstvo prinude Zabeleženi su i slučajevi kada žene nisu izričito i kontrole unutar nasilnih odnosa, te učvršćuje navele da je oružje prisutno – često u nelegalnom neravnotežu moći i rodnu hijerarhiju. Predstavnice posedu – ali su izrazile strah da njihov partner ženskih organizacija iz regiona naglasile su da namerava da ih povredi ili ubije, što ukazuje i samo prisustvo vatrenog oružja predstavlja na potrebu da policijski službenici/ce posvete snažno sredstvo pomoću kojeg učinioci mogu da posebnu pažnju ovakvim situacijama. vrše kontrolu, ističući da se zloupotreba vatrenog Usled prisustva vatrenog oružja i straha od oružja ne sme usko definisati samo kroz otvorene njegove zloupotrebe, nasilje se često ne prijavljuje pretnje, telesne povrede, napade ili femicid. u početnoj fazi, što dovodi do još težih posledica Učesnici/ce su naveli brojne slučajeve u kojima su po žrtve. Kao što su učesnici/ce fokus grupa učinioci koristili vatreno oružje kako bi zastrašili istakli, žene obično prijavljuju nasilje tek kada žene, pretili im direktno ili indirektno, pokazujući osete da su njihovi životi ili životi njihove dece u da su sposobni da nanesu ozbiljnu štetu. neposrednoj opasnosti. Prisustvo vatrenog oružja dodatno smanjuje To se odnosi i na neprijavljivanje nelegalnog verovatnoću da će žrtve prijaviti nasilje, što vatrenog oružja, pri čemu žrtve ne otkrivaju dovodi do konstantno niskog nivoa prijavljivanja ključne informacije iz straha. Žrtve su često vođene slučajeva nasilja u porodici. Žene se često potrebom da zaustave nasilje, a istovremeno ih uzdržavaju od prijavljivanja nasilja u porodici, brinu moguće pravne posledice za učinioca i naročito kada je vatreno oružje u igri, zbog straha rizik od odmazde. Neki učesnici/ce su naveli da od eskalacije nasilja i odmazde učinioca. Često, bi u takvom kontekstu ženske organizacije mogle primarni cilj žrtava nije da gone učinioca, već da igrati važnu ulogu tako što bi smanjile pritisak zaustave nasilje. Mnoge žrtve pomenu prisustvo na žrtve i obavestile organe za sprovođenje vatrenog oružja tek kada se osećaju dovoljno zakona o mogućem prisustvu vatrenog oružja. bezbedno, na primer, u prihvatilištima ili tokom Predstavnice ženskih organizacija navele su da poverljivih razgovora sa predstavnicama ženskih im žene žrtve često pominju prisustvo vatrenog organizacija ili pripadnicima/cama policije. oružja, ali odbijaju da to pomenu kada razgovaraju 68  Više od brojeva: kvalitativni uvidi u vatreno oružje i nasilje u porodici sa policijom. Dodatno, pomenule su situacije u Učesnici/ce iz policije i ženskih organizacija kojima su žene normalizovale prisustvo vatrenog složili su se da i komšije, kao i članovi zajednice, oružja u svojim domovima i nisu ga doživljavale često oklevaju da prijave nasilje i prisustvo oružja kao pretnju. Zabeleženi su slučajevi u kojima su zbog brige za sopstvenu bezbednost i moguće žene prilikom kontakta sa policijom inicijalno odmazde. prećutale informacije o oružju, u nadi da će se Nedostatak delotvorne podrške od strane nasilje zaustaviti, a tek kasnije, kada bi se ono porodice, neposrednog okruženja i institucija nastavilo, otkrivale su da je učinilac nasilja bio može dovesti do izolacije žrtava. Žrtve se naoružan. Dodatno, neke žene nisu ni bile svesne često osećaju uskraćeno za podršku od strane prisustva vatrenog oružja u svojim domovima, porodice, organa za sprovođenje zakona i naročito kada je reč o oružju u nelegalnom socijalnih službi, što stvara nepoverenje koje posedu. ih odvraća od prijavljivanja nasilja u porodici. Ekonomska zavisnost takođe značajno doprinosi nedovoljnom prijavljivanju nasilja u porodici. 6.1.2 Kulturološki značaj i normalizacija držanja vatrenog oružja Kulturološki značaj koji se pridaje vatrenom vatrenog oružja obeshrabruje prijavljivanje, jer oružju kao delu muškog identiteta može se takav čin doživljava kao izdaja porodičnih dodatno otežati prijavljivanje nasilja u porodici vrednosti ili tradicije, što ženama koje žive u i zloupotrebe vatrenog oružja. Učesnici/ce, nasilnim odnosima dodatno otežava prijavljivanje naročito iz Crne Gore, naglasili su da se vatreno zloupotrebe vatrenog oružja. Ovo je u skladu sa oružje često posmatra kao sastavni deo muškog ranijim istraživanjima SEESAC-a,48 koja ukazuju identiteta, dominantnog shvatanja maskuliniteta da stepen u kojem vatreno oružje oblikuje rodne ili kao neizostavni element porodične tradicije konstrukte – naročito percepcije muževnosti i i nasleđa. Na primer, uverenje da domaćinstvo maskuliniteta – direktno utiče na delotvornost nije potpuno bez oružja može dovesti do toga kontrole malokalibarskog i lakog oružja i da se prijavljivanje vatrenog oružja smatra sprovođenje relevantnih normativnih okvira. „neoprostivim“ činom za ženu. Ova normalizacija 6.1.3 Vatreno oružje kao faktor rizika Široka dostupnost vatrenog oružja predstavlja dostupnosti vatrenog oružja kao faktora koji značajan rizik u kontekstu nasilja u porodici. pogoršavaju nasilje u porodici. Takođe je Žrtve često prijavljuju pretnje ubistvom, ističući primećeno da se lovačko oružje, iako vrlo da mnogi učinioci lako mogu doći do vatrenog rasprostranjeno, često ne doživljava kao opasno, oružja, bilo kupovinom ili pozajmljivanjem. uprkos čestim nesrećama izazvanim ljudskom Učesnici/ce iz Bosne i Hercegovine naglasili su greškom tokom lova i konzumiranjem alkohola. da veliki broj nepredatih komada oružja koji su Vatreno oružje predstavlja značajan faktor ostali u civilnom posedu nakon prošlih sukoba rizika za eskalaciju nasilja do smrtnog ishoda, dodatno povećava njegovu dostupnost. Takođe naročito kada žene pokušaju da napuste učinioca su ukazali na vezu između posttraumatskog nasilja. Vatreno oružje i eksplozivi se koriste i stresnog poremećaja (PTSP) kod muškaraca za ponovno uspostavljanje kontrole nad žrtvom i učestalosti nasilja u porodici. Policijski kada učinilac nasilja oseti gubitak moći. službenici/ce su istakli uzajamno delovanje U jednom slučaju iz Bosne i Hercegovine, rasprostranjenog patrijarhalnog miljea i široke žena koja je pokušala da napusti nasilnog 48 SEESAC. 2006. ‘The rifle has the devil inside’ – Gun Culture in South Eastern Europe. Belgrade: SEESAC. 69 6 Poglavlje partnera i otišla je kod svojih roditelja suočila smrtnih ishoda, ženske organizacije su istakle se sa pretnjom učinioca da će aktivirati bombu da prisustvo vatrenog oružja značajno povećava ako se ne vrati, što ilustruje kako se vatreno strah žena od silovanja i seksualnog nasilja. oružje i eksplozivne naprave mogu koristiti za Vatreno oružje ima i teške posledice po druge zastrašivanje i kontrolu. Ženska organizacija članove porodice i zajednicu, uključujući decu, iz Crne Gore dokumentovala je slučaj u kojem što se često zanemaruje. U jednom slučaju, nakon je muž, tokom svađe, izvadio pištolj iz fioke i ubistva praćenog samoubistvom učinioca u usmrtio suprugu nakon što je zapretila da će ga kojem je nasilni suprug ubio partnerku vatrenim napustiti. U Severnoj Makedoniji, učinilac koji je oružjem, a potom oduzeo sebi život, njihov sin ranije prijavljivan zbog verbalnih pretnji supruzi, je takođe izvršio samoubistvo usled psiholoških ubio ju je lovačkom puškom nakon što je pokušala posledica koje je pretrpeo. da napusti brak. Lokalna policija je bila upoznata Vatreno oružje dodatno umanjuje sposobnost sa činjenicom da on poseduje vatreno oružje, žena da pruže otpor. Jedna učesnica je opisala ali ga nije oduzela tokom ranijih istraga. Drugi incident u kojem je učinilac, dok je žrtvi pružao dokumentovani slučajevi pokazali su da i oružje telefon da pozove policiju, uperio pištolj u nju i u legalnom posedu može dovesti do eskalacije zapretio da će je ubiti u roku od nekoliko sekundi, nasilja koje bi inače ostalo bez smrtnog ishoda, jasno joj stavljajući do znanja da je niko neće naglašavajući da smrtonosnost vatrenog oružja zaštititi, jer bi policiji bilo potrebno pet minuta povećava verovatnoću od fatalnog ishoda. Pored da stigne. 6.1.4 Specifični izazovi za ranjive grupe Žene iz ranjivih grupa – kao što su žene Kod žena sa invaliditetom posebno je istaknuta koje žive u ruralnim područjima, žene sa njihova česta zavisnost od učinilaca nasilja u invaliditetom ili Romkinje – suočavaju se sa zadovoljavanju osnovnih potreba. Kao opšta specifičnim izazovima u vezi sa prijavljivanjem prepreka, često je pominjana i ekonomska nasilja, a informacije o njihovoj izloženosti zavisnost od učinioca nasilja. Kulturna zloupotrebi vatrenog oružja ostaju na niskom stigmatizacija često sprečava žrtve iz ranjivih nivou. U ruralnim područjima, zbog simboličnog grupa da prijave pretnje povezane sa vatrenim i praktičnog značaja koji se pripisuje vatrenom oružjem. oružju, kao i zbog upornog verovanja da je nasilje Učesnici/ce su ukazali i na slučajeve žena u porodici privatna stvar, prijavljivanje prisustva i devojaka žrtava nasilja koje se istovremeno vatrenog oružja često se smatra neoprostivim suočavaju sa problemima sa mentalnim činom. Situaciju dodatno otežava slabo prisustvo zdravljem, napominjući da često postoji manjak policije u ruralnim sredinama. informacija o tome gde ih uputiti za dalju pomoć. Poteškoće u prijavljivanju su naročito Nedostatak specijalizovanih prihvatilišta koja izražene kod žena sa invaliditetom i Romkinja, nude prilagođene usluge za takve osobe dodatno koje trpe višestruke oblike diskriminacije, što otežava pružanje podrške. beg iz ciklusa nasilja čini gotovo nemogućim. 6.1.5 Pripadnici sektora bezbednosti kao učinioci Tokom diskusija u fokus grupama, i zbog profesionalnog statusa, institucionalnog policijski službenici/ce i predstavnice ženskih položaja i pristupa vatrenom oružju koji učinioci organizacija ukazali su na ozbiljnost slučajeva imaju. U pojedinim situacijama, takvi učinioci u kojima su učinioci nasilja u porodici policajci često uživaju i neformalnu zaštitu i izbegavaju ili pripadnici/ce bezbednosnih službi. Žrtvama odgovornost. Zabeleženi su konkretni incidenti je posebno teško prijaviti ovakve slučajeve u kojima su pripadnici/ce bezbednosnih službi 70  Više od brojeva: kvalitativni uvidi u vatreno oružje i nasilje u porodici koristili službeno ili lično vatreno oružje za procena i podrške za policijske službenike/ce pretnje partnerkama ili članovima porodice. kako bi se sprečile negativne posledice. Razmatrana je potreba redovnih psiholoških 6.2 Institucionalni odgovor na zloupotrebu vatrenog oružja u nasilju u porodici 6.2.1 Postupanje policije i procena rizika Zabeležen je značajan napredak u učinilac pretio da će ga upotrebiti, izazivajući zakonodavstvu i politikama novijeg datuma strah kod žrtve. usmerenim na suzbijanje nasilja u porodici, Učesnici/ce sa Kosova su ukazali na problem posebno u vezi sa zloupotrebom vatrenog oružja. da pojedinci mogu imati vatreno oružje u Protokoli organa za sprovođenje zakona usvojeni nelegalnom posedu, pored zakonski važećih širom regiona, zajedno sa pratećim alatima za dozvola. Izrazili su zabrinutost zbog mogućnosti procenu rizika, prepoznaju vatreno oružje kao da pojedinci poseduju više komada vatrenog faktor rizika, iako u različitom stepenu, i pružaju oružja (nelegalno) nego što im je zakonom smernice o policijskim procedurama. dozvoljeno. Podeljeni su primeri situacija iz Prilikom reagovanja na slučajeve nasilja regiona u kojima je predat samo jedan komad u porodici, policijski službenici/ce redovno vatrenog oružja, dok je ostatak oružja ostao proveravaju registre oružja kako bi utvrdili da li sakriven. U jednom slučaju, policija je prilikom prijavljeno lice ima vatreno oružje u legalnom dolaska na mesto stanovanja radi oduzimanja posedu. Službenik/ca koji postupa takođe treba pištolja u nelegalnom posedu otkrila i zaplenila da pribavi informacije o tome da li je oružje bilo više komada oružja. upotrebljeno, da li je prećeno upotrebom oružja Postoje naznake da policijski službenici/ce i gde se oružje nalazi u trenutku prijavljivanja. takođe proveravaju da li i drugi članovi porodice Kao deo standardne procedure, od žrtve se koji žive u istom domaćinstvu poseduju vatreno traži informacija o tome da li učinilac poseduje oružje. Međutim, čini se da u regionu postoje vatreno oružje, iako to nije uvek slučaj, a uočene značajne razlike u ovim praksama, što ukazuje su i razlike u načinu postupanja u regionu. na potrebu za daljom standardizacijom kako Ukoliko se utvrdi da učinilac ima vatreno oružje bi se delotvorno smanjili rizici od zloupotrebe u legalnom posedu, ono se oduzima odmah po vatrenog oružja. Neki policijski službenici/ce dolasku policije, zajedno sa dozvolom za vatreno izrazili su dileme u vezi sa pravnim osnovom oružje, koje učinioci često dobrovoljno predaju. za oduzimanje oružja u posedu drugih članova Nakon toga se pokreće redovan administrativni porodice, čak i u situacijama kada je žrtva prijavila postupak u skladu sa zakonima o oružju. prisustvo vatrenog oružja u domaćinstvu. Drugi Ako policija posumnja da učinilac ima su, za razliku, istakli da redovno oduzimaju sve vatreno oružje u nelegalnom posedu, na osnovu vatreno oružje koje se nalazi u domaćinstvu. informacija dobijenih od žrtve ili iz drugih Uprkos razlikama u praksi, učesnici/ce fokus izvora, pokreće se pretres radi oduzimanja grupa uglavnom su se složili oko važnosti provere oružja. Policijski službenici/ce su istakli da toga da li drugi članovi porodice poseduju vatreno žrtve često ne prijavljuju oružje zbog straha od oružje, posebno imajući u vidu veliki broj velikih odmazde ili zato što nisu upoznate sa tim da porodica ili domaćinstava u kojima više porodica učinilac ima vatreno oružje u nelegalnom posedu. živi zajedno. Policijski službenici/ce iz Severne Makedonije U pojedinim slučajevima, učesnici/ce podelili su primere iz prakse u kojima žrtva nije su predložili sprovođenje pretresa u svakom znala da učinilac poseduje vatreno oružje, ali je prijavljenom slučaju nasilja u porodici. Pošto to 71 6 Poglavlje u praksi nije izvodljivo, neki su preporučili da se za sprečavanje negativnih ishoda i zaštitu osoba to radi barem u slučajevima povratnika. Pravilno koje su preživele nasilje. Sličan stav izneli su i određivanje trenutka za sprovođenje pretresa od predstavnici/ce ženskih organizacija, koji su suštinskog je značaja za delotvornost policijskog naglasili da procena rizika, kada je pažljivo odgovora i zaštitu žrtava. Takođe je primećeno sprovedena, ima ključnu ulogu u zaštiti žrtava. da odlaganje pretresa prostorija često omogućava Međutim, uspešnost procene često zavisi od učiniocima da sakriju vatreno oružje, čime se lične posvećenosti i razumevanja policijskih dodatno umanjuje delotvornost zaštitnih mera. službenika/ca koji je sprovode, što ukazuje Zakasnela i neadekvatna reakcija policije dodatno na potrebu za sistemskom standardizacijom i ugrožava bezbednost žrtve. Ženske organizacije kontinuiranom izgradnjom kapaciteta. Procena su podelile primere u kojima je policija odlagala rizika se ponekad sprovodi neadekvatno po oduzimanje vatrenog oružja, što je omogućilo principu štrikliranja stavki sa spiska, bez detaljnog učiniocima da sakriju oružje čak i nakon prijava ispitivanja situacije ili postavljanja ključnih nasilja. dodatnih pitanja. Nedostatak obuka o rodno Uprkos ostvarenom napretku, u regionu su osetljivom pristupu usmerenom na žrtve otežava i dalje su prisutni brojni izazovi. Iako je procena sprovođenje procedura. Učesnici/ce su predložili rizika obavezna, postoje naznake da se ona ne organizovanje adekvatne obuke za policijske sprovodi dosledno u svakom prijavljenom slučaju službenike/ce, formiranje specijalizovanih nasilja u porodici ili se sprovodi neadekvatno. jedinica za postupanje u slučajevima nasilja u Izražena je zabrinutost da se obrazac za procenu porodici, kao i primenu protokola koji bi prioritet rizika često popunjava na osnovu lične procene, dali bezbednosti i dobrobiti žrtava. koja može biti pod uticajem tradicionalnog U Crnoj Gori, redovni sastanci stručnjaka/kinja razmišljanja i patrijarhalnog mentaliteta, što koji rade na slučajevima nasilja u porodici doveli su umanjuje delotvornost postupanja institucija do češćeg oduzimanja oružja u takvim slučajevima, uključenih u slučajeve nasilja u porodici. čime se obezbeđuje da oružje ne bude vraćeno Ispravna procena rizika je od suštinske važnosti učiniocima. 6.2.2 Izazovi u upravljanju informacijama Policijski službenici/ce su često isticali 1995. godine. Međutim, značajan broj oružja u da, prema važećoj proceduri, nisu redovno posedu civila nije bio uključen u ove elektronske obaveštavani o tome da li je zaplenjeno oružje registre. Pored toga, problemi kao što su vraćeno učiniocu ili je trajno oduzeto. Naglašavali migracije ili smrt vlasnika oružja doveli su do su značaj toga da ih kolege/inice iz odeljenja za toga da vatreno oružje ostaje u domaćinstvima upravne poslove redovno informišu o ishodima, bez odgovarajuće dokumentacije. Na primer, kako bezbednost preživelih, ali i policijskih stanovnici mogu posedovati oružje koje su službenika/ca i drugih pružalaca usluga ostavili preminuli članovi porodice ili rodbina uključenih u određeni slučaj, ne bi bila ugrožena. koja se preselila u drugi grad ili državu. Iako Poseban izazov koji navode policijski postoje evidencije koje je Ministarstvo unutrašnjih službenici/ce odnosi se na njihov pristup poslova ručno vodilo u to vreme, policijski registrima oružja i održavanje ažurnosti baza službenici/ce koji se bave slučajevima nasilja u podataka o posedovanju vatrenog oružja. U porodici nemaju pristup tim evidencijama. Na nekim slučajevima, ukazivali su na to da baze Kosovu, svaki region ima svoju kancelariju za podataka mogu biti zastarele, nedostupne izdavanje dozvola za vatreno oružje, koje dobro dvadesetčetiri časa policijskim službenicima/ sarađuje sa policijom. Međutim, nedostatak cama na terenu ili nepotpune, posebno u vezi sa jedinstvenog informacionog sistema za oružje za starijim ili neregistrovanim oružjem. koje je izdata dozvola otežava praćenje i nadzor U Crnoj Gori, elektronska baza oružja u vatrenog oružja u legalnom posedu. U Severnoj legalnom posedu uvedena je između 1993. i Makedoniji, napori za privremeno oduzimanje 72  Više od brojeva: kvalitativni uvidi u vatreno oružje i nasilje u porodici oružja u legalnom posedu otežani su zbog Značajna zabrinutost koju su istakli neki elektronskog sistema registrovanja vatrenog policijski službenici/ce odnosi se i na kapacitet oružja, koji je često zastareo ili nedostupan za bezbedno skladištenje zaplenjenog ili trajno policijskim službenicima/cama. oduzetog oružja, budući da nemaju sve policijske stanice adekvatne prostorije za skladištenje. 6.2.3 Kapacitet i međusektorska saradnja Čest izazov je nedostatak policijskog podataka za praćenje slučajeva nasilja u osoblja posebno obučenog za postupanje u porodici i posedovanja vatrenog oružja između slučajevima nasilja u porodici, što je dodatno institucija, i dalje predstavljaju uporne probleme pogoršano visokim fluktuacijama zaposlenih, u svim jurisdikcijama, što podriva napore jer novi službenici/ce zahtevaju obuku, što za sveobuhvatnu procenu rizika i praćenje negativno utiče na napredak u policijskim intervencija. procedurama. Kako bi se odgovorilo na taj izazov, U Albaniji, lokalni koordinatori za učesnici/ce su istakli potrebu za unapređenom borbu protiv nasilja u porodici, koji su deo obukom policijskih službenika/ca, formiranjem Koordinacionog mehanizma za upućivanje specijalizovanih jedinica tamo gde one ne za slučajeve nasilja u porodici, koriste bazu postoje i uvođenjem protokola koji daju prioritet podataka na internetu pod nazivom REVALB, bezbednosti i dobrobiti žrtava. Naglasili su značaj koja predstavlja sistem za praćenje slučajeva toga da zaposleni/e u organima za sprovođenje nasilja u porodici preko interneta, i koja se zakona prepoznaju ozbiljnost nasilja u porodici i koristi i na lokalnom i na centralnom nivou od primenjuju mere za delotvornu zaštitu i podršku strane Ministarstva zdravlja i socijalnih pitanja. žrtvama. Baza uključuje opciju da pokaže da li učinilac Postoje i izazovi u međusektorskoj saradnji, poseduje vatreno oružje ili ne. REVALB olakšava naročito sa zdravstvenim ustanovama, centrima sprovođenje procene rizika i omogućava bolju za socijalni rad (CSR) i tužilaštvom. Pravovremena međuagencijsku komunikaciju i koordinaciju, saradnja sa tužilaštvom je ključna za delotvorno čime se slučajevi delotvornije prate. sprovođenje pretresa. Zdravstveni radnici/ce često Istaknuti su primeri međusobno korisne oklevaju da prijave povrede povezane sa nasiljem saradnje između institucija i organizacija u porodici, pozivajući se na poverljivost podataka civilnog društva (OCD). Ženske organizacije su pacijenata ili strah od dodatnog komplikovanja sarađivale sa policijom na identifikaciji rizika, porodične situacije, što predstavlja prepreku za pružale podršku u sprovođenju zaštitnih naloga rano otkrivanje i blagovremenu intervenciju, i pomagale žrtvama. posebno u slučajevima koji uključuju vatreno Složeni slučajevi nasilja u porodici takođe oružje. Zdravstveni radnici na prvoj liniji takođe ostavljaju posledice na same službenike/ce. često nisu svesni rizika koje nosi posedovanje Učesnici/ce su se složili da je njihov rad mentalno vatrenog oružja u domaćinstvima sa nasiljem. i fizički izazovan i stresan. Saglasili su se i da policijski Izazovi u koordinaciji između policije, službenici/ce treba da prolaze periodične psihološke centara za socijalni rad, tužilaca i zdravstvenih procene, te da neki možda nisu podobni za nošenje ustanova, kao i nedostatak jedinstvene baze službenog oružja. 6.2.4 Odgovor pravosudnog sistema Istaknuta je prekomerna dužina trajanja oružja nije garancija da učinilac neće nabaviti postupaka za krivična dela učinjena kao rezultat novo. nasilja u porodici, što predstavlja rizik da će žrtva Zabrinjavajuća je mogućnost vraćanja ponovo biti napadnuta, jer trajno oduzimanje privremeno oduzetog vatrenog oružja učiniocima 73 6 Poglavlje koji nisu pravosnažno osuđeni. Iako su neki i nasilje u porodici. Visoke stope uslovnih kazni, učesnici/ce napomenuli da je u praksi teško kao na primer u 65% slučajeva nasilja u porodici vratiti trajno oduzeto vatreno oružje čak i nakon u Bosni i Hercegovini, šalju obeshrabrujuću odustajanja od krivičnog gonjenja (zbog pritiska poruku žrtvama, ohrabruju učinioce i ukazuju žrtve ili pomirenja), podeljeni su i primeri na slabu primenu zakonodavnog okvira. Sudovi suprotne prakse. često uzimaju u obzir olakšavajuće okolnosti, Učesnici/ce su naglasili potrebu za daljim čak i kada je vatreno oružje izričito povezano sa praćenjem odgovora pravosudnog sistema. Ženske nasiljem. Takođe, sudovi često ne nalažu hitno organizacije su istakle problem popustljivosti oduzimanje vatrenog oružja u okviru zaštitnih i neefikasnosti sudova u rešavanju predmeta u naloga, čime se ograničava delotvornost pravnih krivičnim delima koja uključuju vatreno oružje intervencija. 6.3 Regulisanje legalnog civilnog posedovanja vatrenog oružja: Odobravanje i oduzimanje dozvola 6.3.1 Zakonodavni okvir i bezbednosne provere U zakonima o oružju i zakonima o zaštiti od nasilja u porodici uglavnom se uzimaju zaštiti od nasilja u porodici postoje robusne u obzir tokom bezbednosnih provera u regionu, zakonske odredbe koje za cilj imaju sprečavanje ali službenici/ce iz Severne Makedonije naveli su zloupotrebe vatrenog oružja. Prevencija se da se prijave registrovane u policiji ili privremene prvenstveno postiže ograničavanjem pristupa zaštitne mere koje je izrekao građanski sud u podnosiocima zahteva koji su izvršili ili za koje slučajevima nasilja u porodici ne uzimaju u obzir. postoji rizik da će izvršiti nasilje u porodici, kao Opšti utisak učesnika/ca fokus grupa jeste i oduzimanjem vatrenog oružja i dozvola u da postojeći zakonodavni okvir pruža dovoljno slučajevima kada dođe do nasilja u porodici. osnova za delotvorno sprečavanje zloupotrebe. Zakonodavstvo o vatrenom oružju utvrđuje Na primer, u Albaniji je primena posebno sveobuhvatne kriterijume podobnosti, u kojima stroga, pa se zahtevi odbijaju na osnovu bilo se zahteva da podnosioci zahteva za dozvole za koje indikacije ili evidencije o nasilju u porodici, vatreno oružje nisu ranije krivično osuđivani čak i bez pravosnažne presude. Učesnici/ce u toj – između ostalog za nasilje u porodici – niti jurisdikciji naveli su primere odbijanja dozvola za osuđivani za prekršaje sa elementima nasilja, kao vatreno oružje na osnovu „narušenih porodičnih i da se protiv njih ne vode takvi postupci. Zahtev odnosa“ ili čak nepotpune dokumentacije. će biti odbijen ako postoje okolnosti koje ukazuju Prakse u vezi sa brisanjem krivičnih osuda na mogućnost zloupotrebe vatrenog oružja, i njihovim uticajem na zahteve za izdavanje između ostalog u kontekstu nasilja u porodici. dozvola za vatreno oružje razlikuju se širom Ako civil već poseduje oružje, pojava bilo koje od Zapadnog Balkana. U Albaniji, prethodne osude ovih okolnosti dovodi do zaplene vatrenog oružja automatski diskvalifikuju podnosioca, čak i i pokretanja postupka za oduzimanje dozvole. ako je rehabilitovan. U Bosni i Hercegovini, Standardne procedure za razmatranje brisane osude mogu biti evidentirane tokom zahteva su detaljno regulisane. Po prijemu bezbednosnih provera, ali ne mogu same po sebi zahteva, pokreće se sistematska i sveobuhvatna biti osnov za odbijanje, iako službenici/ce mogu bezbednosna provera, koja se oslanja na više smatrati sklonost ka nasilju faktorom rizika. U izvora informacija, uključujući krivične i Crnoj Gori su izražene zabrinutosti da muškarac prekršajne evidencije, operativne policijske osuđen za nasilje u porodici može ponovo dobiti evidencije i druge zvanične baze podataka. pristup vatrenom oružju ako se osuda izbriše Zaštitne mere izrečene u skladu sa zakonima o iz njegovog krivičnog dosijea. Na Kosovu, lica 74  Više od brojeva: kvalitativni uvidi u vatreno oružje i nasilje u porodici stiču pravo za podnošenje zahteva za dozvolu „narušenih porodičnih odnosa“, radi pravilne nakon izdržane kazne, osim ako je delo zvanično procene i smanjenja subjektivnosti i pristrasnosti. brisano. Složili su se da policijski službenici/ce moraju biti U upravnim žalbama, odluke donete senzibilisani na problem nasilja u porodici da bi u prvom stepenu često se poništavaju jer proveru sproveli na odgovarajući način. U nekim operativne evidencije i bezbednosne provere jurisdikcijama provere uključuju razgovore nemaju istu težinu kao osuđujuće presude, a sa opštinskim rukovodstvom, članovima uže često ne postoji konkretan dokaz da će vatreno porodice, komšijama, saradnicima i kolegama, oružje biti zloupotrebljeno. Predloženo je da kako bi se umanjila subjektivnost pojedinačnog se, u slučajevima pravosnažno osuđenih osoba, policijskog službenika/ce. Zaključeno je da velika određene osuđujuće presude, poput onih za odgovornost leži na službenicima koji sprovode krivična dela nasilne i seksualne prirode, nikada provere, s obzirom na to da se konačna odluka ne brišu iz evidencije. često zasniva na njihovom mišljenju. Ove provere Širom regiona istaknuta je važnost temeljnih zahtevaju specifične veštine i kapacitete i treba ih bezbednosnih provera, koje prevazilaze proveru sprovoditi kao kontinuirani proces, a ne završavati administrativnih baza podataka i uključuju u jednom danu. Uprkos važnosti terenskih terenske posete i razgovore. Tokom bezbednosne provera za adekvatnu i sveobuhvatnu procenu, provere, policijski službenici/ce moraju proveriti u mnogim slučajevima nedostaju smernice za da li postoje druge okolnosti koje ukazuju sprovođenje takvih poseta i razgovora, što ostavlja na mogućnost zloupotrebe vatrenog oružja, prostor za subjektivnost i propuste. poput zloupotrebe droga i alkohola, narušenih Bliska saradnja između službenika/ca koji porodičnih odnosa i sa komšijama, nasilnog i razmatraju zahteve za izdavanje dozvola i onih agresivnog ponašanja i poremećaja u ponašanju. koji sprovode bezbednosne provere od ključnog Osim na Kosovu, gde bezbednosne provere je značaja za donošenje pouzdanih odluka, obuhvataju samo proveru administrativnih baza iako često izostaje. Centri za socijalni rad ili podataka, u drugim jurisdikcijama one uključuju ženske organizacije mogu biti kontaktirani, terenske posete i razgovore, iako postoje značajne ali odluku od tome donosi službenik/ca i ne razlike u praksi među jurisdikcijama u regionu. postoji zakonska obaveza. Istaknuti su primeri Posebno je naglašena važnost sprovođenja proaktivnih pristupa, poput sastavljanja liste terenskih poseta i razgovora sa članovima učinilaca nasilja u porodici povratnika i njenog porodice, s obzirom na to da većina slučajeva prosleđivanja Upravi za upravne poslove radi nasilja u porodici ostaje neprijavljena i ne može pokretanja postupaka trajnog oduzimanja oružja se delotvorno proveriti samo putem krivičnih ili kao mere predostrožnosti za buduće zahteve za ili prekršajnih evidencija. Pouzdana procena izdavanje dozvola. zahteva da bezbednosne provere uzmu u obzir Službenici/ce koji rade na odobravanju ove specifičnosti i da se ne ograniče isključivo na zahteva za izdavanje dozvola ističu da treba biti informacije iz baza podataka. oprezan sa podnosiocima koji navode formalni Bezbednosnu proveru sprovodi policijska razlog za držanje vatrenog oružja, ali mogu imati jedinica prema mestu prebivališta podnosioca skrivene motive, te je potrebno izvršiti razumne zahteva. U situacijama kada postoji indicija da je provere opravdanosti držanja oružja. podnosilac zahteva nasilan, ali nasilje nikada nije Postupak obnavljanja dozvole za vatreno prijavljeno, policijski službenik/ca koji sprovodi oružje zahteva pažnju kako bi se osiguralo da proveru ima ključnu ulogu tako što u izveštaju lice i dalje ispunjava uslove za držanje vatrenog navodi da podnosilac ima istorijat nasilnog i oružja. Pojednostavljene procedure obnavljanja agresivnog ponašanja. Učesnici/ce su, međutim, dozvole mogu propustiti da otkriju promene u upozorili da se provere često ne sprovode okolnostima nosioca dozvole. Stoga bi proces temeljno, pri čemu se fokus stavlja na odnose sa obnavljanja trebalo da bude sveobuhvatan i da komšijama, a ne sa članovima porodice. obuhvata razgovore i ponovne procene, slične Učesnici/ce su istakli značaj adekvatnog onima koje se sprovode tokom prvobitnog definisanja ključnih pojmova, posebno izdavanja dozvole. 75 6 Poglavlje U nekim jurisdikcijama primećen je porast njihovi partneri ne ispunjavaju zakonske uslove, broja žena koje podnose zahteve za izdavanje što potencijalno ukazuje na trend kupovine preko dozvola za vatreno oružje, ponekad kako bi posrednika. nasledile vatreno oružje svojih očeva ili zato što 6.3.2 Procena zdravstvene sposobnosti Postupak izdavanja lekarskih uverenja za Saradnja između policije i zdravstvenog odobravanje zahteva za izdavanje dozvola za sistema u praćenju promena mentalnog zdravlja vatreno oružje uključuje brojne izazove. Učestali nosilaca dozvola za vatreno oružje razlikuje se problem predstavlja nedostatak standardizovanih među jurisdikcijama i često je nedovoljna. U i rigoroznih zdravstvenih procena. U nekim nekim jurisdikcijama, iako zakon nalaže lekarima jurisdikcijama podnosioci zahteva mogu izbeći da obaveste policiju ako dođe do značajnih detaljne zdravstvene provere plaćanjem pregleda promena zdravstvenog stanja nosioca dozvole, u privatnim zdravstvenim ustanovama, gde to se u praksi retko dešava. Ovaj nedostatak često dobijaju uverenja brzo i bez adekvatnog komunikacije proizlazi iz sistemskih slabosti, zdravstvenog pregleda. Učesnici/ce su često kao što je nepostojanje integrisanih baza naglašavali potrebu za specijalizovanim podataka, što ukazuje na potrebu za sistemskim institucijama i većom odgovornošću zdravstvenih pristupom u kojem bi lekari prijavljivali sve radnika/ca kako bi se osiguralo da procene promene zdravstvenog stanja koje mogu uticati zdravstvene sposobnosti budu temeljne i na sposobnost za držanje vatrenog oružja. pouzdane. 6.3.3 Praćenje načina čuvanja, obnavljanje i opravdanost Prakse koje se odnose na kontrolu bezbednog nedostatka resursa i uglavnom se pokreću po čuvanja oružja značajno se razlikuju i često prijavama, a ne redovno. Albanija predstavlja se oslanjaju na reaktivne, a ne na proaktivne primer dobre prakse, jer se godišnjim planom mere. Iako zakon propisuje bezbedno čuvanje, inspekcija, koje sprovode stručnjaci, proaktivno provere se obično sprovode samo nakon prijava proverava bezbedno čuvanje i poklapanje nasilja ili kršenja propisa. Zabeleženi su slučajevi serijskih brojeva, iako izazovi i dalje postoje zbog neadekvatnog čuvanja, ali je kontrola primene ograničenog broja zaposlenih. propisa sporadična. Inspekcije su retke zbog 6.3.4 Bezbednost službenika/ca koji rade na izdavanju dozvola Službenici/ce odgovorni za odobravanje Ova zabrinutost naročito je izražena u zahteva za izdavanje dozvola za vatreno oružje jurisdikcijama u kojima žene čine većinu zaposlenih istakli su stresnu prirodu svog posla, navodeći koji se bave izdavanjem dozvola za vatreno oružje i slučajeve u kojima su podnosioci čiji su zahtevi gde konačna odluka zavisi isključivo od njih, a ne odbijeni vršili pritisak ili im upućivali pretnje. od posebnih komisija ili višeg rukovodstva. 76 7. Poglavlje Zaključci i preporuke 7 Poglavlje 7.1 Zaključci Nalazi su pokazali da zloupotreba vatrenog u oblasti kontrole SALW. Posledice su ozbiljne i oružja u nasilju u porodici predstavlja specifičan obuhvataju smrtonosne i nesmrtonosne fizičke i veoma smrtonosan rizik sa velikom rodnom povrede i duboku psihološku traumu. dimenzijom koji značajno utiče na bezbednost Radi lakšeg pregleda, zaključci su grupisani u i dobrobit i žena i muškaraca u regionu, a nekoliko glavnih celina: istovremeno predstavlja veliki izazov za napore I. Rodno zasnovana priroda i težina zloupotrebe vatrenog oružja u nasilju u porodici • U kontekstu kriminaliteta povezanog sa je ubijeno u incidentima sa vatrenim oružjem vatrenim oružjem, žene i muškarci doživljavaju povezanim sa nasiljem u porodici (152 – 94 žene i različite obrasce viktimizacije, a stepen i 58 muškaraca) nego u bilo kojoj drugoj kategoriji kontekst njihove izloženosti oružanom nasilju incidenata obuhvaćenih Platformom za praćenje imaju izrazitu rodnu dimenziju. Upoređujući oružanog nasilja (AVMP), čime su premašeni kontekste, vidi se da žene imaju gotovo pet puta smrtni slučajevi u kriminalnim kontekstima veću verovatnoću nego muškarci da dožive (144) i javnim sukobima (135). zloupotrebu vatrenog oružja u nasilju u porodici, • Iako je značajan broj i žena i muškaraca pri čemu stope iznose 29,8% za žene i 6,2% za ubijen u porodičnom kontekstu, nesrazmerno muškarce. U apsolutnim brojkama, žene su činile veliki uticaj zloupotrebe vatrenog oružja u većinu, 62,8% žrtava u zabeleženim incidentima nasilju u porodici na žene posebno je vidljiv u sa vatrenim oružjem u porodičnom okruženju u prikazu smrtnih slučajeva povezanih sa vatrenim periodu od 2019. do 2023. godine, u poređenju oružjem prema vrsti incidenta. Od ukupnog sa 37,2% muškaraca. broja žena ubijenih vatrenim oružjem u regionu, • U kontekstu nasilja u porodici, žene i 68,4% je ubijeno u kontekstu nasilja u porodici, muškarci suočavaju se sa značajno različitim što je gotovo osam puta više od broja žena rizicima. Podaci dokumentuju kontinuirani ubijenih u kriminalnim aktivnostima. U istom trend prema kojem su žene nesrazmerno više periodu, 10,9% muškaraca ubijenih vatrenim pogođene zloupotrebom vatrenog oružja od oružjem u regionu ubijeni su od strane članova strane svojih partnera, te čine 97,7% žrtava svoje porodice. incidenata partnerskog nasilja povezanih sa • U kontekstu nasilja u porodici, žene su bile vatrenim oružjem u periodu od 2019. do 2023. najviše izložene riziku od zloupotrebe vatrenog godine, što potvrđuje njegovu rodno zasnovanu oružja od strane svojih sadašnjih ili bivših prirodu. partnera. Na Zapadnom Balkanu, 50,7% žena • Muškarci su, s druge strane, znatno češće ubijenih vatrenim oružjem ubijeno je od strane žrtve zloupotrebe vatrenog oružja od strane intimnog partnera, u poređenju sa samo 0,4% drugih muških članova porodice. Kada je pol svih muškaraca ubijenih vatrenim oružjem u takvih žrtava bio evidentiran, muškarci su činili istom periodu. Žene tri puta češće bivaju ubijene 72,3% tih žrtava, u poređenju sa 27,7% žena. od strane svojih sadašnjih partnera ili partnera Dostupni podaci ukazuju da se ti incidenti sa kojima su nedavno raskinule nego od strane dešavaju između muških članova uže porodice, bivših partnera. naročito između očeva i sinova, gde su oni i žrtve • Na nivou jurisdikcija, u Srbiji, Bosni i i učinioci. Hercegovini i Severnoj Makedoniji, broj smrtnih • Ozbiljnost zloupotrebe vatrenog oružja u slučajeva povezanih sa vatrenim oružjem u nasilju u porodici naročito se ogleda u velikom kontekstu nasilja u porodici premašio je broj broju smrtnih slučajeva zabeleženih u ovom smrtnih slučajeva u svim drugim vrstama kontekstu. Od 2019. do 2023. godine, više ljudi incidenata. U Albaniji je nasilje u porodici bilo 78  Zaključci i preporuke treći kontekst po učestalosti smrtnih slučajeva činili 98,1% učinilaca u takvim incidentima, u povezanih sa vatrenim oružjem (nakon poređenju sa samo 1,9% žena. Ovaj obrazac je kriminalnih konteksta i javnih sukoba), kao što dosledno dokumentovan u svim jurisdikcijama je bio slučaj i u Crnoj Gori (nakon incidenata Zapadnog Balkana. kategorisanih kao „drugo“ i kriminalnog • Kada su bili dostupni podaci o starosnoj konteksta) i na Kosovu (nakon incidenata strukturi, utvrđeno je da većina učinilaca pripada kategorisanih kao „drugo“ i javnih sukoba). starosnoj grupi od 36 do 60 godina, a slede oni iz • Primetno je da je 2020. godine zabeležen grupe od 19 do 35 godina, te osobe starije od 61 najveći broj smrtnih slučajeva i među ženama godine. i među muškarcima, što se poklopilo sa prvom • Prema podacima sa AVMP, u periodu od godinom pandemije, periodom koji je obeležen 2019. do 2023. godine, zabeleženo je ukupno strogim merama zabrane kretanja u celom 54 ubistva praćenih samoubistvom počinioca, regionu. Ovo ukazuje na potrebu za daljim naročito u kontekstu femicida u partnerskom istraživanjem načina na koji su specifične nasilju. U 61% femicida počinjenih u okolnosti tokom pandemije COVID-19 partnerskom nasilju vatrenim oružjem, učinilac doprinele ovakvim ishodima. je nakon toga izvršio samoubistvo. • Muškarci su imali veću verovatnoću od • Između 2019. i 2023. godine, na AVMP žena da pretrpe povrede povezane sa vatrenim je registrovano 14 incidenata povezanih sa oružjem, iako su tokom pet godina postojale vatrenim oružjem u nasilju u porodici u koje su značajne varijacije. Žene su najviše izložene bili uključeni pripadnici sektora bezbednosti na riziku od povreda nanetih vatrenim oružjem Zapadnom Balkanu. U tim incidentima ubijeno od strane svojih partnera, dok su muškarci je sedam žena i pet muškaraca, pet osoba je prvenstveno izloženi riziku od povreda koje im povređeno, a troje ljudi je dobilo pretnje. nanose drugi muški članovi porodice. • Prema AVMP, od 2019. do 2023. godine, • Oružano nasilje u porodičnim okruženjima zabeleženo je ukupno 54 incidenta ubistava ima veliku rodnu dimenziju, pri čemu muškarci praćenih samoubistvom počinioca, pretežno čine većinu učinilaca u incidentima koji uključuju u kontekstu femicida u partnerskom nasilju. vatreno oružje. Između 2019. i 2023. godine, Od toga, 61% femicida dogodilo se u okviru podaci sa AVMP pokazuju da su muškarci partnerskog nasilja. II. Nedostaci u podacima i nedovoljno prijavljivanje nasilja u porodici Sveobuhvatno razumevanje obima i u nerazjašnjenim pucnjavama. Od 2019. do 2023. karakteristika ovog problema i dalje je ograničeno godine, incidenti povezani sa vatrenim oružjem zbog ograničenja u vođenju evidencije i u kontekstu nasilja u porodici činili su samo nedovoljnog prijavljivanja nasilja u porodici. 3,1% svih prijavljenih incidenata sa vatrenim oružjem, pri čemu se ovaj trend održao tokom • Veliki broj smrtnih ishoda u slučajevima celog analiziranog perioda. nasilja u porodici u kontrastu je sa relativno • Dostupni zvanični podaci potvrđuju ovaj niskim brojem prijavljenih incidenata, što trend. Međutim, mali broj prijavljenih incidenata naglašava specifične rizike povezane sa može takođe proisteći iz praksi vođenja vatrenim oružjem, koje povećava verovatnoću evidencija, što ukazuje da je potrebna dalja smrtonosnog ishoda. analiza kako bi se utvrdili razlozi za nedovoljno • Zloupotreba vatrenog oružja u kontekstu prijavljivanje. nasilja u porodici znatno se ređe prijavljuje • Iako su podaci o zloupotrebi vatrenog u poređenju sa drugim vrstama incidenata oružja uglavnom dostupni za ubistva/femicide, povezanih sa vatrenim oružjem, uključujući one povrede i napade, vatreno oružje se takođe u kriminalnom kontekstu, javnim raspravama ili koristi kao sredstvo za pretnju i vršenje drugih 79 7 Poglavlje oblika rodno zasnovanog nasilja, kao što su je evidentirano ukupno 177 pretnji koje su psihološko i seksualno nasilje, koje uključuje uključivale vatreno oružje u kontekstu nasilja silovanje, emocionalne povrede, prinudu, kao i u porodici. Nešto više od dve trećine takvih ekonomsko nasilje. Iako ovi oblici nasilja često incidenata dogodilo se u partnerskom nasilju prethode ubistvima, oni se retko prijavljuju. (67,2%), pri čemu su bile pogođene intimne • Ograničeni podaci o evidentiranim partnerke/partneri (95 incidenata), ali i druge slučajevima upotrebe vatrenog oružja za pretnje osobe (24 incidenta). Pored toga, 58 pretnji su pružaju samo delimično razumevanje ovog počinili drugi članovi porodice. fenomena. Od 2019. do 2023. godine, na AVMP III. Oružje korišćeno u nasilju u porodici • Pištolji su najčešće korišćeni tip vatrenog oni su redovno pokazivali da se vatreno oružje u oružja u nasilju u porodici, zatim slede nelegalnom posedu prijavljivalo češće od onog u puške i sačmarice, slučajevi sa više komada legalnom posedu. malokalibarskog i lakog oružja, automatsko/ • Od 2019. do 2023. godine, na AVMP je vojno oružje, eksplozivne naprave i vazdušne registrovano ukupno 55 incidenata u kojima su puške. učinioci, svi muškarci, koristili lovačko oružje u • Kada su podaci o zakonskom statusu kontekstu nasilja u porodici. vlasništva nad vatrenim oružjem bili dostupni, IV. Kvalitativni nalazi o izazovima i institucionalnom odgovoru Kvalitativni uvidi iz diskusija u fokus grupama specifične izazove u institucionalnom odgovoru i potvrdili su uticaj vatrenog oružja, otkrili procesu izdavanja dozvola. ključne prepreke za prijavljivanje i identifikovali Prinuda, kontrola i prepreke za prijavljivanje • Vatreno oružje služi kao sredstvo prinude pravnih posledica za učinioce, kao i zbog straha i kontrole unutar nasilnih odnosa, te učvršćuje od odmazde. neravnotežu moći i rodnu hijerarhiju. • Komšije i drugi članovi zajednice takođe • Prisustvo vatrenog oružja dodatno smanjuje oklevaju da prijave nasilje i prisustvo ili ionako ograničenu verovatnoću da će žrtve upotrebu oružja, zbog zabrinutosti za sopstvenu prijaviti nasilje. Žene se često uzdržavaju od bezbednost i zbog moguće odmazde. prijavljivanja nasilja u porodici, naročito kada je • Vatreno oružje smanjuje sposobnost žrtava vatreno oružje u igri, zbog straha od eskalacije da pruže otpor nasilnom ponašanju. nasilja i odmazde učinioca. Nasilje se često ne • Kulturološki značaj koji se pridaje vatrenom prijavljuje u početnoj fazi, što dovodi do još težih oružju kao delu muškog identiteta može posledica po žrtve. dodatno otežati prijavljivanje nasilja u porodici • Učesnici/ce fokus grupa istakli su da žene i zloupotrebe vatrenog oružja. obično prijavljuju nasilje tek kada osete da su • Vatreno oružje je i dalje široko dostupno – njihovi životi ili životi njihove dece u neposrednoj oružje koje je zaostalo iz prethodnih sukoba, a opasnosti. koje nije predato i još uvek se nalazi u posedu • To važi i za neprijavljivanje oružja u civila, povećava pristupačnost vatrenom oružju. nelegalnom posedu, gde žrtve mogu prećutati • Vatreno oružje, kao i eksplozivne naprave, ključne informacije zbog straha i mogućih koriste se kako bi učinilac ponovo uspostavio kontrolu nad žrtvom kada oseti da gubi moć. 80  Zaključci i preporuke Pored mogućnosti smrtonosnog ishoda, ženske • Žene iz ranjivih grupa, kao što su žene koje žive organizacije su istakle da prisustvo vatrenog u ruralnim područjima, žene sa invaliditetom ili oružja povećava strah žena od silovanja i Romkinje, suočavaju se sa specifičnim izazovima seksualnog nasilja. u vezi sa prijavljivanjem nasilja, a informacije o • Pored ozbiljnih posledica po neposredne njihovoj izloženosti zloupotrebi vatrenog oružja žrtve, vatreno oružje ima i velike sporedne ostaju na niskom nivou. efekte na druge članove porodice i zajednicu, uključujući decu, koja su često indirektne žrtve u kontekstu nasilja u porodici. Institucionalne prakse i izazovi koje su identifikovali praktičari/ke • Nedavna dešavanja su ojačala zakonodavne i pravosnažno osuđen zabrinjava jer povećava strateške okvire za prevenciju i odgovor na nasilje rizik od ponovnog nasilja. u porodici, uključujući zloupotrebu vatrenog • Službenici/e ministarstava unutrašnjih oružja. poslova koji se bave odobravanjem zahteva za • Policijski službenici/ce širom regiona navode izdavanje dozvola za vatreno oružje naveli su da da, u okviru procedura procene rizika koje se zakoni o oružju u regionu utvrđuju sveobuhvatne sprovode prilikom odgovora na prijavljene kriterijume podobnosti koji zahtevaju da nijedan slučajeve nasilja u porodici, redovno proveravaju podnosilac zahteva za odobrenje za nabavljanje registre oružja kako bi utvrdili da li prijavljeno vatrenog oružja ne sme biti pravosnažno osuđen lice poseduje (legalno) vatreno oružje. za krivična dela, uključujući nasilje u porodici ili • Ako postoje sumnje da učinilac poseduje prekršaje sa elementima nasilja, niti da se protiv oružje u nelegalnom posedu, nakon dobijanja njega vodi krivični ili prekršajni postupak. informacija od žrtve ili iz drugih izvora, policija • Međutim, ograničeno pominjanje nasilja u započinje pretres i trajno oduzima oružje. porodici ukazuje na to da se ono retko navodi • Uprkos napretku, procena rizika se ne kao osnov za odbijanje zahteva ili oduzimanje sprovodi dosledno u svakom prijavljenom dozvola. slučaju nasilja u porodici ili se često sprovodi • Značaj sprovođenja temeljnih bezbedno- neadekvatno. snih provera, koje prevazilaze proveru • Policijski službenici/ce često ističu da nisu administrativnih baza podataka i uključuju uvek obavešteni da li se oduzeto oružje vraća terenske posete i razgovore, istaknut je širom učiniocu ili se trajno oduzima, što u pojedinim regiona. Uprkos važnosti terenskih provera za slučajevima može ugroziti njihovu bezbednost i adekvatnu i sveobuhvatnu procenu, u mnogim bezbednost žrtve. slučajevima nedostaju smernice za sprovođenje • Poseban izazov koji navode policijski takvih poseta i razgovora, što ostavlja prostor za službenici/ce koji intervenišu u slučajevima subjektivnost i propuste. nasilja u porodici jeste pristup registrima oružja • U procesu izdavanja lekarskih uverenja za i pouzdanost baza podataka o posedovanju izdavanje dozvola za vatreno oružje postoje vatrenog oružja. brojni izazovi u svim jurisdikcijama Zapadnog • Zajednički izazov u svim jurisdikcijama Balkana. Nedostatak standardizovanih i jeste nedostatak policijskog osoblja posebno rigoroznih medicinskih procena predstavlja obučenog za postupanje u slučajevima nasilja u problem koji se stalno ponavlja. porodici. • Saradnja između policije i zdravstvenog • Izazovi u međusektorskoj saradnji su stalno sistema, posebno u pogledu praćenja prisutni, ali u regionu postoje i primeri dobre promena u mentalnom zdravlju nosilaca prakse. dozvola za vatreno oružje, razlikuje se • Mogućnost vraćanja privremeno zaplenjenog među jurisdikcijama i često je neadekvatna. vatrenog oružja u slučajevima kada učinilac nije 81 7 Poglavlje • Službenici/e takođe proveravaju da li su • Na kraju, službenici/e zaduženi za razlozi za nabavljanje vatrenog oružja opravdani. odobravanje zahteva za izdavanje dozvola Prilikom razmatranja zahteva i njegove za vatreno oružje u pojedinim slučajevima usklađenosti sa zakonskim uslovima, istaknuto se suočavaju sa pritiscima podnosilaca čiji je da treba postupati sa više opreza u slučajevima su zahtevi odbijeni. Odbijeni podnosioci kada podnosilac navodi formalni razlog za vrše pritisak ili čak upućuju pretnje. držanje vatrenog oružja, ali može imati skrivene motive. 7.2 Preporuke Zaključci i preporuke navedeni u nastavku ključni preduslov za sprečavanje zloupotrebe zasnovani su na ključnim nalazima analize i vatrenog oružja u nasilju u porodici i rodno merama koje su predložili učesnici/ce diskusija zasnovanom nasilju uopšte. u fokus grupama. Oni naglašavaju neophodnost Radi lakšeg snalaženja, preporuke upućene usklađivanja okvira za kontrolu SALW sa institucijama na Zapadnom Balkanu grupisane okvirima za sprečavanje nasilja u porodici, kao su u nekoliko glavnih celina: I. Ublažiti zloupotrebu vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici – podići svest i smanjiti širenje i cirkulaciju vatrenog oružja u nelegalnom posedu • Sistematski planirati i sprovoditi programe • Sprovoditi sveobuhvatne aktivnosti za za legalizaciju vatrenog oružja u nelegalnom podizanje svesti i druge ciljane programe posedu i promovisati njihovu dobrovoljnu kako bi se stanovnici/ce informisali o rizicima predaju kao sredstvo za smanjenje dostupnosti povezanim sa vatrenim oružjem, uključujući i nezakonitog posedovanja, a time i njegove njegovu zloupotrebu u kontekstu nasilja u zloupotrebe u nasilju u porodici. porodici, i kako bi se odgovorilo na društveno • Povezati aktivnosti legalizacije i dobrovoljne i kulturološko uslovljavanje veza između predaje vatrenog oružja sa širim naporima maskuliniteta i vatrenog oružja, što može otežati na smanjenju nasilja u porodici i sprečavanju prijavljivanje. zloupotrebe vatrenog oružja u tom kontekstu. II. Unaprediti procene rizika i ojačati operativni odgovor • Osigurati da se prisustvo vatrenog oružja konvencijom i zakonodavstvom nadležnih – bez obzira na to da li je upotrebljeno ili ne – jurisdikcija. proverava bez izuzetka u svakom prijavljenom • Osigurati da procena rizika uzima u obzir slučaju nasilja u porodici i da dežurni policijski sve specifične situacije koje uključuju vatreno službenik/ca koji prima prijavu evidentira oružje, kao što su: učinilac ili neko drugo lice informacije o prisustvu i/ili upotrebi vatrenog iz domaćinstva (uključujući žrtvu) ima oružje oružja. u legalnom posedu, učinilac ili neko drugo lice • Osigurati da postupci procene rizika budu iz domaćinstva možda ima oružje u nelegalnom uspostavljeni i da se sprovode adekvatno i posedu, učinilac ima pristup vatrenom oružju blagovremeno u svakom prijavljenom slučaju po službenoj dužnosti i obučen/a je za njegovo nasilja u porodici, u skladu sa Istanbulskom 82  Zaključci i preporuke korišćenje, ili učinilac može lako pristupiti je zaplenjeno oružje vraćeno ili trajno oduzeto, vatrenom oružju. imajući u vidu rizik od ponovnog nasilja u • Izraditi obavezan skup pokazatelja koji slučaju vraćanja privremeno zaplenjenog oružja. bi olakšali pouzdanu procenu toga da li je u • Omogućiti kontinuiranu izgradnju kapaciteta konkretnom slučaju prisutno vatreno oružje kako bi se osigurala doslednost procena rizika, u nelegalnom posedu i da li bi moglo biti obezbeđivanjem adekvatne obuke policijskih zloupotrebljeno. službenika/ca i drugih koji radi na prvoj liniji • Osigurati da se intervencija planira u skladu za prepoznavanje rizika povezanih sa vatrenim sa time i da se osigura bezbednost policijskih oružjem u nasilju u porodici, za vatreno oružje i službenika/ca i žrtava nasilja. Upoznati u legalnom i u nelegalnom posedu, te kako bi se službenike/ce na prvoj liniji sa pokazateljima pristup usmeren na žrtvu u potpunosti integrisao visokog rizika. u institucionalni odgovor. • Osigurati da se svako vatreno oružje u • Podstaći i ojačati međuinstitucionalnu legalnom posedu učinioca, bez izuzetka, zapleni saradnju između organa za sprovođenje zakona, u svakom prijavljenom incidentu, u skladu tužilaštava, zdravstvenih ustanova, centara za sa zakonima o oružju i zakonima o nasilju u socijalni rad i organizacija civilnog društva koje porodici, uz pokretanje adekvatnih postupaka, pružaju usluge ženama i drugim žrtvama nasilja dok se svako oružje u nelegalnom posedu odmah u porodici. trajno oduzima. • S obzirom na učestalost zloupotrebe vatrenog • Osigurati da se u slučaju prijavljenog oružja u nelegalnom posedu u nasilju u porodici, incidenta svako oružje kojem učinilac može osigurati da se za oružje upotrebljeno u takvim lako pristupiti, uključujući oružje u posedu incidentima izvrši adekvatno praćenje porekla i drugih članova porodice ili osoba koje dele isto tehničko veštačenje, kako bi se stečena saznanja domaćinstvo, odmah zapleni. koristila za oblikovanje politika i operativnih • Osigurati da službenici/ce na prvoj odgovora. Sistematsko praćenje porekla svakog liniji reagovanja imaju pouzdan, trenutan i zaplenjenog komada vatrenog oružja doprinosi dvadesetčetvoročasovni pristup ažuriranim boljoj obaveštajnoj slici o nelegalnom vatrenom registrima oružja radi delotvornih i oružju na lokalnom i međunarodnom nivou. blagovremenih intervencija, čime bi se prevazišli • Osigurati da se u slučajevima u kojima su izazovi u vezi sa ograničenim pristupom i učinioci policijski službenici/ce ili pripadnici/ pouzdanošću podataka. ce bezbednosnog sektora postupa sa dužnom • Osigurati da policijski službenici/ce koji pažnjom, da se oni hitno istraže i da se bez su intervenisali u konkretnom slučaju nasilja u odlaganja sprovedu disciplinske mere. porodici budu odmah obavešteni o tome da li III. Unaprediti postupke za odobravanje zahteva za izdavanje dozvola za vatreno oružje za civile • Osigurati da registar oružja bude uzimaju u obzir prilikom razmatranja zahteva za sveobuhvatan i ažuran, uključujući tačne nabavljanje vatrenog oružja. evidencije o svim vlasnicima vatrenog oružja • Proširiti obim bezbednosnih provera tako i njihovom registrovanom oružju. Redovno da obuhvate i formalne krivične evidencije i sprovoditi revizije radi održavanja pouzdanosti dokumentovane obrasce nasilnog ponašanja iz registra i usklađenosti sa propisima o vatrenom operativnih izveštaja. oružju. • Uvesti praksu obaveštavanja članova uže • Pored krivičnih i prekršajnih evidencija, porodice, uključujući partnere/ke, o podnetom osigurati da se operativne policijske evidencije, zahtevu za nabavljanje vatrenog oružja od strane kao i informacije o izrečenim privremenim njihovog člana porodice/partnera. Sva takva zaštitnim merama i zabranama prilaska, 83 7 Poglavlje obaveštenja moraju uzimati u obzir bezbednosne kao što su vodiči za pitanja, kontrolne liste i drugi rizike po članove porodice. pomoćni materijali. • Unaprediti postupke bezbednosnih provera • Standardizovati i unaprediti procedure uključivanjem obaveznih razgovora sa članovima procene zdravstvene sposobnosti, kako bi se porodice, uključujući sadašnje ili bivše partnere, verodostojno dokumentovala zdravstvena kao i prijatelje, komšije ili kolege, pre odobravanja sposobnost podnosioca zahteva, uključujući ili obnavljanja dozvole za vatreno oružje. mentalno zdravlje i istorijat zloupotrebe • Takvi razgovori se moraju sprovoditi sa psihoaktivnih supstanci. oprezom, a službenici/ce moraju uzimati u obzir • Osigurati da zdravstvene ustanove redovno to da žrtva nasilja u porodici možda neće biti obaveštavaju nadležno ministarstvo unutrašnjih spremna da govori otvoreno iz straha od daljeg poslova/policijske uprave o svim zdravstvenim nasilja ili odmazde. Informacije dobijene tokom promenama koje mogu uticati na podobnost razgovora moraju biti poverljive. Supružnicima/ osobe za posedovanje dozvole za vatreno oružje. članovima porodice mora se pružiti mogućnost • Osigurati kontinuiranu kontrolu ispunjenosti da odbiju učešće u razgovoru. To posebno važi zakonskih uslova za držanje oružja, uključujući za žrtve nasilja jer bi učestvovanje u razgovoru delotvornu kontrolu uslova za bezbedno moglo ugroziti njihovu bezbednost. Ako se čuvanje vatrenog oružja kod kuće kroz redovne proceni da bi sprovođenje razgovora moglo inspekcije, kako bi se osiguralo poštovanje predstavljati pretnju po njihovu bezbednost, zakonskih standarda u pogledu bezbednosti. treba koristiti druge izvore informacija. U • Osigurati automatsko i trajno oduzimanje svakom slučaju, partneri/supružnici treba dozvola licima osuđenim za nasilje u porodici, da budu obavešteni o podnetom zahtevu za kao i za nasilne prekršaje. To bi trebalo da izdavanje dozvole za vatreno oružje i da imaju uključuje i zabranu ponovnog podnošenja kontakt podatke nadležnog službenika/ce. zahteva nakon brisanja osuda. • Policijski službenici/ce koji sprovode takve • Prilikom razmatranja zahteva, osigurati razgovore moraju biti adekvatno obučeni i poseban oprez u slučajevima kada podnosilac opremljeni potrebnim znanjima i materijalima, navodi formalni razlog za držanje vatrenog oružja, ali može imati skrivene motive. IV. Unaprediti sisteme prikupljanja podataka i praćenja • Unaprediti mehanizme prikupljanja • Potrebno je sprovesti dodatna istraživanja o: podataka kako bi svi incidenti zloupotrebe 1. Uticaju zloupotrebe vatrenog oružja u vatrenog oružja u kontekstu nasilja u porodici nasilju u porodici na decu, bili adekvatno dokumentovani. 2. Razlozima za niske stope prijavljivanja • Uspostaviti ili unaprediti postojeće baze incidenata nasilja u porodici sa vatrenim podataka radi praćenja podnetih i odbijenih oružjem, zahteva za izdavanje dozvola za vatreno oružje 3. Uticaju specifičnih okolnosti, kao što (između ostalog u vezi sa nasiljem u porodici); su one tokom pandemije COVID-19 i mera zaplenjenog vatrenog oružja (između ostalog u zabrane kretanja, koje su doprinele velikom vezi sa nasiljem u porodici); vraćenog vatrenog broju smrtnih slučajeva u 2020. godini, kako oružja koje je prethodno bilo zaplenjeno zbog bi se izvukle pouke i smanjili rizici u sličnim nasilja u porodici; oduzetih dozvola; kao i oružja situacijama u budućnosti. u legalnom i nelegalnom posedu koje je trajno oduzeto. 84  Zaključci i preporuke V. Obezbediti izgradnju kapaciteta i unaprediti pristup usmeren na žrtvu i intersekcionalnost • Organizovati obuke za organe za sprovođenje žrtava (uključujući direktne i indirektne žrtve, zakona o regionalnim Smernicama za procenu i kao što su deca), i garantovati da se pomoć pruža odgovor na rizike u vezi sa zloupotrebom vatrenog sa dostojanstvom i poštovanjem. oružja u nasilju u porodici, Smernicama za rodno • Osigurati da sve takve intervencije i odgovorno odobravanje zahteva za nabavljanje procedure u potpunosti uzimaju u obzir vatrenog oružja i podržati horizontalnu razmenu specifične prepreke sa kojima se suočavaju žene znanja kroz dalje jačanje regionalne mreže iz ranjivih grupa (kao što su žene iz ruralnih trenera/ki. sredina, žene sa invaliditetom ili Romkinje), • Razmotriti integrisanje i lokalizaciju koje ograničavaju njihovu sposobnost za Smernica u standardne operativne procedure. prijavljivanje nasilja, i osigurati pristup • Proširiti obuke iz oblasti rodne osetljivosti sveobuhvatnim uslugama podrške, kao što su za sve institucionalne aktere radi boljeg prihvatilišta, besplatna pravna pomoć i programi razumevanja rodne dimenzije zloupotrebe finansijske podrške. vatrenog oružja i nasilja u porodici i boljeg • Podsticati međusektorski pristup prilikom usklađivanja odgovora sa potrebama preživelih. razmatranja zahteva za izdavanje dozvola za • Osigurati da policijski službenici/ce koji vatreno oružje i osigurati da jedinice policije koje reaguju u slučajevima nasilja u porodici budu rade na slučajevima nasilja u porodici ili određeni upoznati sa upotrebom alata za detekciju, kao što policijski službenici/ce budu konsultovani u su službeni psi i detektori metala, i da im takvi svakoj fazi postupka bezbednosne provere. alati budu dostupni kada su potrebni. Ukoliko je za potpunu procenu potrebno više • Osigurati da sve intervencije u odgovorima na informacija, razmotriti konsultacije sa centrima nasilje u porodici, kao i postupci za razmatranje za socijalni rad, SOS linijama, prihvatilištima i zahteva za izdavanje dozvola za vatreno oružje, drugim ženskim organizacijama koje pružaju budu zasnovani na pristupu usmerenom na podršku žrtvama nasilja u porodici, kao i sa žrtvu – i da taj pristup bude integrisan u obuke porodičnim lekarima. – uz prioritetno poštovanje prava i bezbednosti VI. Održavati i dalje jačati regionalnu saradnju i razmenu znanja • Podsticati razmenu znanja između • Ojačati saradnju između službenika/ca na jurisdikcija radi deljenja dobrih praksi i prvoj liniji i ženskih organizacija koje se bave usaglašavanja pristupa za usklađivanje postupaka nasiljem u porodici i pružanjem usluga žrtvama. sa međunarodnim i regionalnim obavezujućim Osigurati da su ženske organizacije uključene zakonodavnim okvirima i najboljim praksama u svaki zakonodavni ili strateški proces koji se u oblasti sprečavanja nasilja u porodici. odnosi na kontrolu malokalibarskog i lakog oružja. 85 Spisak literature Gligorijević, Jovana. Pavlović, Sanja i Cvetičanin Knežević, Hristina. Smernice za medijsko izveštavanje o nasilju prema ženama. Beograd: Program Ujedinjenih nacija za razvoj, 2021. Kippert, Amanda. “What Are the Power and Control Wheels?,” 16. avgust 2021. Lacmanović. Vedrana. 2021. Analiza slučaja femicida vatrenim oružjem (jun 2017 - jun 2020). Beograd: UNDP. OSCE. OSCE-Led Survey on Violence Against Women: Well-being and and Safety of Women - Main Report. OSCE, 2019. „Regionalne konsultacije o praktičnim alatima za sprečavanje zloupotrebe vatrenog oružja u rodno zasnovanom nasilju.“ SEESAC, 29. decembar 2023. SEESAC. Regional Cooperation Council. Security Barometer Survey (#SecuriMeter). Seconded. Regional Cooperation Council, 2022. SEESAC-ova Platforma za praćenje oružanog nasilja SEESAC. 2006. ’The rifle has the devil inside’ – Gun Culture in South Eastern Europe. Belgrade: SEESAC. SEESAC. 2007. Posedovanje vatrenog oružja i nasilje u porodici na Zapadnom Balkanu: komparativna studija zakonodavstava i mehanizama za primenu. Beograd: SEESAC. SEESAC. 2016. Rod i malokalibarsko i lako oružje u Jugoistočnoj Evropi. Beograd: SEESAC. SEESAC. 2019. Zloupotreba vatrenog oružja u nasilju u porodici u Jugoistočnoj Evropi. Beograd: SEESAC. SEESAC. 2024. Smernice za procenu i odgovor na rizike u vezi sa zloupotrebom vatrenog oružja u nasilju u porodici. Beograd: SEESAC. SEESAC. 2024. Smernice za rodno odgovorno odobravanje zahteva za nabavljanje vatrenog oružja. Beograd: SEESAC. 86  Spisak Literature SEESAC. 2024. Analiza medijskog izveštavanja o zloupotrebi vatrenog oružja u rodno zasnovanom nasilju nad ženama koje su počinili muškarci na Zapadnom Balkanu. Beograd: SEESAC, 2024. SEESAC. 2025. Istraživanje o faktorima koji podstiču potražnju i zloupotrebu vatrenog oružja na Zapadnom Balkanu. Beograd: SEESAC. SEESAC-ova Rodna analiza zakonodavnih i strateških okvira kontrole SALW na Zapadnom Balkanu - izveštaji SEESAC- ova serija publikacija In Focus – Armed Violence Monitor Stepanov, Biljana. 2022. Nasilje u porodici – šta govore podaci. Beograd: UNDP u Srbiji. Stevanović Govedarica, Gordana. 2021. Malokalibarsko i lako oružje, rodno zasnovano nasilje i nasilje u porodici: analiza normativnog okvira i prakse. Beograd: UNDP u Srbiji Program Ujedinjenih nacija za razvoj. Karakteristike i prevencija slučajeva femicida-suicida počinjenih vatrenim oružjem u intimnom partnerskom odnosu. Beograd: Program Ujedinjenih nacija za razvoj, 2023. UNDP u Srbiji. Smanji rizik - Povećaj bezbednost – Ka smanjenju zloupotrebe oružja i nasilja u porodici Brošura projekta UNDP u Srbiji. Smanji rizik - Povećaj bezbednost – Ka smanjenju zloupotrebe oružja i nasilja u porodici.“ SEESAC. SEESAC, 25. novembar 2022. SEESAC. „Western Balkan Authorities to Make Firearms Licensing Gender Sensitive.“ SEESAC. SEESAC, 1. decembar 2022. SEESAC. World Health Organisation. 2012. Understanding and addressing violence against women. 87 CIP - Каталогизација у публикацији Народна библиотека Србије, Београд 343.54./55(0.034.2) 623.44(0.034.2) ZLOUPOTREBA vatrenog oružja u nasilju u porodici na Zapadnom Balkanu [Elektronski izvor] : ključni trendovi i izazovi / [urednik Dragan Božanić] ; [prevod Dušan Miljković]. - Beograd : UNDP SEESAC, 2025 (Beograd : Bigraf plus). - 1 USB fleš memorija : tekst ; 1 x 3 x 8 cm Sistemski zahtevi: Nisu navedeni. - Nasl. izvornika: The Misuse of firearms in domestic violence in the Western Balkans. - Tiraž 50 ISBN 978-86-7728-395-7 а) Породично насиље б) Ватрено оружје -- Злоупотреба COBISS.SR-ID 180521481 

The Misuse of Firearms in Domestic Violence_ALB.pdf

Keqpërdorimi i armëve të zjarrit në dhunën në familje në Ballkanin Perëndimor: tendencat kyçe dhe shqetësimet kryesore Impressum Zyra Qendrore e Evropës Lindore dhe Juglindore për Kontrollin e Armëve të Vogla dhe të Lehta (SEESAC) është iniciativë e përbashkët e Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillim (UNDP) dhe e Këshillit të Bashkëpunimit Rajonal (KBR), e financuar nga BE-ja, e cila ka për qëllim forcimin e kapaciteteve kombëtare dhe rajonale për kontrollin dhe pakësimin e përhapjes dhe keqpërdorimit të armëve të vogla dhe të lehta, duke kontribuuar kështu në rritjen e stabilitetit, të sigurisë dhe të zhvillimit në Evropën Juglindore dhe Lindore. Ky botim është realizuar me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian, nëpërmjet projektit Mbështetje për përmirësimin e luftës kundër zotërimit të jashtëligjshëm, keqpërdorimit dhe trafikimit të armëve të vogla dhe të lehta (AVL) në Ballkanin Perëndimor, të financuar nga Instrumenti i Asistencës së Paraanëtarësimit (IPA II). Për më shumë informacion, kontaktoni: Drejtuese e SEESAC Bulevar Zorana Đinđića 64 11000 Belgrade, Serbia Tel.: +381 11 415 5300 www.seesac.org Deklaratë për mohimin e përgjegjësisë Pikëpamjet e shprehura në këtë dokument nuk pasqyrojnë në asnjë mënyrë pikëpamjet e Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillim, të Këshillit të Bashkëpunimit Rajonal apo të Bashkimit Evropian. Emërtimet e përdorura dhe prezantimi i materialeve në këtë botim nuk nënkuptojnë shprehjen e asnjë opinioni nga ana e Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillim, të Këshillit të Bashkëpunimit Rajonal apo të Bashkimit Evropian, për sa i përket: 1) statusit ligjor të secilit vend, territor ose zonë, ose të autoriteteve apo grupeve të tij të armatosura; ose 2) përcaktimit të vijave kufitare ose kufijve të tij. Redaktoi: Dragan Božanić Dizajni dhe paraqitja grafike: KNAP Përkthimi: Alba Global Vendi dhe viti i botimit: Beograd 2025 Printimi: Bigraf Plus, Beograd Qarkullimi: 50 copë ISBN-978-86-7728-396-4 © SEESAC 2025 - Të gjitha të drejtat të rezervuara 4 Falënderime Dëshirojmë të shprehim mirënjohjen tonë për ministritë e brendshme dhe drejtoritë e policisë në Ballkanin Perëndimor për mbështetjen dhe kontributin e tyre në zbatimin e këtij hulumtimi, si përmes sigurimit të të dhënave sasiore, po ashtu dhe përmes informacioneve të vyera të ndara nga përfaqësuesit e tyre, të cilat kanë mundësuar një njohje të hollësishme të përgjigjes institucionale ndaj keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën në familje. U jemi gjithashtu po aq mirënjohës organizatave të grave për pjesëmarrjen e tyre në diskutimet në grupet e fokusit, si dhe për sigurimin e informacioneve kritike nga perspektiva e të mbijetuarave të dhunës në familje, në veçanti lidhur me rolin e armëve të zjarrit në këtë kontekst. Në këto organizata përfshihen Qendra për Nisma Ligjore Qytetare, Qendra “Strehëza Edlira Haxhiymeri”, Shërbimi Ligjor Falas Tiranë, “Të ndryshëm & Të barabartë”, “Medica Zenica”, “Fondacioni i Demokracisë Vendore”, “Fondacioni Lara Bijeljina”, “Gratë e Bashkuara Banja Luka”, “Qendra për Mbrojtjen e Grave dhe Fëmijëve”, Rrjeti Kombëtar kundër Dhunës ndaj Grave dhe Dhunës në Familje, Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut, Shoqata e Avokatëve të Rinj në Maqedoni, OJQ “Safe life Tuzi”, OJQ “Numri i ndihmës për gratë dhe fëmijët viktima të dhunës”, “Shtëpia e Sigurt për Gratë në Podgoricë”, “Qendra për të Drejtat e Grave”. Zbatimi me sukses i këtij hulumtimi është bërë gjithashtu i mundur përmes mbështetjes në faza të ndryshme të zbatimit të hulumtimit nga ekspertët në vijim: Jasminika Frishchikj, Kosana Beker, Elona Dini dhe Maja Branković Đundić. Gjithashtu, u ofrua mbështetje për zhvillimin e diskutimeve në grupet e fokusit nga Ivan Mehmedović, Raisa Shehu dhe Stojan Mishev. Zbatimi i hulumtimit është pasuruar ndjeshëm nga mbështetja e anëtarëve të ekipit të SEESAC, Violeta Gaši, Tatjana Višacki, Jana Ilić dhe Andreja Marčenko. Për më tepër, janë dhënë komente të vyera mbi draftin e raportit nga Juliana Buzi, Vesna Cipruš dhe Martin Van Der Meij. 5 Përmbajtja LISTA E SHKURTIMEVE 11 PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE 12 STRUKTURA E RAPORTIT 15 KAPITULLI 1 HYRJE 16 KAPITULLI 2 METODOLOGJIA KËRKIMORE 19 KAPITULLI 3 DHUNA NË FAMILJE – SHKALLA E PROBLEMIT 25 KAPITULLI 4 NDIKIMI I KEQPËRDORIMIT TË ARMËVE TË ZJARRIT NË KONTEKSTIN E DHUNËS NË FAMILJE 33 4.1 Sfidat në identifikimin e shpeshtësisë së keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën në familje 34 4.2 Karakteristikat e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje 38 4.3 Pasojat vdekjeprurëse të incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje 44 4.4 Plagosjet 53 4.5 Kërcënimet 53 4.6 Përmbledhje e të dhënave administrative 54 4.7 Autorët e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje 55 4.8 Punonjësit e sektorit të sigurisë nën petkun e autorëve të incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje 57 4.9 Vrasjet-vetëvrasjet/femicidi-vetëvrasjet 58 KAPITULLI 5 KARAKTERISTIKAT E ARMËVE TË ZJARRIT TË PËRDORURA NË KONTEKSTIN E DHUNËS NË FAMILJE DHE PROCEDURAT INSTITUCIONALE 62 5.1 Lloji i armëve të përdorura në kontekstin e dhunës në familje 63 5.2 Miratimi, rinovimi dhe revokimi i lejes duke marrë në konsideratë dhunën në familje 66  Përmbajtja KAPITULLI 6 KËNDVËSHTRIM PËRTEJ SHIFRAVE: TË DHËNA CILËSORE MBI ARMËT E ZJARRIT DHE DHUNËN NË FAMILJE 68 6.1 Roli i armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje 69 6.1.1 Shtrëngimi, kontrolli dhe pengesat ndaj raportimit 69 6.1.2 Aspektet kulturore dhe normalizimi i zotërimit të armëve të zjarrit 70 6.1.3 Armët e zjarrit si faktorë rreziku 70 6.1.4 Sfidat specifike për grupet e cenueshme 71 6.1.5 Punonjësit e sektorit të sigurisë nën petkun e autorëve 72 6.2 Përgjigja institucionale ndaj keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën në familje 72 6.2.1 Procedurat e policisë dhe vlerësimi i rrezikut 72 6.2.2 Sfidat në menaxhimin e informacionit 74 6.2.3 Kapaciteti dhe bashkëpunimi ndërsektorial 74 6.2.4 Përgjigja e sistemit gjyqësor 75 6.3 Rregullimi i çështjes së mbajtjes me leje të armëve të zjarrit nga civilët: Miratimi dhe revokimi i lejes 76 6.3.1 Kuadri ligjor dhe verifikimet e së shkuarës 76 6.3.2 Vlerësimi i aftësisë (fizike-mendore) 78 6.3.3 Monitorimi i ruajtjes së armëve, rinovimi i lejes dhe arsyet për mbajtjen 78 6.3.4 Siguria e personelit të angazhuar në miratimin e lejeve 78 KAPITULLI 7 KONKLUZIONE DHE REKOMANDIME 79 7.1 Konkluzione 80 7.2 Rekomandime 84 Lista e figurave Figura 1: Niveli i përhapjes së llojeve të ndryshme të dhunës ndaj grave (në %) që nga mosha 15 vjeç Figura 2: Niveli i përhapjes së llojeve të ndryshme të dhunës psikologjike nga partneri intim, në % Figura 3: Kontaktimi i policisë nga viktimat pas incidentit më të rëndë të dhunës nga partnerët aktualë/të mëparshëm, apo nga një jo partner Figura 4: Si e ka zbuluar policia incidentin më të rëndë (të gjithë autorët)? Figura 5: A njihni dikë (në familjen, lagjen apo komunitetin tuaj) që ka përjetuar dhunë në familje? Figura 6: Deri në çfarë mase bini dakord me pohimin në vijim: Dhuna në familje përfaqëson një kërcënim të rëndë ndaj sigurisë. Figura 7: Numri i incidenteve të dhunës në familje të raportuara në polici, 2019-2021 Figura 8: Numri i incidenteve të dhunës në familje të raportuara në polici, 2019-2021 Figura 9: Numri i incidenteve të lidhura me armët e zjarrit në Ballkanin Perëndimor (BP), sipas llojit të incidentit, 2019-2023 Figura 10: Numri i incidenteve të lidhura me armët e zjarrit në BP (me përjashtim të armëve të kapura), sipas llojit të incidentit dhe vitit, 2019-2023 Figura 11: Viktimat e keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën në familje në BP, sipas gjinisë, 2019-2023 Figura 12: Përqindja e viktimave gra në incidentet e lidhura me armët e zjarrit në BP, sipas llojit të incidentit, 2019-2023 Figura 13: Përqindja e viktimave burrave në incidentet e lidhura me armët e zjarrit në BP, sipas llojit të incidentit, 2019-2023 Figura 14: Pjesa e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në raport me numrin total të incidenteve në BP, sipas gjinisë së viktimave dhe vitit Figura 15: Incidentet e lidhura me armët e zjarrit në BP, sipas autorit (partnerët intimë dhe anëtarët e tjerë të familjes), 2019-2023 Figura 16: Numri i incidenteve të lidhura me armët e zjarrit në BP, të kryera nga partnerët intimë dhe anëtarët e tjerë të familjes, sipas vitit 8  Lista e figurave Figura 17: Viktimat e incidenteve me armë zjarri të kryera nga partnerët intimë në BP, sipas gjinisë dhe vitit Figura 18: Viktimat e incidenteve me armë zjarri të kryera nga anëtarët e tjerë të familjes në BP, 2019-2023 Figura 19: Vendndodhja e detajuar e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në BP, 2019-2023 Figura 20: Numri i vdekjeve me armë zjarri, sipas llojit të incidentit në BP, 2019-2023 Figura 21 Numri i vdekjeve me armë zjarri, sipas llojit të incidentit dhe juridiksionit, 2019-2023 Figura 22: Numri i vdekjeve me armë zjarri në BP, sipas llojit të incidentit dhe vitit Figura 23: Numri i grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në BP, sipas vitit Figura 24: Viktimat gra nga armët e zjarrit në BP, sipas llojit të incidentit, 2019-2023 Figura 25: Viktimat burra nga armët e zjarrit në BP, sipas llojit të incidentit, 2019-2023 Figura 26: Ndikimi i ndryshëm gjinor i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje në BP, 2019-2023 Figura 27: Vrasjet me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në BP, sipas autorit, 2019- 2023 Figura 28: Përqindja e grave të vrara me armë zjarri në BP nga partnerët intimë aktualë dhe të mëparshëm, 2019-2023 Figura 29: Shqipëria, 2019-2023 Figura 30: Bosnjë-Hercegovina, 2019-2023 Figura 31: Kosova1, 2019-2023 Figura 32: Mali i Zi, 2019-2023 Figura 33: Maqedonia e Veriut, 2019-2023 Figura 34: Serbia, 2019-2023 Figura 35: Numri i plagosjeve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në BP, sipas vitit dhe gjinisë së viktimës 1 Për sa i përket Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillim, referencat për Kosovën kuptohen në kontekstin e Rezolutës 1244 (1999) së Këshillit të Sigurimit. Për sa i përket Bashkimit Evropian, ky emërtim nuk cenon qëndrimet lidhur me statusin dhe është në përputhje me Rezolutën 1244/1999 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara (UNSCR) dhe opinionin e Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë për Deklaratën e Pavarësisë së Kosovës. 9 Lista e figurave / Lista e tabelave Figura 36: Autorët e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në BP, sipas gjinisë, 2019-2023 Figura 37: Autorët e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në BP, sipas gjinisë dhe vitit Figura 38: Autorët e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në BP, sipas gjinisë, 2019-2023 Figura 39: Autorët burra të incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në BP, sipas moshës, 2019-2023 Figura 40: Numri i rasteve të vrasjes-vetëvrasjes/femicidit-vetëvrasjes në incidentet e dhunës me armë zjarri nga partneri intim, 2019-2023 Figura 41: Numri i rasteve të vrasjes/vetëvrasjes në incidentet me armë zjarri kundër anëtarëve të tjerë të familjes, 2019-2023 Figura 42: Nëse do të kishit armë në shtëpi, a do të ndiheshit...?, sipas gjinisë, 2024 Figura 43: Lloji i armëve të zjarrit të përdorura në incidentet e dhunës në familje në BP, 2019- 2023 Figura 44: Statusi ligjor i armëve të përdorura në incidentet e dhunës në familje në BP, 2019-2023 Figura 45: Numri i incidenteve me armë zjarri në të cilat autorët kanë përdorur armët e gjuetisë në kontekstin e dhunës në familje në BP, 2019-2023 Lista e tabelave Tabela 1: Niveli i përhapjes së dhunës fizike dhe/ose seksuale që nga mosha 15 vjeç, sipas llojit të autorëve Tabela 2: Numri i incidenteve të raportuara të dhunës në familje në të cilat është regjistruar se autori i dhunës në familje ka pasur një armë zjarri në zotërim, qoftë të ligjshme apo të jashtëligjshme Tabela 3: Viktimat e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje, sipas gjinisë, vitit dhe juridiksionit Tabela 4: Numri i viktimave sipas llojit të incidentit në BP, sipas gjinisë dhe vitit Tabela 5: Perceptimet mbi armët e zjarrit në shtëpi (në %), sipas juridiksionit, 2025 Tabela 6: Llojet e armëve të zjarrit të kapura dhe të konfiskuara në rastet e dhunës në familje në Shqipëri, në % dhe copë, 2019-2021 10  Lista e kutive / Lista e shkurtimeve Tabela 7: Llojet e armëve të zjarrit të kapura dhe të konfiskuara në rastet e dhunës në familje në Bosnjë-Hercegovinë, në % dhe copë, 2019-2021 Lista e kutive Kutia 1: Përdorimi i hulumtimeve/kërkimeve për të informuar përgjigjen institucionale dhe për të rritur parandalimin e keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën në familje Kutia 2: Të kuptuarit e vrasjes-vetëvrasjes/femicidit-vetëvrasjes Kutia 3: Perceptimet mbi armët e zjarrit në shtëpi Lista e shkurtimeve AVMP Platforma e monitorimit të dhunës me armë BH Bosnjë-Hercegovina OShC Organizatë e shoqërisë civile MB Ministria e Brendshme OSBE Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë KBR Këshilli i Bashkëpunimit Rajonal AVL Armë të vogla dhe të lehta EJL Evropa Juglindore SEESAC Zyra Qendrore e Evropës Juglindore dhe Lindore për Kontrollin e Armëve të Vogla dhe të Lehta QMS Qendër e Mirëqenies Sociale UNDP Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim BP Ballkani Perëndimor 11 Përmbledhje ekzekutive Në Ballkanin Perëndimor janë realizuar sasiore të të dhënave të marra nga Platforma përpjekje afatgjata, të cilat janë fokusuar në e Monitorimit të Dhunës me Armë (AVMP), dokumentimin e ndikimit të armëve të zjarrit si dhe të dhënat e mbledhura nga Ministritë në dhunën në familje dhe në përmirësimin e e Jashtme në Ballkanin Perëndimor. Për më masave parandaluese. Përmes hulumtimeve të tepër, analiza plotësohet me informacione detajuara dhe bashkëpunimit me institucionet cilësore nga 15 diskutimet në grupet e fokusit rajonale, SEESAC ka ofruar analiza novatore mbi të realizuara në mbarë rajonin me oficerët e rolin e armëve të zjarrit në dhunën në familje, policisë të angazhuar në rastet e dhunës në ka mbështetur politikëbërjen dhe përmirësimet familje, oficerët përgjegjës për dhënien e lejeve ligjore, si dhe ka zhvilluar mjete dhe udhëzime për armë zjarri dhe përfaqësuesit e organizatave praktike për të forcuar përpjekjet e lidhura me të grave. Këto diskutime mbështeten në përvojat parandalimin dhe përgjigjen. praktike të punës me të mbijetuarat e dhunës Megjithatë, keqpërdorimi i armëve të në familje, duke ofruar njohuri të thelluara zjarrit në dhunën në familje vazhdon të ketë mbi ndikimin e armëve të zjarrit te viktimat. efekte negative te siguria e grave dhe burrave Informacionet nga diskutimet theksojnë në në Ballkanin Perëndimor dhe përbën një sfidë veçanti aspektet që shtrihen përtej të dhënave specifike në kontekstin e kontrollit të armëve të sasiore dhe shpeshherë janë të vështira për t’u vogla dhe të lehta (AVL). Ky raport paraqet një identifikuar si pasojë e mungesës së të dhënave analizë gjithëpërfshirëse mbi ndikimin e armëve dhe mosraportimit të dhunës në familje. Për më të zjarrit në dhunën në familje dhe dokumenton tepër, u diskutuan gjerësisht sfidat e lidhura me gjerësisht natyrën e tij me bazë gjinore. Në këtë përgjigjen institucionale dhe praktikat e mira. mënyrë, raporti synon të rrisë ndërgjegjësimin Duke përdorur evidenca të kombinuara, mbi rolin e armëve të zjarrit në dhunën në familje analiza nënvizon ndikimet negative dhe të gjera dhe mbi rreziqet specifike që ato përfaqësojnë në të keqpërdorimit të armëve të zjarrit te gratë këtë kontekst. dhe burrat në rajon, duke përfshirë lëndimet Edhe pse qëllimi kryesor i analizës është fizike me pasoja fatale dhe jofatale, si dhe të mbështesë politikëbërësit dhe agjencitë traumën psikologjike. Gjetja gjithëpërfshirëse ligjzbatuese në trajtimin e sfidave të identifikuara, e analizës është që tendencat e identifikuara të si dhe në rritjen e sigurisë dhe mirëqenies së lidhura me keqpërdorimin e armëve të zjarrit në grave dhe burrave në Ballkanin Perëndimor, ajo dhunën në familje vijojnë të shfaqen në mënyrë është zhvilluar gjithashtu edhe për organizatat alarmante, çka dokumenton rreziqet komplekse ndërkombëtare dhe rajonale, grupet e shoqërisë që paraqesin e armët e zjarrit në këtë kontekst. civile, hulumtuesit dhe grupet e tjera të interesit Gjetjet e prezantuara në këtë raport në rajon. nënvizojnë ndikimin e shumëfishtë të armëve Analiza përdor një qasje gjithëpërfshirëse që të zjarrit te siguria dhe mirëqenia e viktimave ndërthur disa metoda, duke përfshirë analizën të dhunës në familje, duke dokumentuar 12  Përmbledhje ekzekutive një sërë mënyrash përmes të cilave ato preken në mënyrë joproporcionale. Nga totali intensifikojnë faktorët ekzistues të rrezikut dhe i grave të vrara me armë zjarri në rajon, 68,4% rrisin ndjeshëm mundësinë e pasojave fatale. janë vrarë në kontekstet e dhunës në familje, Armët e zjarrit përdoren si mjete shtrëngimi/ ndërsa në rastin e burrave kjo shifër është kërcënimi dhe kontrolli në marrëdhëniet 10,9%. Modele të ngjashme janë dokumentuar abuzive, duke përforcuar pabarazitë gjinore dhe edhe në juridiksionet individuale në Ballkanin të pushtetit. Prania e tyre redukton akoma më tej Perëndimor. Në kontekstin e dhunës në familje, probabilitetin e kufizuar që viktimat të raportojnë gratë ishin më të rrezikuara nga përdorimi i dhunën. Kjo është veçanërisht e dukshme në armëve të zjarrit nga partnerët e tyre intimë. Nga rastet që përfshijnë zotërimin e armëve të zjarrit totali i grave të vrara me armë zjarri në Ballkanin të jashtëligjshme, ku viktimat mund të zgjedhin Perëndimor, 50,7% janë vrarë nga partneri i tyre të mos e raportojnë dhunën si pasojë e frikës nga intim (ndërsa në rastin e burrave kjo shifër është hakmarrja dhe shqetësimeve lidhur me pasojat 0,6%), çka tregon natyrën me bazë gjinore të e mundshme ligjore për autorët. Armët e zjarrit dhunës me armë ndaj grave. Ndryshe nga sa më reduktojnë gjithashtu aftësinë e viktimave për të lart, dhuna kundër burrave zakonisht nuk është rezistuar dhe për t’u vetëmbrojtur. Këto aspekte, me bazë gjinore dhe burrat janë përgjithësisht së bashku me shkallën e lëndimeve të shkaktuara të rrezikuar nga anëtarët e tjerë meshkujt të me armë zjarri, rrisin më tej probabilitetin e familjes. Konfliktet lindin nga mosmarrëveshjet pasojave fatale. Përmes evidencave të siguruara, në familje, problemet e pronësisë, dhunën e raporti tregon gjithashtu se aspektet kulturore të rrënjosur ndër breza etj. Në kontekstin e dhunës lidhura me armët e zjarrit, si pjesë të identitetit të nga partneri intim, gratë kanë tre herë më shumë burrave, mund të pengojnë ndjeshëm raportimin gjasa që të vriten me armë zjarri nga partnerët e dhunës në familje dhe të keqpërdorimit të e tyre aktualë se sa nga partnerët e mëparshëm. armëve të zjarrit. Megjithatë, numri i konsiderueshëm i grave të Këto gjetje mbështeten fuqimisht nga vrara nga partnerët e tyre të mëparshëm tregon provat empirike, siç tregohet nga diferenca e se dhuna nuk ndalon detyrimisht pas ndarjes konsiderueshme ndërmjet numrit të incidenteve dhe madje shpeshherë edhe përshkallëzohet, të regjistruara të dhunës në familje me armë pasi abuzuesit i përdorin armët e zjarrit si një zjarri dhe numrit tejet të lartë të viktimave. mjet për të rivendosur kontrollin mbi viktimën. Edhe pse gjatë periudhës 2019-2023, incidentet Edhe pse të dhënat mbi armët e zjarrit e dhunës në familje me armë zjarri përbënin disponohen kryesisht për vrasjet, vrasjet e vetëm 3,1% të të gjitha incidenteve të raportuara grave (femicidi), plagosjet dhe sulmet, armët e me armë zjarri, gjatë të njëjtës periudhës, dhuna zjarrit përdoren gjithashtu si mjete për të kryer në familje ka qenë shkaku kryesor i vdekjeve forma të tjera të dhunës me bazë gjinore, ku me armë zjarri në rajon. Numri i personave të përfshihen dhuna psikologjike dhe seksuale (si vrarë në incidentet e dhunës në familje me armë përdhunimi), lëndimi emocional, shtrëngimi zjarri (përkatësisht 152, nga të cilët 94 gra dhe dhe abuzimi ekonomik. Edhe pse këto forma 58 burra) ishte më i lartë se në çdo kontekst të dhunës shpesh pasohen nga incidente fatale, tjetër, duke përfshirë veprimtaritë kriminale raportimi i tyre vazhdon të jetë në nivele tejet (144) dhe mosmarrëveshjet në publik (135). Viti të ulëta. Gratë nga grupet e cenueshme, si p.sh. 2020, i cili u karakterizua nga fillimi i pandemisë ato që jetojnë në zonat rurale, gratë me aftësi të së COVID-19, regjistroi numrin më të lartë të kufizuara dhe gratë rome, përballen me pengesa viktimave, duke theksuar nevojën për studime të shtesë në raportimin e dhunës, dhe ende mungon mëtejshme mbi ndikimin e kushteve specifike, si informacioni lidhur me ekspozimin e tyre ndaj izolimi/karantinimi, në shtimin e rreziqeve. keqpërdorimit të armëve të zjarrit. Analiza konstaton se keqpërdorimi i Dhuna me armë në kontekstin familjar armëve të zjarrit në dhunën në familje prek si kryhet përgjithësisht nga meshkujt. Një tendencë gratë po ashtu dhe burrat. Megjithatë, shkalla e vazhdueshme tregon se burrat përbëjnë 98% të e ekspozimit dhe modelet e viktimizimit autorëve të rasteve të dhunës në familje me armë ndryshojnë ndjeshëm, dhe janë gratë ato që zjarri. 13  Analiza ofron gjithashtu informacion gjithashtu praktika pozitive në rajon. Këtu mbi karakteristikat e armëve të përdorura për përfshihen angazhimi proaktiv nga oficerët e kryerjen e dhunës në familje. Armët e dorës janë policisë, rritja e bashkëpunimit me organizatat lloji i armëve të zjarrit që përdoren më shpesh e shoqërisë civile, promovimi i të nxënit mes në dhunën në familje, pasuar nga pushkët kolegëve dhe shkëmbimi i përvojave. dhe shotganët, disa AVL, armët automatike/ Po ashtu, në rajon janë zbatuar disa reforma ushtarake, lëndët plasëse dhe armët me ajër. Në ligjore të konsiderueshme dhe është rregulluar rastet kur ka pasur të dhëna të disponueshme gjerësisht mbajtja e armëve të zjarrit nga civilët. mbi llojet e pronësisë së armëve të zjarrit, është Procedurat për shqyrtimin e aplikimeve për konstatuar në mënyrë të përsëritur se janë marrjen e një lejeje për armë zjarri janë në raportuar më shpesh armë zjarri pa leje se sa përgjithësi të rrepta dhe të mirërregulluara në armë zjarri me leje, çka nënvizon sfidat e lidhura mbarë rajonin. Megjithatë, disponueshmëria me trajtimin e armëve të zjarrit të jashtëligjshme. e kufizuar e të dhënave nuk mundëson që të Megjithatë, duke pasur parasysh nivelet e larta përcaktohet se deri në çfarë mase këto procedura të mosraportimit të rasteve të dhunës në familje, marrin në konsideratë shqetësimet e dhunës në analiza sugjeron se këto të dhëna duhen trajtuar familje, edhe pse provat ekzistuese sugjerojnë me kujdes, pasi mund të ketë mungesë raportimi se këta faktorë rrallëherë përdoren si bazë për edhe në rastet e keqpërdorimit të armëve të refuzimin e aplikimeve. Në mbarë rajonin zjarrit me leje, veçanërisht kur ato nuk përdoren është theksuar gjerësisht rëndësia e realizimit për sulme ose kur nuk rezultojnë në kërcënim të verifikimeve të së shkuarës që shtrihen për jetën. përtej shqyrtimeve të bazave të të dhënave Për sa i përket përgjigjes institucionale, administrative dhe që përfshijnë vizitat në terren raporti nënvizon progres të konsiderueshëm dhe intervistat. Procesi i lëshimit të vërtetimeve në forcimin e kuadrove ligjorë dhe të politikave të aftësisë për miratimin e lejeve për armë zjarri, me qëllim luftimin dhe parandalimin e dhunës si dhe bashkëpunimi me institucionet e kujdesit në familje, duke përfshirë të keqpërdorimit të shëndetësor, përballet me sfida të shumta në të armëve të zjarrit në këtë kontekst. Këto zhvillime gjitha juridiksionet në Ballkanin Perëndimor pasqyrohen më tej në praktikat e nëpunësve dhe kërkon një përgjigje urgjente. të agjencive ligjzbatuese në mbarë rajonin, Raporti përmbyllet me rekomandime të cilët janë gjithnjë e më të vëmendshëm në strategjike, të organizuara në gjashtë grupe, identifikimin dhe trajtimin e faktorëve të rrezikut për të ulur dhe parandaluar keqpërdorimin të lidhur me dhunën në familje, duke përfshirë e armëve të zjarrit në dhunën në familje: (1) ato të lidhur me zotërimin dhe përdorimin e Rritja e ndërgjegjësimit, si dhe ulja e përhapjes armëve të zjarrit. dhe qarkullimit të armëve të zjarrit në zotërim Pavarësisht këtyre përparimeve, mbeten të jashtëligjshëm, (2) Përmirësimi i vlerësimit ende disa sfida. Vlerësimet e rrezikut nuk të rrezikut dhe i përgjigjes operacionale, (3) realizohen në mënyrë sistematike dhe, në disa Forcimi i procedurave të lidhura me miratimin raste, zbatohen në mënyrë të papërshtatshme. e lejeve për armë zjarri, (4) Përmirësimi i Gjithashtu, oficerëve ligjzbatues shpeshherë u sistemeve të monitorimit dhe mbajtjes së mungon informacioni mbi faktin nëse armët e regjistrave/regjistrimit të të dhënave, (5) kapura janë konfiskuar në mënyrë të përhershme Përmirësimi i qasjes së ndërlidhur me në qendër apo u janë kthyer autorëve, çka mund të të mbijetuarat, (6) Bashkëpunimi rajonal dhe komprometojë sigurinë e tyre dhe të viktimave. ndarja e praktikave më të mira. Në të gjitha këto Për më tepër, aksesi i kufizuar në regjistrat e rekomandime, raporti nënvizon nevojën për armëve dhe mangësitë në bazat e të dhënave për ngritje të vazhdueshme të kapaciteteve për të zotërimin e armëve të zjarrit mund të pengojnë garantuar zbatim të qëndrueshëm dhe efektiv. kryerjen në mënyrë efektive të vlerësimit të rrezikut dhe menaxhimit të rasteve. Mbeten ende sfida në bashkëpunimin ndërsektorial, megjithatë, janë identifikuar 14 Struktura e raportit Kjo analizë është e strukturuar në shtatë për armë zjarri për civilët dhe përfaqësuesit e kapituj. organizatave të grave. Ky kapitull synon të ofrojë Kapitulli i parë prezanton shkurtimisht dhe të dokumentojë informacione cilësore rreth kontekstin specifik në Ballkanin Perëndimor në ndikimit të armëve të zjarrit te gratë dhe burrat, të cilin është realizuar analiza, si dhe paraqet duke kontribuuar kështu në kapërcimin e sfidave një përmbledhje të shkurtër të hulumtimit të të lidhura me mosraportimin e tyre. Gjithashtu, mëparshëm në këtë fushë. kapitulli diskuton mbi sfidat e lidhura me Kapitulli i dytë përshkruan qasjen kryesore parandalimin e keqpërdorimit të armëve të metodologjike të aplikuar në analizë, si dhe zjarrit dhe praktikat e mira të identifikuara në objektin dhe qëllimin e saj. mbarë rajonin. Kapitulli i tretë synon të japë informacione Në përfundim, bazuar në kapitujt e bazë rreth dhunës në familje dhe dhunës ndaj mëparshëm, vjen kapitulli i shtatë i cili grave në rajon në përgjithësi, si një element përmbledh gjetjet kryesore nga analiza dhe për të kuptuar mënyrën se si armët e zjarrit ofron rekomandime të bazuara në evidenca përshkallëzojnë rreziqet në këtë kontekst. për të përmirësuar më tej parandalimin e Analiza e paraqitur këtu mbështetet në analizat keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën e mëparshme të realizuara në rajon, ku spikat në familje, duke përfshirë ato të paraqitura nga Anketa e udhëhequr nga OSBE për dhunën ndaj pjesëmarrësit në diskutimet në grupet e fokusit. grave. Kapitulli i katërt ofron një analizë të detajuar të të dhënave të mbledhura nga institucionet dhe Platforma e SEESAC për Monitorimin e Dhunës me Armë, duke u fokusuar në rolin e armëve të zjarrit në dhunën në familje dhe ndikimin e tyre joproporcional te gratë dhe burrat. Kapitulli i pestë fokusohet në karakteristikat e armëve të përdorura në incidentet e dhunë në familje në rajon, dhe përgjigja ndaj keqpërdorimit të armëve të zjarrit, duke përfshirë të dhënat zyrtare për armët e zjarrit të kapura dhe të sekuestruara, si dhe lejet e revokuara për armë zjarri. Kapitulli i gjashtë integron gjetjet nga diskutimet në grupet e fokusit me oficerët e policisë të angazhuar në rastet e dhunës në familje, oficerët e përshirë në miratimin e lejeve 15 Kapitulli 1 Hyrje  Hyrje Në Ballkanin Perëndimor, hulumtimet kanë 37,7% e vrasjeve nga anëtarët e familjes janë dokumentuar gjerësisht ndikimet gjinore të kryer me armë zjarri dhe 43,5% e grave në EJL armëve të vogla, çka nënvizon rolin e armëve të janë vrarë me armë zjarri nga partnerët e tyre zjarrit në përshkallëzimin e dhunës në familje intimë. dhe rreziqet e rënda që përbëjnë jo vetëm ndaj Që nga viti 2020, SEESAC ka publikuar sigurisë të grave, por edhe të burrave. Këto gjetje Raportet e Monitorimit të Dhunës me Armë - “In kanë qenë thelbësore për të formësuar përgjigjen Focus”,6 një seri raportesh tematike të bazuara me politika dhe strategjitë praktike që synojnë në të dhënat nga AVMP-ja, të cilat shqyrtojnë parandalimin e keqpërdorimit të armëve të incidentet me armë zjarri në kontekstin e dhunës zjarrit, si dhe rritjen e sigurisë dhe mbrojtjes së në familje në EJL. Raportet ofrojnë një panoramë personave më të prekur, qofshin gra apo burra. periodike të incidenteve të kryera nga partnerët Në fillim të vitit 2007, SEESAC realizoi një intimë dhe anëtarët e ngushtë të familjes, dhe kanë përpjekje pioniere për të eksploruar lidhjet qenë thelbësore në dokumentimin e ndikimit ndërmjet zotërimit të armëve të zjarrit dhe joproporcional të keqpërdorimit të armëve të dhunës në familje, përmes një studimi2 krahasues zjarrit te gratë, në veçanti në kontekstin e dhunës të legjislacionit përkatës dhe mekanizmave të nga partneri intim. zbatimit. Një studim rajonal3 për aspektet gjinore Në kuadër të zbatimit të Udhërrëfyesit për dhe AVL-të, i realizuar në vitin 2016, shqyrtoi më Kontrollin e AVL-ve në Ballkanin Perëndimor, tej rolin e armëve të zjarrit në dhunën në familje, zyrat e UNDP-së në rajon kanë realizuar duke e identifikuar atë si shqetësimin kryesor gjithashtu hulumtime të konsiderueshme rreth për kontrollin e AVL-ve. Studimi ofroi gjithashtu kësaj fushe. Për shembull, UNDP në Serbi, ka rekomandime të bazuara në prova, të cilat kanë realizuar një sërë hulumtimesh që nënvizojnë informuar dhe udhëhequr përgjigjet me politika ndikimet negative të keqpërdorimit të armëve të dhe procesin e programimit. zjarrit te gratë dhe rolin e tyre specifik në vrasjet Duke u mbështetur në anketat për AVL-të4 e grave,7 duke përfshirë një analizë të të dhënave të realizuara në rajon, analiza e vitit 20195 për administrative8 dhe të praktikave të kuadrit keqpërdorimin e armëve të zjarrit në dhunën rregullator,9 si dhe një hulumtim mbi përgjigjen në familje nënvizoi shtrirjen dhe kompleksitetin e drejtësisë penale në rastet e vrasjeve të grave të e problemit. Analiza konstatoi se 61% e grave kryera me armë zjarri. UNDP në Maqedoninë e të vrara në Evropën Juglindore (EJL), janë Veriut ka analizuar vrasjet e grave, duke hedhur vrarë nga një anëtar i familjes, ndërsa në rastin dritë edhe mbi rolin e armëve të zjarrit në këtë e burrave të vrarë nga një anëtar i familjes kjo aspekt. shifër është 12,4%. Gratë janë prekur në mënyrë Nga ana tjetër, organizatat e grave në rajon joproporcionale nga dhuna nga partneri intim. kanë dokumentuar prej kohësh ndikimin e Përkatësisht, 38,6% e grave janë vrarë nga armëve të zjarrit në sigurinë dhe mirëqenien e partnerët e tyre intimë, ndërsa në rastin e burrave grave. Prej shumë vitesh, ato kanë shërbyer si kjo shifër është vetëm 1,2%. Gjatë periudhës së burimi kryesor i informacionit, dhe shpeshherë analizuar, armët e zjarrit kanë qenë shpeshherë i vetmi, për vrasjet e grave, duke përfshirë ato të mjeti i zgjedhur për të kryer dhunë në familje: kryera me armë zjarri. 2 SEESAC. 2007. Mbajtja e armëve të zjarrit dhe dhuna në familje në Ballkanin Perëndimor: Një studim krahasues i legjislacionit dhe mekanizmave të zbatimit. Beograd: SEESAC. 3 SEESAC. 2016. Gjinia dhe AVL-të në Evropën Juglindore. Beograd: SEESAC. 4 Anketimet për AVL-të të SEESAC mund t’i gjeni në: https://www.seesac.org/SALW-Surveys/ 5 SEESAC. 2019. Keqpërdorimi i armëve të zjarrit në dhunën në familje në Evropën Juglindore. Beograd: SEESAC. 6 Raportet e Monitorimit të Dhunës me Armë - “In Focus” janë të disponueshme në bazën e të dhënave të SEESAC: https:// www.seesac.org/Armed-Violence/ 7 Lacmanović. Vedrana. 2021. Analizë e rasteve të vrasjeve të grave të kryera me armë zjarri (qershor 2017 - qershor 2020). Beograd: UNDP. 8 Stepanov, Biljana. 2022. Nasilje u porodici – šta govore podaci. Beograd: UNDP në Serbi. 9 Stevanović Govedarica, Gordana. 2021. Armët e vogla dhe të lehta, dhuna me bazë gjinore dhe dhuna në familje: Analizë e praktikës dhe e kuadrit rregullator. Beograd: UNDP në Serbi. 17 Kapitulli 1 Më pas, në vitet 2021 dhe 2022, SEESAC angazhimeve strategjike dhe në përmirësimin e realizoi një analizë gjinore në shkallë të gjerë10 përpjekjeve për të parandaluar keqpërdorimin e të legjislacionit dhe politikave për kontrollin e armëve të zjarrit në dhunën në familje, SEESAC, armëve të vogla në Ballkanin Perëndimor, me në kuadër të projektit rajonal Mbështetje qëllim vlerësimin dhe rritjen e përgjegjshmërisë për përmirësimin e luftës kundër zotërimit të gjinore të legjislacionit dhe politikave. Kjo jashtëligjshëm, keqpërdorimit dhe trafikimit të analizë dokumentoi se ligjet për armët e zjarrit armëve të vogla dhe të lehta (AVL) në Ballkanin janë përmirësuar ndjeshëm për të garantuar Perëndimor, të financuar nga Bashkimi trajtimin e dhunës në familje. Ajo konstatoi se Evropian, ofron asistencë gjithëpërfshirëse për ligjet për mbrojtjen nga dhuna në familje kanë institucionet me qëllim trajtimin e kësaj çështjeje njohur gjithnjë e më tepër rreziqet që paraqet në mënyrë efektive. Kjo mbështetje e vë theksin keqpërdorimi i armëve të zjarrit. Për më tepër, te përmirësimi i përgjigjeve operacionale për strategjitë për kontrollin e AVL-ve në rajon të luftuar keqpërdorimin e armëve të zjarrit në përfshinin masa specifike për përmirësimin e dhunën në familje. përgjigjes institucionale ndaj keqpërdorimit Në kuadër të këtyre përpjekjeve, SEESAC të armëve të zjarrit në dhunën në familje dhe nisi një analizë rajonale të keqpërdorimit të dhunën nga partneri intim, si dhe për rishikimin zjarrit në dhunën në familje. Gjetjet e saj, të e praktikave institucionale dhe ngritjen e cilat janë prezantuar në këtë raport, synojnë kapaciteteve institucionale për të luftuar këtë të dokumentojnë tendencat dhe shqetësimet problematikë. kryesore lidhur me rolin e armëve të zjarrit në Megjithatë, analiza identifikoi gjithashtu dhunën në familje, të identifikojnë sfidat kryesore mangësi në përgjigjet operacionale, të cilat në praktikat institucionale për parandalimin duhen adresuar. Këtu përfshihen nevoja për të e keqpërdorimit të armëve të zjarrit, si dhe të forcuar proceset e miratimit të lejeve për armë ofrojnë rekomandime të bazuara në evidenca zjarri duke integruar në këto procese verifikimet për përmirësim të mëtejshëm. Edhe pse në fazat gjithëpërfshirëse të së shkuarës dhe duke e hershme, analiza ishte thelbësore në zhvillimin përmirësuar vlerësimet e rrezikut të dhunës e udhëzimeve praktike për të rritur nivelin e në familje, për të garantuar që këto vlerësime parandalimit të keqpërdorimit të armëve të të marrin në konsideratë, në mënyrën e duhur, zjarrit në dhunën në familje, përmes zhvillimit rreziqet që paraqesin armët e zjarrit, në veçanti të udhëzimeve specifike për oficerët e parë në ato në zotërim të jashtëligjshëm. Për më tepër, vendngjarje dhe profesionistët e përfshirë në shpeshherë praktikat për regjistrimin e të dhënave miratimin e lejeve për armë zjarri për civilët. për armët e zjarrit nuk përfshijnë ndarjen e Procesi me pjesëmarrje, i orientuar drejt të dhënave sipas gjinisë dhe informacione veprimeve, i cili shërbeu si bazë për kryerjen të detajuara për keqpërdorimin e armëve të e analizës, kontribuoi ndjeshëm në rritjen e zjarrit në dhunën në familje, duke penguar ndërgjegjësimit të grupeve kryesore të interesit kështu zhvillimin e zgjidhjeve me ndjeshmëri dhe në përmirësimin e përgjigjeve operacionale. gjinore. Analiza nënvizoi gjithashtu nevojën për hulumtime të mëtejshme për të kuptuar nivelin e zbatimit të legjislacionit përkatës, për të identifikuar sfidat e vazhdueshme, si dhe për të përmirësuar masat parandaluese kundër keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën në familje dhe dhunën nga partneri intim. Për të mbështetur autoritetet në kapërcimin e sfidave të identifikuara, në përmbushjen e 10 Analiza gjinore e legjislacionit dhe politikave për kontrollin e AVL-ve në Ballkanin Perëndimor – raportet e disponueshme në: https://www.seesac.org/News-Gender-in-Security-Sector/gender-analysis-of-salw-control-legislation-and-policies- in-the-western-balkans-reports/ 18 Kapitulli 2 Metodologjia kërkimore Kapitulli 2 Qëllimi Duke qenë se UNDP në Serbi ka kryer një hulumtim të ngjashëm përmes projektit Qëllimi i kësaj analize është të kontribuojë në Redukto rrezikun-Rrit sigurinë - Drejt zhdukjes së rritjen e nivelit të parandalimit të keqpërdorimit keqpërdorimit të AVL-ve në kontekstin e dhunës të armëve të zjarrit në dhunën në familje dhe në në familje, duke përfshirë analizën e të dhënave përmirësimin e sigurisë së grave dhe burrave, administrative të periudhës 2017-2020, Serbia vajzave dhe djemve, në Ballkanin Perëndimor. nuk është përfshirë në mbledhjen e të dhënave Analiza synon në mënyrë specifike: dhe në diskutimet në grupet e fokusit. Megjithatë, • të dokumentojë dhe të rrisë ndërgjegjësimin të dhënat e marra nga AVMP-ja garantojnë mbi rolin e armëve të zjarrit në dhunën në familje përfaqësimin e Serbisë në analizën rajonale. dhe mbi rreziqet specifike të pranisë së armëve të zjarrit në këtë kontekst, Metodologjia dhe burimet e të dhënave • të dokumentojë ndikimin joproporcional të keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën Metodologjia e përdorur në këtë analizë në familje te gratë, si dhe modelet e ndryshme mbështetet në përvojat e mëparshme dhe në të ekspozimit ndaj rrezikut për gratë dhe burrat, një gamë të gjerë hulumtimesh mbi dhunën në • të dokumentojë tendencat kritike të lidhura familje dhe keqpërdorimin e armëve të zjarrit në me këtë problematikë, këtë kontekst, në Ballkanin Perëndimor. • të identifikojë sfidat kryesore në Zhvillimi i metodologjisë është bazuar në një parandalimin e keqpërdorimit të armëve të qasje të shumëfishtë, ku përfshihen: zjarrit në dhunën në familje, duke përfshirë në • Intervistat me informatorët kyçë janë përgjigjen institucionale, realizuar me hulumtues nga Ballkani • të propozojë një grup rekomandimesh Perëndimor që kanë përvojë në analizimin e të bazuara në evidenca për të përmirësuar lidhjes ndërmjet dhunës në familje dhe armëve përgjigjen institucionale ndaj keqpërdorimit të të zjarrit. Këto intervista synonin të identifikonin armëve të zjarrit në dhunën në familje. çështjet kyçe për t’u analizuar, të ndanin përvoja Pyetjet kryesore të hulumtimit janë: në mbledhjen e të dhënave dhe të trajtonin sfidat • Cila është shkalla e problemit? Cila është kryesore të hasura në këtë fushë. shpeshtësia dhe cilat janë karakteristikat e • Shqyrtimi i detajuar i literaturës synonte keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën në të ofronte një panoramë gjithëpërfshirëse dhe familje, në veçanti në kontekstin më të gjerë të njohuri mbi situatën aktuale të hulumtimeve dhunës me armë në rajon? rreth rolit të armëve të zjarrit në dhunën në • Cili është dimensioni gjinor i keqpërdorimit familje. Ky proces ishte thelbësor për të rafinuar të armëve të zjarrit në dhunën në familje? Si pyetjet e hulumtimit, për të vendosur në kontekst ndikon ai te gratë dhe burrat? problemin dhe për të zhvilluar një metodologji • Deri në çfarë mase kontribuojnë praktikat kërkimore të qëndrueshme. aktuale për të parandaluar në mënyrë efektive • Konsultimet rajonale mbi draftin e keqpërdorimin e armëve të zjarrit në dhunën në metodologjisë u realizuan në vitin 2023 me familje? Cilat janë tendencat dhe sfidat kryesore grupin rajonal të punës për parandalimin e në përgjigjen institucionale? përdorimit të armëve të zjarrit në dhunën në • Si të përmirësohet më tej parandalimi i familje përmes vlerësimit të rrezikut dhe me keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën në grupin rajonal të punës për zhvillimin e një familje? instrumenti për miratimin me ndjeshmëri gjinore të lejeve për armë zjarri. Grupet e punës Shtrirja gjeografike përbëheshin nga përfaqësues të ministrive të brendshme dhe drejtorive të policisë, të Analiza përfshin Shqipërinë, Bosnjë- cilët merreshin me rastet e dhunës në familje, Hercegovinën, Kosovën, Malin e Zi dhe miratimin e lejeve për armë zjarri dhe kryerjen Maqedoninë e Veriut. e verifikimeve të së shkuarës. Gjithashtu, ato përfshinin përfaqësues të departamenteve 20  Metodologjia kërkimore të analitikës/statistikave, apo të një njësie të të dhënave me qëllim parandalimin e dhunës ngjashme përgjegjëse për regjistrimin e të në familje. Bazuar në kontributet e tyre, drafti i dhënave, ose për mbledhjen dhe analizimin e metodologjisë u rishikua më tej dhe u finalizua. Burimet e të dhënave Duke qenë se keqpërdorimi i armëve të për periudhën 2019-2021. Këtu përfshiheshin zjarrit në kontekstin e dhunës në familje është informacionet rreth incidenteve të raportuara të një fenomen i shumanshëm me karakteristika dhunës në familje, akuzave të ngritura për vepra dhe dinamike specifike, analiza përdor një gamë penale dhe kundërvajtje, rasteve në të cilat autorët të gjerë burimesh të të dhënave, ku përfshihen. kanë pasur në zotërim ose kanë keqpërdorur armë zjarri dhe rasteve të përdorimit të armëve të 1. Të dhënat e mbledhura përmes Platformës zjarrit në këto kontekste. Për më tepër, u kërkuan së Monitorimit të Dhunës me Armë të dhëna mbi gjininë, moshën dhe marrëdhëniet e viktimave dhe të autorëve, duke përfshirë Platforma e Monitorimit të Dhunës me Armë të partnerëve intimë dhe anëtarëve të tjerë të (AVMP) monitoron në mënyrë sistematike familjes. Gjithashtu, u mblodhën informacione incidentet me armë zjarri në Evropën Juglindore. mbi llojin dhe ligjshmërinë e armëve të zjarrit Ajo ka mbledhur të dhëna të detajuara që nga të kapura. Në vijim, pyetësori kërkoi të dhëna viti 2014 nga Shqipëria, Bosnjë-Hercegovina, mbi numrin e lejeve për armë zjarri të miratuara, Kosova, Moldavia, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut rinovuara dhe revokuara, duke i kushtuar dhe Serbia. Të dhënat nga AVMP-ja mblidhen vëmendje të veçantë aspekteve të lidhura me në mënyrë të përditshme nga një kombinim dhunën në familje. i burimeve zyrtare, duke përfshirë nga faqet e internetit të institucioneve ligjzbatuese dhe 3. Diskutimet në grupet e fokusit ministrive të brendshme, si dhe nga mediat online dhe të shkruara. Të dhënat mbi incidentet Nga data 21 mars deri më 27 prill 2023, me armë zjarri kategorizohen në përputhje me SEESAC organizoi 15 diskutime në grupe fokusi përkufizimet e standardizuara për të garantuar ku u përfshinë 68 oficerë policie të cilët ishin konsistencë dhe krahasueshmëri ndërmjet përgjegjës për trajtimin e rasteve të dhunës në juridiksioneve dhe periudhave të raportimit. familje dhe për miratimin e lejeve për armë zjarri, Çdo incident shqyrtohet dhe analizohet duke si dhe 17 organizata të grave. Qëllimi i grupeve përdorur një metodologji të zhvilluar nga të fokusit ishte identifikimi i sfidave kryesore në SEESAC. AVMP-ja ka siguruar të dhëna, ndër parandalimin e keqpërdorimit të armëve të zjarrit të tjera, mbi llojin e incidenteve, armët e zjarrit në dhunën në familje, dokumentimi i mënyrave të përdorura, gjininë e viktimës dhe të autorit, të shumta në të cilat armët e zjarrit ndikojnë në marrëdhënien midis tyre dhe vendndodhjen e sigurinë dhe mirëqenien e grave dhe shkëmbimi incidentit. Analiza integron gjetjet kryesore të i ideve mbi forcimin e përgjigjeve institucionale Raporteve të Monitorimit të Dhunës me Armë dhe trajtimin e rreziqeve të lidhura me armët e - “In Focus” të SEESAC lidhur me incidentet me zjarrit në kontekstet e dhunës në familje. Për të armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në mbështetur këtë proces, u zhvilluan udhëzues EJL, duke mbuluar rastet nga viti 2019 e në vijim. gjithëpërfshirës për diskutimet. Puna në grupet e fokusit rezultoi në 15 raporte të detajuara. 2. Të dhënat e mbledhura përmes pyetësorit Diskutimet në grupet e fokusit u organizuan për ministritë e brendshme në Sarajevë, Tiranë, Podgoricë, Prishtinë dhe Shkup. Pyetësori u hartua për të mbledhur të dhëna administrative nga institucionet përkatëse 21 Kapitulli 2 4. Burimet dytësore të të dhënave e vështirëson njohjen e plotë të fenomenit dhe kërkon përpjekje shtesë për marrjen e të dhënave Krahas burimeve të të dhënave të përmendura të sakta. Për më tepër, kufizimet në të dhënat mbi më sipër, u morën të dhëna të tjera nga Anketa e praktikat për miratimin e lejeve për armë zjarri OSBE-së mbi Sigurinë dhe Mirëqenien e Grave, pengojnë marrjen e njohurive të përshtatshme nga Barometri i Sigurisë (SecuriMeter), i cili është mbi mënyrën se si trajtohen shqetësimet e një anketim i opinionit publik rreth sigurisë që lidhura me dhunën në familje. kryhet rregullisht nga Këshilli i Bashkëpunimit Për të tejkaluar këto problematika, analiza Rajonal, si dhe nga anketimi për perceptimin i ka përdorur një gamë të gjerë të burimeve të të SEESAC. dhënave, siç është shpjeguar më sipër. Në veçanti, për të tejkaluar mangësitë në disponueshmërinë 5. Afati kohor e të dhënave, si dhe për të mundësuar një panoramë dhe krahasueshmëri në nivel rajonal, Të dhënat e analizuara të AVMP-së mbulojnë të dhënat e AVMP-së u përdorën më gjerësisht se periudhën 2019-2023, ndërsa të dhënat e sa ishte parashikuar. siguruara nga ministritë e brendshme në rajon i Sfidat në disponueshmërinë e të dhënave referohen periudhës 2019-2021. nënvizojnë nevojën për përmirësimin e praktikave të mbledhjes dhe ndarjes së të 6. Sfidat dhënave. Trajtimi i këtyre sfidave është thelbësor për të rritur njohuritë mbi keqpërdorimin e Sfidat në realizimin e kësaj analize lidheshin armëve të zjarrit në dhunën në familje dhe për kryesisht me kufizimet në disponueshmërinë e të të zhvilluar strategji parandaluese efektive. dhënave dhe në veçanti me faktin që të dhënat e Fuqizimi i kapaciteteve institucionale, nxitja e mbledhura nga institucionet përkatëse nuk ishin bashkëpunimit ndërmjet agjencive dhe zbatimi i të krahasueshme në nivel rajonal. Analiza hasi mekanizmave të standardizuar të raportimit janë pengesa lidhur me ndryshimet e konsiderueshme hapa thelbësorë drejt tejkalimit të këtyre sfidave në mënyrën e mbledhjes, regjistrimit dhe dhe garantimit të sigurisë dhe mirëqenies së raportimit të të dhënave në juridiksione të individëve të prekur. Procesi i analizës konfirmoi ndryshme. Praktikat e ndryshme dhe shpeshherë gjithashtu se përfshirja e Njësive Qendrore për jo të standardizuara të regjistrimit të të dhënave e Armët e Zjarrit në mbledhjen e të dhënave mund bënë të vështirë përftimin e një panorame rajonale të kontribuojë në përmirësimin e praktikave në gjithëpërfshirëse mbi keqpërdorimin e armëve këtë fushë. të zjarrit në kontekstet e dhunës në familje. Për shembull, në përgjithësi disponoheshin të dhëna për veprën penale të vrasjes. Si rezultat i numrit të lartë të rasteve të vrasjes-vetëvrasjes, në të cilat, si pasojë e vetëvrasjes së autorëve, nuk ishin ngritur akuza penale, këto shifra shpeshherë nuk pasqyronin numrin real të personave, në veçanti të grave, që kishin humbur jetën në kontekstet e dhunës në familje. Siç është dokumentuar në këtë raport, kjo vlen veçanërisht për incidentet me armë zjarri. Ndryshe nga të dhënat administrative, AVMP-ja regjistron të dhëna mbi humbjet e jetëve, të cilat janë shumë më të larta se shifrat e raportuara në kuadër të veprës penale të vrasjes. Në disa raste, veprat penale të lidhura me dhunën në familje, pra veprat penale të kryera nga të afërmit, klasifikohen si “vepra penale të tjera” dhe jo si dhunë në familje. Kjo 22  Metodologjia kërkimore Kutia 1: Përdorimi i hulumtimeve/kërkimeve për të informuar përgjigjen institucionale dhe për të rritur parandalimin e keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën në familje Mbështetur në gjetjet e hershme, SEESAC, në bashkëpunim me autoritetet në rajon, nisi zhvillimin e dy grupeve të udhëzimeve praktike për oficerët e policisë dhe profesionistët e tjerë përkatës. Udhëzimet për vlerësimin dhe adresimin e rreziqeve që lidhen me keqpërdorimin e armëve të zjarrit në dhunën në familje.11 Ato përfshijnë një grup listash kontrolli praktike që synojnë të ndihmojnë oficerët e policisë për të vlerësuar rreziqet e keqpërdorimit të armëve në zotërim të ligjshëm dhe të paligjshëm në kontekstin e dhunës në familje dhe për t’iu përgjigjur këtyre rreziqeve me shpejtësinë e nevojshme. Bazuar në këtë qasje, Udhëzimet ofrojnë një panoramë të veprimeve të lidhura me armët e zjarrit që duhet të ndërmerren në secilin hap të procedurave të policisë, ku përfshihen “treguesit e ndërhyrjes me rrezik të lartë”, “marrja e një raporti”, “vlerësimi i rreziqeve”, “ndërhyrja” dhe “pas incidentit”. Udhëzimet për miratimin me ndjeshmëri gjinore të lejeve për armë zjarri.12 Përmes një grupi listash kontrolli praktike, ato janë projektuar për të mbështetur profesionistët në integrimin e perspektivës gjinore në procesin e miratimit të lejeve për armë zjarri. Ky integrim synon të parandalojë në mënyrë efektive keqpërdorimin e armëve të zjarrit në dhunën në familje dhe dhunën ndaj grave në veçanti, si dhe të parandalojë keqpërdorimin e armëve të zjarrit nga grupet më të prirura drejt këtyre sjelljeve, më konkretisht meshkujt e grupmoshës 18-30 vjeç. Ato përmbajnë udhëzime të detajuara mbi mënyrën e: shqyrtimit të një aplikimi nga perspektiva gjinore, kryerjes së verifikimeve të së shkuarës, marrjes së vendimeve të informuara dhe me ndjeshmëri gjinore, si dhe garantimit të monitorimit të vazhdueshëm të pajtueshmërisë me kërkesat ligjore për armën. Të dyja udhëzimet janë hartuar përmes një procesi të gjerë rajonal. Fillimisht, u krijuan dy grupe rajonale pune për zhvillimin e secilit prej udhëzimeve, një grup pune i përbërë nga oficerë policie me përvojë të gjerë në trajtimin e dhunës në familje13 dhe një grup tjetër i përbërë nga oficerë të angazhuar në miratimin e lejeve për armë zjarri dhe oficerë që realizojnë verifikimet e së shkuarës.14 Diskutimet në grupet e fokusit të realizuara në kuadër të kësaj analize, si dhe analiza e të dhënave të AVMP-së dhe e të dhënave të mbledhura nga institucionet, informuan në një masë të madhe hartimin e udhëzimeve, duke garantuar që zgjidhjet e propozuara të jenë të bazuara në evidenca dhe t’u përgjigjen sfidave aktuale. Udhëzimet mbështeten gjithashtu në produktet e njohurisë të zhvilluara në kuadër të projektit Redukto rrezikun, Rrit sigurinë - Drejt zhdukjes së keqpërdorimit të AVL-ve në kontekstin e dhunës në familje, të zbatuar nga UNDP në Serbi, dhe përfshijnë përvoja nga Australia, Kanadaja dhe Zelanda e Re. 11 SEESAC. 2024. Udhëzimet për vlerësimin dhe adresimin e rreziqeve që lidhen me keqpërdorimin e armëve të zjarrit në dhunën në familje. Beograd: SEESAC 12 SEESAC. 2024. Guidelines for Gender Responsive Firearms Licence Approval. Beograd: SEESAC 13 https://www.seesac.org/News_1/western-balkan-authorities-raise-institutional-capacities-for-effective-prevention- and-combatting-of-use-of-firearms-in-domestic-violence/ 14 https://www.seesac.org/News_1/western-balkan-authorities-to-make-firearms-licensing-gender-sensitive/ 23 Kapitulli 2 Një tjetër raund konsultimesh15 u organizua me anëtarët e grupeve të punës për të diskutuar strukturën dhe përmbajtjen e draftit të udhëzimeve, si dhe për të propozuar ndryshime me qëllim garantimin e zbatimit të tyre praktik. Për më tepër, pesë organizata të grave u angazhuan në procesin e vlerësimit mes ekspertësh dhe i kushtuan vëmendje të veçantë garantimit të trajtimit në mënyrë të përshtatshme të shqetësimeve të lidhura me sigurinë e viktimave të dhunës në familje. Pas finalizimit të udhëzimeve, SEESAC realizoi dy trajnime rajonale të trajnuesve dhe krijoi një grup rajonal të përbërë nga 29 trajnues, të cilët, realizuan më pas 10 trajnime në institucionet e tyre përkatëse dhe trajnuan më tepër se 130 oficerë policie në mbarë rajonin në vitin 2025. 15 https://www.seesac.org/News_1/regional-consultations-on-practical-tools-to-prevent-the-misuse-of-firearms-in- gender-based-violence_1/ 24 Kapitulli 3 Dhuna në familje – shkalla e problemit Kapitulli 3 Njohuritë mbi format, përhapjen, dinamikat grave. Ajo është një manifestim i marrëdhënieve dhe modelet e dhunës në familje16 dhe dhunës historike të pabarabartë të pushtetit ndërmjet ndaj grave, si dhe mbi faktorët strukturorë që grave dhe burrave që ka çuar në dominimin nxisin këtë lloj dhunë, sigurojnë kontekstin dhe diskriminimin e grave nga burrat dhe në thelbësor për identifikimin e rreziqeve pengimin e përparimit të plotë të grave. specifikeve të lidhura me armët e zjarrit në këtë Dhuna në familje, veçanërisht dhuna nga kontekst. Këto njohuri mundësojnë një vlerësim partneri intim e ushtruar nga burrat, i referohet më të saktë të mënyrës se si disponueshmëria një modeli të marrëdhënies ku individët përdor dhe përdorimi i armëve të zjarrit përshkallëzojnë sjellje abuzive për të fituar ose ruajtur pushtetin dhunën dhe rrisin cenueshmërinë e viktimave, dhe kontrollin mbi partneret. Si e tillë, dhuna në në veçanti të grave. familje përbën gjithmonë abuzim të pushtetit dhe Konventa e Këshillit të Evropës për kontrollit nga autori. Taktikat e përdorura nga Parandalimin dhe Luftën kundër Dhunës ndaj autorët përfshijnë shtrëngimin dhe kërcënimet, Grave dhe Dhunës në Familje, e njohur gjithashtu abuzimin emocional, izolimin, frikësimin, si dhe si Konventa e Stambollit, e përkufizon dhunën në përdorimin e privilegjeve mashkullore17 dhe të familje si të gjitha aktet e dhunës fizike, seksuale, fëmijëve për të fituar dhe ruajtur kontrollin mbi psikologjike ose ekonomike që ndodhin brenda partneren.18 Prania dhe përdorimi i armëve të familjes apo ambientit familjar, ose ndërmjet zjarrit janë instrumente efektive për të ushtruar bashkëshortëve apo partnerëve të mëparshëm pushtetin dhe kontrollin në këtë kontekst. ose aktualë, pavarësisht faktit nëse autori jeton Rrallë ndodh që incidentet e dhunës në aktualisht në të njëjtën banesë me viktimën, ose familje të jenë raste të izoluara dhe në përgjithësi, ka jetuar më parë në të njëjtën banesë me të. shpeshtësia dhe ashpërsia e tyre përshkallëzohet Gratë dhe vajzat janë të ekspozuara ndaj dhe rrezikon të kulmojë në lëndime të rënda një rreziku më të lartë të dhunës në familje dhe fizike ose edhe në vdekje. Për rrjedhojë, për të dhunës me bazë gjinore se sa burrat. Dhuna ndaj parandaluar dhunën në familje është thelbësore grave në ambientet familjare ndryshon nga llojet të kuptohen dinamikat dhe fazat e saj. e tjera të dhunës sepse është me bazë gjinore, pra Forma më ekstreme dhe më e rëndë e dhunës është dhunë që ushtrohet ndaj një gruaje për vetë ndaj grave është femicidi (e njohur gjithashtu si faktin sepse ajo është grua, ose prek gratë në një feminicidi), pra vrasja e qëllimshme, me motive masë më të madhe, në mënyrë joproporcionale. gjinore, e grave dhe vajzave. Femicidi nënkupton Ajo përfaqëson të gjitha aktet e dhunës me bazë vrasjen e një gruaje nga një burrë, të nxitur nga gjinore që çojnë ose mund të çojnë në dëmtim urrejtja ndaj grave, përbuzja, kënaqësia, ndjesia ose vuajtje fizike, seksuale, psikologjike ose e pronësisë dhe pushteti mbi gratë. Femicidi ekonomike për gratë, duke përfshirë kërcënime ndryshon në mënyra specifike nga vrasja e për kryerjen e këtyre akteve, shtrëngim ose heqje burrave. Për shembull, shumica e rasteve të arbitrare të lirisë, pavarësisht nëse ndodh në vrasjeve të grave (femicidit) kryhen nga partnerët jetën publike ose private. ose ish-partnerët, dhe përfshijnë abuzim të Dhuna ndaj grave është shkelje e të drejtave vazhdueshëm në shtëpi, kërcënime apo kanosje, të njeriut dhe një formë diskriminimi ndaj dhunë seksuale, apo situata në të cilat gratë kanë 16 Përkufizimet në këtë kapitull janë marrë nga Konventa e Këshillit të Evropës për Parandalimin dhe Luftën kundër Dhunës ndaj Grave dhe Dhunës në Familje. 17 Privilegjet mashkullore janë sistemi i avantazheve dhe të drejtave që disponojnë burrat si pasojë e gjinisë së tyre dhe bazohet në idenë dhe praktikën e dominimit të burrave ndaj grave. Duke nënshtruar sistematikisht gratë, burrat fitojnë avantazhe ekonomike, politike, sociale, arsimore dhe praktike, të cilat në përgjithësi nuk janë të disponueshme për gratë. Dhuna në familje mund të nxisë privilegjet mashkullore në shoqërinë e ditëve të sotme. Ajo përforcon pozitën e pushtetit që u atribuohet burrave, duke bërë kështu që gratë të vazhdojnë të vuajnë pasojat e saj. Privilegjet mashkullore rriten përmes mënyrave të objektivizimit të grave, si dhe përmes perceptimit se ato kanë rolin t’u shërbejnë nevojave të partnerëve të tyre meshkuj. Burrat mund ta marrin për të mirëqenë se u takon e drejta e ushtrimit të kontrollit ndaj grave. Diçka e tillë krijon një ndjesi autoriteti që shfaqet përmes kanosjes, ndëshkimit dhe taktikave të tjera të kontrollit. (Burimi: Domestic Violence and Male Privilege). 18 Për detaje të mëtejshme, shihni Amandra Kippert (2021). What are the Power and Control Wheels?. 26  Dhuna në familje – shkalla e problemit më pak pushtet ose më pak burime se partnerët zotërimit të armëve në një komunitet mund të e tyre.19 pengojë përpjekjet për të ulur dhunën në familje Shpeshherë, dhuna justifikohet nga me armë zjarri. qëndrimet, normat dhe pritshmëritë sociale Edhe pse dhuna në familje mund t’i ndodhë dhe kulturore, të cilat mbështesin përdorimin e si grave po ashtu dhe burrave, modelet, nivelet e dhunës nga burrat për të ruajtur pushtetin dhe ekspozimit dhe shkaqet e viktimizimit të grave kontrollin mbi partneren ose ish-partneren e dhe burrave në kontekstin familjar ndryshojnë tyre. Studimet e kanë lidhur dhunën gjinore ndjeshëm. Në kontekstin familjar, gratë janë me pranimin social të dominimit mashkullor, më të rrezikuara ndaj dhunës së ushtruar me krijimin e stereotipave për rolet gjinore, nga partnerët intimë, qoftë aktualë ose të si dhe me pranimin e dhunës si një mënyrë mëparshëm, ndërsa burrat janë përgjithësisht normale për të zgjidhur konfliktin. E njëjta gjë të rrezikuar nga anëtarët e tjerë të familjes, është dokumentuar në Ballkanin Perëndimor. kryesisht nga anëtarët e tjerë meshkuj. Dhuna Stereotipat gjinorë mund të nxisin dhunën ndaj ndaj burrave zakonisht nuk ka bazë gjinore dhe grave, si dhe zotërimin dhe përdorimin e armëve, lidhet me mosmarrëveshjet familjare, problemet ndërsa mbizotërimi i qëndrimeve pozitive ndaj e pronësisë, dhunën e rrënjosur ndër breza etj. Përhapja e dhunës në familje në Ballkanin Perëndimor Dhuna në familje është e pranishme në Sipas anketës, më tepër se gjysma e grave Ballkanin Perëndimor dhe sjell një ndikim në Ballkanin Perëndimor janë përballur me një të dëmshëm joproporcional në sigurinë dhe formë dhune duke filluar nga mosha 15 vjeç. mirëqenien e grave. Përhapja dhe karakteristikat Përqindja më e lartë e grave që kanë raportuar e dhunës ndaj grave në kontekstin familjar janë një nga format e dhunës është dokumentuar në dokumentuar gjerësisht nga anketa e udhëhequr Shqipëri me 67%, pasuar nga Serbia me 62%, nga OSBE, e cila mbetet burimi më i fundit i të Kosova me 58%, Maqedonia e Veriut me 54%, dhënave të krahasueshme në nivel rajonal.20 Mali i Zi me 51% dhe Bosnjë-Hercegovina me 48%. Niveli i lartë i përhapjes së dhunës ndaj grave krijon shqetësime specifike lidhur me praninë e armëve të zjarrit dhe rolin e tyre në ushtrimin e kësaj dhune. 19 Organizata Botërore e Shëndetësisë. 2012. Understanding and addressing violence against women. 20 Për më shumë informacion, shihni raportin kryesor të Anketës së udhëhequr nga OSBE për dhunën ndaj grave. Raporti paraqet gjetjet e krahasueshme ndër-rajonale të anketës së OSBE-së mbi mirëqenien dhe sigurinë e grave, e cila u krye në vitin 2018 në juridiksione të përzgjedhura në Evropën Juglindore dhe Lindore. Anketa kombinoi komponentin sasior dhe cilësor dhe u krye me synimin për të ofruar të dhëna të krahasueshme mbi format e ndryshme të dhunës së përjetuar nga gratë në fëmijëri dhe gjatë gjithë jetës së tyre. Ajo shqyrtoi dhunën e përjetuar nga gratë në situata konflikti ose jo konflikti, si dhe ndikimin e dhunës te gratë dhe vajzat, duke përfshirë pasojat e saj të afatgjata. Të anketuarve iu bënë pyetje rreth normave dhe qëndrimeve në lidhje me dhunën ndaj grave për të kuptuar më mirë shkaqet në themel të dhunës. 27 Kapitulli 3 Figura 1: Niveli i përhapjes së llojeve të ndryshme të dhunës ndaj grave (në %) që nga mosha 15 vjeç Shqipëria Bosnjë- Mali i Zi Maqedonia Serbia Kosova Hercegovina e Veriut 67 62 62 58 54 53 51 48 43 44 44 42 34 36 31 30 28 29 22 22 19 13 15 14 14 11 7 8 5 6 Çfarëdolloj forme dhune Dhunë psikologjike nga partneri intim Ngacmim seksual Dhunë fizike ose seksuale nga partneri intim ose nga jo partneri Përndjekje Burimi: Anketa e udhëhequr nga OSBE për dhunën ndaj grave, 2019 Forma më e përhapur e dhunës së përjetuar raportojnë se kanë përjetuar shumicën e formave nga gratë në të gjitha juridiksionet e Ballkanit të dhunës nga një ish-partner se sa nga partneri Perëndimor është dhuna psikologjike nga i tyre aktual. Siç është konstatuar, kjo tendencë partneri intim, pasuar nga ngacmimi seksual. mund të lidhet me faktin se gratë janë më të Një problematikë tejet serioze është edhe gatshme të zbulojnë dhunën nga marrëdhëniet niveli i përhapjes së dhunës fizike. Përqindja e e mëparshme se sa në marrëdhëniet aktuale, ose grave që kanë përjetuar dhunë fizike ndryshon mund të tregojë se dhuna ka qenë një faktor që në rajon, nga 14% në Kosovë dhe Maqedoninë e ka kontribuuar në përfundimin e marrëdhënieve Veriut, në 15% në Bosnjë-Hercegovinë, 19% në të kaluara, siç është raportuar shpeshherë nga Mal të Zi, e deri në 22% në Shqipëri dhe Serbi. gratë.21 Përndjekja renditet ndër format më të Gratë në Ballkanin Perëndimor kanë më shumë përhapura të dhunës me të cilën përballen gratë gjasa të përjetojnë dhunë fizike dhe/ose seksuale dhe përqindja e grave që e kanë përjetuar këtë nga një partner intim se sa nga një jo partner. lloj dhune varion nga 5% deri në 13%. Për më tepër, gratë kanë më shumë gjasa të 21 Po aty, faqja 43. 28  Dhuna në familje – shkalla e problemit Tabela 1: Niveli i përhapjes së dhunës fizike dhe/ose seksuale që nga mosha 15 vjeç, sipas llojit të autorëve Partneri/ja aktual/e, % Ish-partneri/ja, % Partneri/ja, % Jo partneri/ja, % dhe/ose seksuale dhe/ose seksuale dhe/ose seksuale dhe/ose seksuale Dhunë fizike Dhunë fizike Dhunë fizike Dhunë fizike seksuale seksuale seksuale seksuale Dhunë Dhunë Dhunë Dhunë Dhunë Dhunë Dhunë Dhunë fizike fizike fizike fizike Shqipëria 17 3 18 22 6 23 19 4 19 11 1 11 Bosnjë- 6 2 6 11 4 11 10 4 11 7 1 8 Hercegovina Mali i Zi 11 3 12 15 2 15 17 3 17 8 1 9 Maqedonia 6 2 7 10 4 12 9 3 10 6 2 7 e Veriut Serbia 9 3 10 17 5 18 17 5 17 8 2 9 Kosova 8 4 9 15 6 18 9 4 11 7 1 8 Burimi: Anketa e udhëhequr nga OSBE për dhunën ndaj grave, 2019 Anketa dokumentoi gjithashtu se format e Për sa i përket dhunës psikologjike nga ndryshme të dhunës së përjetuar nga partnerët partneri intim, sjellja kontrolluese është forma intimë janë rrallëherë një përvojë e izoluar. më e përhapur në të gjitha juridiksionet e Shpeshherë, gratë konstatuan se kishin përjetuar Ballkanit Perëndimor, pasuar me një diferencë dhunë më shumë se një herë, duke iu referuar në jo shumë të madhe nga sjellja abuzive, dhuna veçanti dhunës nga ish-partnerët.22 ekonomike, si dhe përdorimi apo abuzimi i fëmijëve për qëllime shtrëngimi apo shantazhi. Figura 2: Niveli i përhapjes së llojeve të ndryshme të dhunës psikologjike nga partneri intim, në % Shqipëria Bosnjë- Mali i Zi Maqedonia Serbia Kosova Hercegovina e Veriut 50 41 42 36 36 35 32 28 29 22 23 24 24 12 12 12 13 11 10 6 7 8 4 4 Shantazhi duke përdorur fëmijët/abuzimi me fëmijët Dhuna ekonomike Sjellja abuzive Sjellja kontrolluese Burimi: Anketa e udhëhequr nga OSBE për dhunën ndaj grave, 2019 22 Po aty, faqja 41. 29 Kapitulli 3 Anketa dokumentoi një sërë formash të psikologjike afatgjata, kryesisht ankthi dhe sjelljeve kontrolluese që mund të ndikojnë depresioni, pasuar nga ndjesia e cenueshmërisë, ndjeshëm në jetët e grave, mund të kufizojnë humbja e vetëbesimit, pagjumësia etj.24 autonominë e tyre dhe mund të kenë implikime Pavarësisht nivelit të përhapjes, rastet e të thella për lirinë e tyre personale, shëndetin dhunës, ngacmimit seksual dhe përndjekjes dhe mirëqenien në përgjithësi. shpeshherë nuk raportohen në institucione. Dhuna ka ndikime shkatërrimtare dhe të Anketa dokumentoi se edhe pas incidenteve më shumëfishta në mirëqenien e grave, si dhe ka të rënda të dhunës fizike dhe/ose seksuale, në pasoja të rënda fizike dhe efekte psikologjike. shumicën e rasteve policia nuk është informuar, Hematomat dhe gërvishtjet ishin ndër pasojat siç tregohet në figurën 3 më poshtë. Viktimat fizike të raportuara më shpesh, pasuar nga plagët, kanë shumë më tepër gjasa që t’i raportojnë ndrydhjet dhe djegiet. Në shumicën e rasteve, incidentet më të rënda kur ato kryhen nga një jo lëndimet raportoheshin si rezultat i incidentit partner se sa nga një partner intim. Për më tepër, më të rëndë të shkaktuar nga një ish-partner.23 dhuna e ushtruar nga partnerët aktualë ka gjasat Dhuna shkakton pasoja psikologjike negative më të mëdha që të mos raportohet dhe niveli i dhe afatgjata tek të mbijetuarat. Në shumicën e raportimit të kësaj lloj dhune është shumë më i të mbijetuarave të dhunës fizike dhe/ose seksuale ulët se sa dhuna e kryer nga ish-partnerët. janë zhvilluar të paktën një nga simptomat Figura 3: Kontaktimi i policisë nga viktimat pas incidentit më të rëndë të dhunës nga partnerët aktualë/të mëparshëm, ose nga një jo partner Shqipëria Bosnjë- Mali i Zi Maqedonia Serbia Kosova Hercegovina e Veriut 28% 27% 26% 25% 21% 17% 16% 15% 12% 10% 9% 9% 7% 5% 4% 3% 2% 2% Partneri/ja aktual/e Ish-partneri/ja Jo partneri/ja Burimi: Anketa e udhëhequr nga OSBE për dhunën ndaj grave, 2019 Në vijim, anketa tregon se gratë kanë më kryesore për përfundimin e marrëdhënies, çka shumë gjasa që ta raportojnë në polici dhunën sugjeron se viktima do të duhet të përballet me nga një ish-partner nëse dhuna ka qenë arsyeja 23 Po aty, faqja 86. 24 Po aty, faqja 88. 30  Dhuna në familje – shkalla e problemit një nivel të rëndë dhune përpara se të kërkojë fizike apo seksuale. Megjithatë, kur incidenti ndihmën e policisë.25 përfshin dhunë fizike ose seksuale, rriten gjasat Policia ka akoma më pak gjasa që të për raportimin në polici ose në organizata të informohet nga persona të tjerë rreth rasteve tjera. Viktimat e krimeve seksuale kanë më pak të rënda të dhunës. Në rastin e dhunës nga gjasa që të raportojnë në polici, krahasuar me ish-partneri, vetëm 4% e grave që identifikuan viktimat që përjetojnë dhunë fizike. Kjo tendencë incidentin e tyre më të rëndë raportuan se ndikohet nga niveli i lartë i ndjenjës së turpit dhe dikush tjetër e kishte informuar policinë, apo se sikletit të lidhur me dhunën seksuale.26 autoritetet kishin marrë dijeni rreth situatës pa e Në shumicën e rasteve, incidenti më i rëndë raportuar dikush. E njëjta gjë vlen për 3% të grave raportohet nga vetë të mbijetuarat dhe vetëm në në rastet dhunës nga një jo partner dhe për pak raste përjashtimore nga persona të tjerë. më tepër se 0,5% të grave në rastet e dhunës nga Gjithashtu, gratë zgjedhin të mos kontaktojnë partneri aktual. Gjasat e raportimit të dhunës në shërbime të tjera, dhe në rastet kur vendosin të polici ose në organizata të tjera variojnë bazuar në raportojnë incidentin e tyre më të rëndë, ka më natyrën e dhunës së përjetuar. Gratë kanë më pak shumë gjasa që të kontaktojnë institucionet e gjasa që të kontaktojnë autoritetet nëse incidenti kujdesit shëndetësor. i tyre më i rëndë përfshin vetëm kërcënime, qoftë Figura 4: Si e ka zbuluar policia incidentin më të rëndë (të gjithë autorët)? Shqipëria Bosnjë- Mali i Zi Maqedonia Serbia Kosova Hercegovina e Veriut 24% 21% 18% 13% 9% 7% 4% 3% 2% 2% 2% 2% 1% 0,4% 1% 1% 1% 0,4% Po - E kam raportuar vetë Dikush tjetër e ka raportuar incidentin pranë policisë Policia është vënë në dijeni rreth incidentit pa e raportuar dikush Burimi: Anketa e udhëhequr nga OSBE për dhunën ndaj grave, 2019 Anketa dokumentoi faktorë të shumëfishtë veçanti frika nga hakmarrja, çka rrit shqetësimet që kontribuojnë në mosraportimin e dhunës, e viktimave se raportimi mund të rezultojë në dhe arsyeja më e zakonshme që gratë nuk e përshkallëzim të dhunës nga autori.27 kontaktojnë policinë apo ofruesit e tjerë të Një anketim i opinionit publik mbi sigurinë shërbimeve pas përjetimit të dhunës, është se në Ballkanin Perëndimor dokumentoi më tej vendosin ta zgjidhin vetë incidentin. Faktorë të përhapjen e lartë të dhunës në familje. Në vitin tjerë janë ndjenja e turpit, shqetësimet financiare, 2022, 40% e të anketuarve në rajon u shprehën se mungesa e besimit tek institucionet, mungesa e njihnin dikë në familjen, lagjen apo komunitetin njohurive mbi shërbimet e specializuara dhe në e tyre që kishte përjetuar dhunë në familje. 25 Po aty, faqja 95. 26 Po aty, faqja 99. 27 Po aty, faqja 103. 31 Kapitulli 3 Figura 5: A njihni dikë (në familjen, lagjen apo komunitetin tuaj) që ka përjetuar dhunë në familje? 35% 65% 1% Shqipëria 44% 46% 10% Mali i Zi 30% 66% 5% Bosnjë- Hercegovina 33% 61% 6% Serbia 29% 67% 4% Maqedonia e Veriut 70% 29% 1% Kosova 40% 56% 4% Ballkani Perëndimor Po Jo Nuk e di/refuzoj të përgjigjem Burimi: Barometri i Sigurisë (SecuriMeter) i KBR-së, 2022 Rezultatet e anketës tregojnë një rritje të 72% e konsiderojnë dhunën në familje si një ndërgjegjësimit të publikut mbi rëndësinë e kërcënim të rëndë të sigurisë në juridiksionin e parandalimit dhe luftimit të dhunës në familje tyre, krahasuar me 25% të të anketuarve që nuk e në Ballkanin Perëndimor. Në tërësi, në rajon, konsiderojnë të tillë. Figura 6: Deri në çfarë mase bini dakord me pohimin në vijim: Dhuna në familje përfaqëson një kërcënim të rëndë ndaj sigurisë. Serbia Mali i Zi Maqedonia Kosova Bosnjë- Shqipëria e Veriut Hercegovina 3% 1% 3% 6% 10% 5% 13% 11% 26% 16% 27% 29% 70% 49% 51% 53% 44% 39% 30% 21% 19% 21% 16% 16% 5% 7% 3% 2% 3% 2% Nuk e di/refuzoj të përgjigjem Plotësisht jodakord Disi dakord Disi jodakord Plotësisht jodakord Burimi: Barometri i Sigurisë (SecuriMeter) i KBR-së, 2022 32 Kapitulli 4 Ndikimi i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje Kapitulli 4 4.1 Sfidat në identifikimin e shpeshtësisë së keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën në familje Sipas të dhëna të paraqitura nga ministritë mbetur konstant në nivel rajonal gjatë periudhës e brendshme në rajon, numri total i incidenteve së raportimit, me përjashtim të vitit 2021 kur të dhunës në familje të raportuara në polici ka është dokumentuar një rritje e lehtë. Figura 7 Numri i incidenteve të dhunës në familje të raportuara në polici, 2019-2021 2019 2020 2021 7866 7468 7489 Burimi: Ministritë e brendshme në Ballkanin Perëndimor Numri i incidenteve28 të raportuara në ndërkohë që është ulur në Bosnjë-Hercegovina29 Shqipëri dhe Kosovë është rritur në mënyrë të dhe në Malin e Zi. qëndrueshme gjatë periudhës së raportimit, Figura 8 Numri i incidenteve të dhunës në familje të raportuara në polici, 2019-2021 Shqipëria Bosnjë- Kosova Mali i Zi Hercegovina 2411 2438 2134 2061 2032 1859 1858 1789 1765 1631 1505 1340 2019 2020 2021 Burimi: Ministritë e brendshme në Ballkanin Perëndimor 28 Për Maqedoninë e Veriut nuk disponoheshin të dhëna specifike. 29 Në Bosnjë-Hercegovinë, të dhënat janë dorëzuar nga Republika e Sërpskas, rrethi Brčko i BH-së, Kantoni i Sarajevës, Kantoni i Zenica-Doboj, Kantoni i Hercegovinës Perëndimore, Kantoni i Una-Sana, Kantoni i Tuzlës, Kantoni i Posavinës dhe Kantoni 10. 34  Ndikimi i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje Në Shqipëri, ka pasur një rritje të regjistruar ulje në 379 në vitin 2021. Lidhur qëndrueshme të kërkesave të banorëve për me dhunën në familje, janë marrë 3196 ankesa urdhra mbrojtjeje. Në vitin 2019, numri i (“poplaka”) në vitin 2019, 3759 në vitin 2020 dhe kërkesave ishte 1792, një numër ky i cili u rrit në 3761 në vitin 2021. 1886 në vitin 2020 dhe në 2046 në vitin 2021. Po Disponueshmëria e kufizuar e të dhënave na ashtu, numri i urdhrave të mbrojtjes të lëshuar pengon të kuptojmë shpeshtësinë e pranisë dhe shfaqi një tendencë në rritje, nga 2836 urdhra keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin në vitin 2019, në 2816 në vitin 2020 dhe 3151 në e dhunës në familje. Për shembull, në Malin e vitin 2021. Zi dhe Maqedoninë e Veriut, kishte të dhëna të Në Bosnjë-Hercegovinë, 3580 vepra penale disponueshme vetëm për rastet në të cilat armët të dhunës në familje rezultuan në akuza penale. e zjarrit ishin përdorur si mjet për kryerjen e Në Kosovë, gjatë periudhës 2019-2021, një vepre penale, çka do të thotë se numri i tyre policia ngriti 6358 akuza penale për dhunë në mund të jetë shumë më i ulët se numri i rasteve familje, përkatësisht 1859 në vitin 2019, 2061 në të dhunës në familje në të cilat autori ka zotëruar vitin 2020 dhe 2438 në vitin 2021. një armë zjarri, pavarësisht nëse është përdorur Gjatë të njëjtës periudhë, u ngritën 931 apo jo. Në Bosnjë-Hercegovinë, jo të gjitha akuza penale për dhunë në familje në Mal të Zi, njësitë i dorëzuan këto të dhëna. Edhe pse janë të përkatësisht 305 në vitin 2019, 315 në vitin 2020 kufizuara, të dhënat e disponueshme treguan se, dhe 311 në vitin 2021. Në të njëjtën periudhë, u ndryshe nga numri i konsiderueshëm i rasteve të ngritën 4476 akuza për kundërvajtje, përkatësisht raportuara të dhunës në familje, numri i rasteve 1548 në vitin 2019, 1474 në vitin 2020 dhe 1454 në të cilat është regjistruar se autori ka pasur një në vitin 2021. armë zjarri në zotërim, qoftë të ligjshme apo të Në Maqedoninë e Veriut, statistikat zyrtare jashtëligjshme, ka vijuar të jetë relativisht i ulët nuk gjenerojnë të dhëna statistikore mbi numrin gjatë kësaj periudhe. e çështjeve të depozituara, por mbi veprat Për shembull, në Shqipëri, vetëm 1,4% penale dhe kundërvajtjet e kryera. Për sa i përket e rasteve të raportuara të dhunës në familje veprave penale, janë kryer 989 në vitin 2019, përfshinin një autor që zotëronte një armë zjarri 992 në vitin 2020 dhe 1056 në vitin 2021. Për të ligjshme ose të jashtëligjshme. Në Bosnjë- sa i përket kundërvajtjeve, janë kryer 470 në Hercegovinë, kjo shifër është 3,3%, ndërsa në vitin 2019, 486 në vitin 2020 dhe më pas është Kosovë 0,2%. Tabela 2 Numri i incidenteve të raportuara të dhunës në familje në të cilat është regjistruar se autori i dhunës në familje ka pasur një armë zjarri në zotërim, qoftë të ligjshme apo të jashtëligjshme 2019 2020 2021 Shqipëria 23 24 16 Bosnjë-Hercegovina 66 75 76 Kosova 5 8 Nuk ka Mali i Zi Nuk ka 2 2 Maqedonia e Veriut Nuk ka Nuk ka Nuk ka Burimi: Ministritë e brendshme në Ballkanin Perëndimor 35 Kapitulli 4 Në terma absolutë, gjatë të njëjtës periudhë, në fushën e dhunës në familje. Këto të dhëna nuk në Shqipëri u regjistruan 31 raste në të cilat autorët disponoheshin për Kosovën. kishin në zotërim dhe kishin keqpërdorur30 Këto shifra të ulëta mund të pasqyrojnë armë zjarri, dhe 32 raste në të cilat zotëroheshin gjithashtu praktikat për regjistrimin e të dhënave, armë zjarri, por nuk ishin përdorur. Në Bosnjë- të cilat nuk kapin plotësisht realitetin në terren, Hercegovinë, të dhënat e pjesshme të dorëzuara çka nënvizon nevojën për analizë të mëtejshme. nga njësi të ndryshme konstatuan 26 raste të Një tendencë e ngjashme e nivelit të ulët keqpërdorimit të armëve të zjarrit, si dhe 194 raste të raportimit të armëve të zjarrit në kontekstin në të cilat autorët kishin armë zjarri në zotërim, e dhunës në familje shfaqet qartësisht edhe por nuk i kishin përdorur. Mali i Zi raportoi katër në të dhënat e gjeneruara përmes AVMP-së, raste të keqpërdorimit të armëve të zjarrit dhe një të cilat tregojnë se keqpërdorimi i armëve rast në të cilën kishte armë zjarri në përdorim, të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje por nuk ishte përdorur. Në Maqedoninë e raportohet shumë më pak krahasuar me Veriut, këto të dhëna nuk gjenerohen përmes llojet e tjera të incidenteve, duke përfshirë statistikave zyrtare. Megjithatë, sipas mjeteve të incidentet që ndodhin në kontekstin kriminal, kryerjes së veprës penale, në fushën e dhunës në mosmarrëveshjet në publik apo të shtënat për familje, në vitet 2019 dhe 2020 u regjistruan pesë shkaqe të papërcaktuara. Gjatë periudhës 2019- vepra penale të kryera me armë zjarri, ndërsa 2023, incidentet e lidhura me armët e zjarrit në në vitin 2021, u regjistruan 11 vepra penale të kontekstin e dhunës në familje përbënin vetëm këtij lloji. Gjatë periudhës së raportimit, nuk u 3,1% të të gjitha incidenteve të raportuara me regjistruan vepra penale të kryera me armë zjarri armë zjarri, një tendencë e cila vijoi gjatë të gjithë periudhës. Figura 9 Numri i incidenteve të lidhura me armët e zjarrit në Ballkanin Perëndimor (BP), sipas llojit të incidentit, 2019-2023 6474 Konfiskimet e armëve 2611 Tjetër/i panjohur 2461 Konteksti kriminal 1375 Mosmarrëveshje në publik 888 Aksident, gjueti, të shtëna festive 452 Dhuna në familje 153 Mosmarrëveshje me policinë Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Gjatë të njëjtës periudhë, AVMP-ja konkretisht, numri i këtyre incidenteve u rrit dokumentoi një rritje të qëndrueshme të me 72%. Kjo rritje mund të ketë ardhur si pasojë numrit të raportuar të incidenteve me armë e rritjes faktike të incidenteve, ose si pasojë e zjarri në kontekstin e dhunës në familje. Më përmirësimit të mekanizmave të raportimit, duke 30 Për qëllime të këtij hulumtimi, keqpërdorimi i armëve të zjarrit i referohet çdo lloj forme të përdorimit të armëve të zjarrit për qëllime të kërcënimit, kanosjes, kontrollit, shtrëngimit, dhunës psikologjike, dhunës seksuale, dhunës ekonomike, sulmit, plagosjes apo vrasjes, dhe të dhënat janë kërkuar në përputhje me këtë përkufizim. 36  Ndikimi i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje përfshirë të shtimit të vëmendjes së mediave komunikimin më të mirë me median mbi ndaj kësaj problematike. SEESAC bëri përpjekje temën33 e dhunës në familje me armë zjarri, të bashkërenduara për të ndikuar në mënyrë për MB-të dhe shërbimet policore. Në Serbi, u pozitive diskursin publik mbi temën e dhunën realizua një punë pioniere nga UNDP në Serbi, në familje, specifikisht të dhunës së kryer me e cila, në vitin 2017, së bashku me Fondin B92, armë zjarri. Për të krijuar një bazë referencë, u krijoi grupin “Gazetarët kundër Dhunës ndaj realizua analiza e raportimit mediatik mbi këtë Grave”34. Në kuadër të punës së tij, dhe me fenomen në rajonin e Ballkanit Perëndimor31. mbështetjen e vazhdueshme të UNDP-së, grupi Në bazë të rezultateve, u organizuan trajnime32 monitoron cilësinë e mbulimit nga media të për përfaqësuesit e ministrive të brendshme, rasteve të dhunës ndaj grave, bazuar në tregues shërbimeve policore, organeve të prokurorisë të përcaktuar dhe të mirëzhvilluar, ka hartuar dhe medias, me qëllimin për t’i ndihmuar Udhëzimet për raportimin mediatik mbi ata që të kuptojnë më mirë fenomenin dhe të dhunën ndaj grave,35 si dhe ofron trajtime për përmirësojnë mënyrën se si e raportojnë përfaqësuesit e mediave36 për të ndihmuar në te publiku. U zhvilluan udhëzimet për përmirësimin e praktikave të tyre të raportimit. Figura 10 Numri i incidenteve të lidhura me armët e zjarrit në BP (me përjashtim të armëve të kapura), sipas llojit të incidentit dhe vitit, 2019-2023 2019 2020 2021 2022 2023 653 594 565 565 501 495 493 475 427 322 315 304 277 246 236 215 206 198 137 111 117 103 84 80 68 29 37 31 32 24 Mosmarrëveshje në publik Dhuna në familje Mosmarrëveshje me policinë Konteksti kriminal Aksident, gjueti, të shtëna festive Tjetër/i panjohur Dhunë lineare në familje Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë 31 SEESAC. 2024. Analiza e raportimit mediatik mbi keqpërdorimin e armëve të zjarrit në dhunën me bazë gjinore ndaj grave nga meshkujt në Ballkanin Perëndimor. Beograd: SEESAC, 2024. 32 https://www.seesac.org/News_1/seesac-finalizes-the-second-round-of-trainings-on-the-ethics-of-informing-the- public-about-incidents-of-firearms-misuse-in-domestic-violence-context/ 33 SEESAC. Udhëzimet për zyrtarët e ministrive të brendshme dhe të shërbimeve policore rreth komunikimit me median në rastet e keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën me bazë gjinore. Beograd: SEESAC, 2024. 34 https://novinarkeprotivnasilja.org/ 35 Gligorijević, Jovana. Pavlović, Sanja dhe Cvetičanin Knežević, Hristina. Udhëzimet për raportimin mediatik mbi dhunën ndaj grave. Beograd: Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim, 2021. 36 https://www.undp.org/serbia/stories/media-training-step-towards-better-reporting-violence-against-women 37 Kapitulli 4 Faktorët që kontribuojnë në nivelet në familje, duke përfshirë ndikimin e armëve të vazhdimisht të ulëta të raportimit të zjarrit në stepjen e viktimave që të raportojnë, keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën janë shqyrtuar në detaje në kapitullin 7. 4.2 Karakteristikat e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje Ndikimet dhe rreziqet e ndryshme gjinore të keqpërdorimit të armëve të zjarrit Sipas AVMP-së, gratë përbënin shumicën e në shqyrtim, numri i incidenteve të regjistruara viktimave (62,8%) në incidentet e regjistruara me që kanë prekur gratë është rritur nga 48 në 91, armë zjarri në kontekstin familjar gjatë periudhës çka përfaqëson një rritje prej 89,6%, ndërsa 2019-2023, krahasuar me burrat (37,2%), ose incidentet që prekin burrat janë rritur nga 50 në përkatësisht 342 dhe 203 raste. Gjatë periudhës 57, ose me 14%37. Figura 11 Viktimat e keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën në familje në BP, sipas gjinisë, 2019-2023 2019 2020 2021 2022 2023 91 78 65 60 57 48 42 38 35 31 Burra Gra Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Siç konstatohet nga tabela më poshtë, gratë juridiksionet e Ballkanit Perëndimor. Përqindja e përbëjnë shumicën e viktimave38 të incidenteve grave në totalin e viktimave varion nga 53,1% në me armë zjarri në dhunën në familje në të gjitha Mal të Zi e deri në 69,9% në Serbi. 37 Në të njëjtën periudhë, nuk është raportuar gjinia e 27 viktimave. 38 Në AVMP, një viktimë përkufizohet si një individ që është kërcënuar, lënduar, apo vrarë si rezultat i përdorimit të armëve të zjarrit/municioneve/lëndëve plasëse. Viktimat përfshijnë gjithashtu individët që kanë qenë të pranishëm në momentin kur është shkrepur një armë zjarri, por që nuk kanë pësuar lëndime nga shkrepja e armës, si dhe individët që kanë qenë të pranishëm gjatë një incidenti ku arma e zjarrit është shfaqur por nuk është përdorur. 38  Ndikimi i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje Tabela 3 Viktimat e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje, sipas gjinisë, vitit dhe juridiksionit Juridiksioni 2019 2020 2021 2022 2023 Burra (%) Gra (%) (2019-2023) (2019-2023) B G B G B G B G B G Shqipëria 7 7 7 15 9 13 11 20 15 17 40,5% 59,5% Bosnjë- 8 12 8 8 2 9 2 5 7 9 38,6% 61,4% Hercegovina Kosova 2 10 11 11 9 25 10 28 16 15 35% 65% Mali i Zi 3 1 4 3 3 2 2 1 3 10 46,9% 53,1% Maqedonia e 5 3 2 6 4 2 10 9 3 8 46,2% 53,8% Veriut Serbia 10 15 6 22 4 9 7 15 13 32 30,1% 69,9% TOTALI 35 48 38 65 31 60 42 78 57 91 37,2% 62,8% Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Përqindja më e lartë e grave në totalin e Edhe pse keqpërdorimi i armëve të zjarrit viktimave është regjistruar në Serbi, pasuar në dhunën në familje prek si gratë po ashtu dhe me diferencë të vogël nga Kosova, Bosnjë- burrat, ndikimi joproporcional te gratë dhe natyra Hercegovina dhe Shqipëria. Në Malin e Zi me bazë gjinore e këtij fenomeni dalin qartësisht dhe Maqedoninë e Veriut, dallimet ndërmjet në pah kur shqyrtohen kontekstet specifike dhe përqindjes së grave dhe burrave ishin më të ulëta. modelet e viktimizimit të përjetuara nga gratë Të dhënat zyrtare të disponueshme për dhe burrat në Ballkanin Perëndimor. viktimat e incidenteve të dhunës në familje me Në kontekstin e kriminalitetit me armë zjarri, armë zjarri të raportuara në polici në Ballkanin gratë dhe burrat përjetojnë modele të ndryshme Perëndimor, tregojnë se, në mbarë rajonin, viktimizimi, ndërkohë që niveli dhe konteksti i gratë përbëjnë shumicën e viktimave të këtyre ekspozimit të tyre ndaj dhunës me armë kanë incidenteve. Nga viti 2019 deri në vitin 2021, specifika thellësisht gjinore. gratë përbënin 71,9% të viktimave të incidenteve Nga totali i incidenteve me armë zjarri që të dhunës në familje me armë zjarri në Shqipëri, kanë prekur gratë, të regjistruara nga AVMP- ndërsa burrat 28,1%, kurse në Mal të Zi, gratë ja, 29,8% kanë ndodhur në kontekstin e dhunës përbënin 80% të viktimave dhe burrat 20%. Një në familje, duke e renditur këtë kontekst në tendencë e ngjashme është konfirmuar gjithashtu vendin e dytë pas incidenteve kriminale që nga të dhënat e kufizuara të siguruara nga njësitë përbënin 49,1% të totalit. Duke pasur parasysh në Bosnjë-Hercegovinë,39 sipas të cilave gratë nivelin e mosraportimit të dhunës në familje, i përbëjnë 72% të viktimave, ndërsa burrat 28%. cili përshkallëzohet më tej nga prania e armëve të zjarrit, përqindja reale e këtyre incidenteve *** ka gjasa të jetë edhe më e lartë. Për sa i përket 39 Njësitë në vijim nga Bosnjë-Hercegovina kanë siguruar të dhëna: Rrethi Brčko, Kantoni i Sarajevës, Kantoni i Tuzlës dhe Kantoni i Zenica-Doboj. 39 Kapitulli 4 llojeve të tjera të incidenteve, me përjashtim të Ndryshe nga gratë, burrat kanë më shumë kategorisë “të tjera/të panjohura”40, asnjë kategori gjasa që të përballen me keqpërdorimin e armëve tjetër (si p.sh. mosmarrëveshjet në publik, të të zjarrit në kontekstin e mosmarrëveshjeve në shtënat aksidentale, të shtënat gjatë festimeve, publik, të cilat përbëjnë mbi një të tretën e totalit gjuetia apo mosmarrëveshjet me policinë) nuk të incidenteve, përkatësisht 34%. Ato pasohen tejkalon pesë për qind të totalit të incidenteve me nga incidentet e kategorizuara si “të tjera/të armë zjarri që përfshijnë gratë. Rreziku i lartë që panjohura” me 27,4%, konteksti kriminal me paraqesin armët e zjarrit për gratë thellohet edhe 23,4%, si dhe të shtënat aksidentale ose gjatë më tej kur shqyrtohen pasojat fatale të këtyre festimeve dhe gjuetia me 6,7%. incidenteve, diçka që do të trajtohet më vonë në Një krahasim i konteksteve tregon se gratë raport. kanë pothuajse pesë herë më shumë gjasa se burrat që të përjetojnë keqpërdorim të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje, përkatësisht 29,8% për gratë dhe 6,2% për burrat. Figura 12 Figura 13 Përqindja e viktimave gra Përqindja e viktimave në incidentet e lidhura burrave në incidentet me armët e zjarrit në BP, e lidhura me armët e sipas llojit të incidentit, zjarrit në BP, sipas llojit të 2019-2023 incidentit, 2019-2023 100% 34% 100% 49,1% 27,4% 29,8% 23,4% 11,4% 6,7% 5% 6,2% 4,2% 0% 0% 0,3% 2,3% Konteksti kriminal Dhuna në familje Tjetër/i panjohur Mosmarrëveshje në publik Të shtënat aksidentale/festive/Gjuetia Mosmarrëveshje me policinë Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë 40 Kategoria “Të tjera”, e cila është një kategori e veçantë në llojet e incidenteve me armë zjarri, u referohet vetëvrasjeve, të shtënave në rrethana të papërcaktuara, të shtënave kundrejt kafshëve që nuk lidhen me gjuetinë, shpërthimeve për shkaqe të papërcaktuara, përdorimit të armëve për mbrojtje dhe të gjitha incidenteve të tjera që nuk mund të klasifikohen në një nga kategoritë e mësipërme. 40  Ndikimi i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje Janë konstatuar ndryshime të ishte më e konsiderueshme te gratë, përqindja konsiderueshme gjatë periudhës së analizuar. Me e të cilave pothuajse është dyfishuar, nga 20,6% përjashtim të vitit 2021, përqindja e incidenteve në 40,1%. Në rastin e burrave është regjistruar në kontekstin e dhunës në familje është rritur një rritje më e ulët por gjithsesi e dukshme, si për gratë po ashtu dhe për burrat. Kjo rritje përkatësisht nga 6,7% në 8,2%. Figura 14 Pjesa e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje, në raport me numrin total të incidenteve në BP, sipas gjinisë së viktimave dhe vitit 2019 2020 2021 2022 2023 40,1% 38,5% 27,3% 24,4% 20,6% 6,7% 8,2% 5,2% 5,1% 6,1% Gra Burra Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Karakteristikat e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje Në kontekstin familjar, keqpërdorimi i periudhës 2019-2023, në AVMP u regjistruan armëve të zjarrit ndodh më shpesh në kuadër 266 incidente me armë zjarri në kuadër të dhunës të dhunës nga partneri intim se sa në kuadër nga partneri intim dhe 186 incidente në kuadër të dhunës nga anëtarët e tjerë të familjes. Gjatë të dhunës nga anëtarët e tjerë të familjes. Figura 15 Incidentet e lidhura me armët e zjarrit në BP, sipas autorit (partnerët intimë dhe anëtarët e tjerë të familjes), 2019-2023 58,8% 41,2% Dhuna nga partneri intim Anëtarë të tjerë të familjes Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë 41 Kapitulli 4 Numri i incidenteve të regjistruara të kryera të kryera nga anëtarët e tjerë të familjes u rrit nga partnerët intimë u rrit më ndjeshëm dhe gjithashtu ndjeshëm, edhe pse në një masë më të pothuajse u dyfishua në pesë vite, nga 36 në vitin ulët dhe me më tepër luhatje krahasuar me rastet 2019 në 70 në vitin 2023. Numri i incidenteve e përfshirjes së partnerëve intimë. Figura 16 Numri i incidenteve të lidhura me armët e zjarrit në BP, të kryera nga partnerët intimë dhe anëtarët e tjerë të familjes, sipas vitit 2019 2020 2021 2022 2023 70 61 51 48 47 42 36 36 32 29 Partnerë intimë Anëtarë të tjerë të familjes Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Dallimet në modelet e viktimizimit përbënin 97,7% të viktimave të dhunës me armë nënvizojnë diferencat e konsiderueshme zjarri nga partneri intim gjatë periudhës 2019- gjinore në përvojat e dhunës në familje. Të 2023. Siç tregohet nga grafiku më poshtë, numri dhënat e AVMP-së tregojnë një tendencë të i burrave të prekur nga dhuna me armë nga vazhdueshme sipas së cilës gratë preken në partnerët e tyre ka mbetur në nivele vazhdimisht mënyrë joproporcionale nga keqpërdorimi të ulëta dhe në disa vite, nuk janë raportuar fare i armëve të zjarrit nga partnerët intimë dhe incidente të tilla. Figura 17 Viktimat e incidenteve me armë zjarri të kryera nga partnerët intimë në BP, sipas gjinisë dhe vitit 2019 2020 2021 2022 2023 70 61 49 48 33 1 2 3 0 0 Burra Gra Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë 42  Ndikimi i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje Gratë e grupmoshës 36 deri në 60 vjeç kanë Nga ana tjetër, burrat kanë më shumë gjasa më shumë gjasa që të përjetojnë dhunë në familje që të bien viktima të keqpërdorimit të armëve të me armë zjarri, pasuar nga ato të grupmoshës zjarrit nga anëtarët e tjerë meshkuj të familjes. 19-35 vjeç dhe 61 vjeç e lart. Kjo shpërndarje Në rastet kur gjinia e viktimave është bërë e moshore e viktimave është dokumentuar në ditur, burrat përbënin 72,3% ndërsa gratë 27,7% rajon nga AVMP-ja e SEESAC dhe nga të dhënat të totalit të viktimave. zyrtare të siguruara nga MB-të në rajon. Figura 18 Viktimat e incidenteve me armë zjarri të kryera nga anëtarët e tjerë të familjes në BP, 2019-2023 2019 2020 2021 2022 2023 43 31 31 31 21 15 13 12 11 9 2 5 Burra Gra Gjinia nuk është raportuar Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Ashtu siç u përmend edhe më lart, gratë konfliktet mbi pronësinë e tokës, dhe në disa dhe burrat e grupmoshës 36-60 vjeç ishin më raste, problemet e shëndetit mendor. të ekspozuar ndaj keqpërdorimit të armëve të Keqpërdorimi i armëve të zjarrit në zjarrit, kryesisht nga anëtarët e tjerë meshkuj të kontekstin e dhunës nga partneri intim ndikon familjes. jo vetëm te partneri i dhunuar, por edhe tek Edhe pse informacionet e detajuara mbi anëtarët e tjerë të familjes, apo individët e rrethanat e incidenteve janë të kufizuara, të pranishëm në “vendngjarje”. Gjatë pesë viteve të dhënat e disponueshme tregojnë se në përgjithësi analizuara, 38 burra dhe 22 gra janë prekur nga incidentet ndodhin ndërmjet anëtarëve të keqpërdorimi i armëve të zjarrit në kontekstin e rrethit të ngushtë familjar, kryesisht ndërmjet dhunës në familje, ndërsa gjinia e 20 viktimave të baballarëve dhe djemve, pavarësisht nëse janë tjera nuk është raportuar. Të dhënat e kufizuara viktima apo autorë. Për më tepër, janë regjistruar konfirmojnë gjithashtu se edhe fëmijët bëjnë mosmarrëveshje edhe ndërmjet vëllezërve, si dhe pjesë te personat e prekur. incidente që përfshijnë anëtarët e rrethit më të Për sa i përket vendndodhjes, incidentet me gjerë familjar, si nipërit, kunetërit dhe kushërirët. armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në Motivet e këtyre incidenteve janë të ndryshme Ballkanin Perëndimor kishin shumë më tepër dhe përfshijnë mosmarrëveshjet familjare, gjasa që të ndodhnin në zonat urbane se sa në ato konfliktet e pazgjidhura të pronës dhe abuzimin rurale, përkatësisht 65,4% dhe 34,6%. Përjashtim për një kohë të gjatë. Mosmarrëveshjet e lidhura përbente vetëm Shqipëria, ku incidentet në zonat me pronat janë një faktor i rëndësishëm në rurale ishin pak më të shpeshta (52%) se në zonat shumë incidente, duke përfshirë në ato që lidhen urbane, dhe Mali i Zi, ku shumica dërrmuese e me trashëgiminë, mosmarrëveshjet financiare, incidenteve ndodhnin në zonat urbane (90,3%). 43 Kapitulli 4 Në mbarë rajonin, armët e zjarrit kishte më hulumtimin e mëparshëm të SEESAC. shumë gjasa të përdoreshin në hapësira private, Një në dhjetë incidente kanë ndodhur si p.sh. në shtëpi dhe oborre, aty ku u regjistruan në rrugë, trotuare, ose parkingje, pasuar nga 83,2% e të gjitha incidenteve. Këto tendenca incidentet në hapësira të tjera publike, si zyrat vijojnë prej kohësh dhe janë në përputhje me apo qendrat tregtare. Figura 19 Vendndodhja e detajuar e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në BP, 2019-2023 83,2% 10% 6,8% Shtëpi/Oborr Rrugë/vend parkimi/trotuar Ndërtesë publike/zyrë/qendër tregtare Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë 4.3 Pasojat vdekjeprurëse të incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje Krejtësisht ndryshe nga nivelet e ulëta të dokumenton pasojat e larta vdekjeprurëse të raportimit, keqpërdorimi i armëve të zjarrit ka armëve të zjarrit në këtë kontekst. ndikime të thella dhe të gjera në sigurinë dhe Nga viti 2019 deri në vitin 2023, numri total mirëqenien e grave dhe burrave në rajon, si dhe i vdekjeve nga incidentet me armë zjarri në përbën një sfidë të konsiderueshme në kontekstin dhunën në familje (152) ishte më i lartë se në e kontrollit të AVL-ve. Efektet e tij kumulative çdo kategori tjetër incidentesh të mbuluar nga janë të rënda dhe variojnë nga lëndimet fizike AVMP-ja, duke tejkaluar numrin e viktimave në me pasoja fatale dhe jo fatale e deri në traumat kontekstet kriminale (144) dhe mosmarrëveshjet psikologjike. në publik (135), të cilat renditeshin përkatësisht Pasojat e rënda të dhunës në familje në vendin e dytë dhe të tretë, nëse përjashtojmë pasqyrohen nga numri i viktimave nga incidentet kategorinë “Të tjera”41. me armë zjarri në këtë kontekst. Një analizë e të Numri i lartë i viktimave në rastet e dhunës në dhënave të AVMP-së ofron informacione mbi familje bie në kundërshtim me numrin relativisht karakteristikat e keqpërdorimit të armëve të zjarrit të ulët të incidenteve të raportuara, çka nënvizon në dhunën në familje, duke mundësuar kuptimin rreziqet specifike të lidhura me armët e zjarrit, të e këtij fenomeni në kuadër të problematikës cilat rrisin gjasat e pasojave fatale. së gjerë të dhunës me armë në rajon, si dhe 41 Kategoria “Të tjera”, e cila është një kategori e veçantë në llojet e incidenteve me armë zjarri, u referohet vetëvrasjeve, të shtënave në rrethana të papërcaktuara, të shtënave kundrejt kafshëve që nuk lidhen me gjuetinë, shpërthimeve për shkaqe të papërcaktuara, përdorimit të armëve për mbrojtje dhe të gjitha incidenteve të tjera që nuk mund të klasifikohen në një nga kategoritë e mësipërme. 44  Ndikimi i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje Figura 20 Numri i vdekjeve me armë zjarri, sipas llojit të incidentit në BP, 2019-202342 152 144 142 135 64 29 15 Dhuna në familje Konteksti kriminal Mosmarrëveshje në publik Të shtënat aksidentale/festive/Gjuetia Vrasjet në masë Mosmarrëveshje me policinë Të tjera Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Janë identifikuar disa faktorë që rrisin tendencë e ngjashme u vëzhgua në Mal të Zi, ku probabilitetin e pasojave fatale në një incident incidentet e dhunës në familje renditeshin pas të dhunës në familje ku përfshihen armët e kategorisë “Të tjera” dhe kontekstit kriminal, zjarrit: shkalla e lëndimeve të shkaktuara nga të si dhe në Kosovë, ku incidentet e dhunës në shtënat me armë, aftësia e kufizuar e grave për familje renditeshin pas kategorisë “Të tjera” dhe të rezistuar, probabiliteti i ulët për t’u arratisur mosmarrëveshjeve në publik. apo për ndërhyrje nga persona të tjerë, si dhe probabiliteti i lartë i përdorimit të armëve të zjarrit nga abuzuesi.43 Në nivel juridiksioni, në Serbi, Bosnjë- Hercegovinë dhe Maqedoninë e Veriut, numri i viktimave nga incidentet me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje tejkalonte numrin e viktimave në të gjitha llojet e tjera të incidenteve. Në Shqipëri, për sa i përket numrit të viktimave, incidentet e dhunës në familje renditeshin në vendin e tretë, pas incidenteve në kontekstet kriminale dhe mosmarrëveshjeve në publik; një 42 Numrat e paraqitur në këtë figurë përfshijnë totalin e viktimave me armë zjarri, pra të burrave, grave dhe personave për të cilët nuk është raportuar gjinia. 43 SEESAC. 2016. Gjinia dhe AVL-të në Evropën Juglindore. Beograd: SEESAC., faqja 23. 45 Kapitulli 4 Figura 21 Numri i vdekjeve me armë zjarri, sipas llojit të incidentit dhe juridiksionit, 2019-202344 9 14 8 1 10 2 7 Mali i Zi 51 28 41 20 19 22 Serbia 36 16 21 18 2 25 Bosnjë-Hercegovina 18 5 20 8 6 44 Kosova 11 6 7 5 1 11 Maqedonia e Veriut 27 74 38 12 4 29 Shqipëria Dhuna në familje Konteksti kriminal Mosmarrëveshje në publik Të shtënat aksidentale/festive/Gjuetia Vrasjet në masë Mosmarrëveshje me policinë Të tjera Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Në nivel rajonal, numri i viktimave nga numrit të viktimave; megjithatë, vrasjet në masë keqpërdorimi i armëve të zjarrit në kontekstin që ndodhën në vitin 2022 (Cetinje) dhe 2023 e dhunës në familje arriti majat në vitin 2020, (Beograd, Dubona dhe Orašje) patën ndikim të ndërsa në vitet 2019 dhe 2021, dhuna në familje ndjeshëm në këto renditje. Nëse përjashtojmë renditej në vendin e tretë për sa i përket numrit këto incidente, dhunë në familje do të renditej të viktimave. Në vitet 2022 dhe 2023, dhuna në e para në të dyja vitet për sa i përket numrit të familje renditej në vendin e dytë për sa i përket viktimave. 44 Numrat e paraqitur në këtë figurë përfshijnë totalin e viktimave me armë zjarri, pra të burrave, grave dhe personave për të cilët nuk është raportuar gjinia. 46  Ndikimi i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje Figura 22 Numri i vdekjeve me armë zjarri në BP, sipas llojit të incidentit dhe vitit 2019 2020 2021 2022 2023 40 35 33 33 32 30 30 28 28 29 26 27 27 26 27 25 25 25 24 20 21 19 17 10 11 8 9 7 3 2 2 1 0 0 0 Dhuna në familje Konteksti kriminal Mosmarrëveshje në publik Të shtënat aksidentale/festive/Gjuetia Vrasjet në masë Mosmarrëveshje me policinë Të tjera Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Në veçanti, viti 2020 regjistroi numrin rrepta të izolimit në të gjithë rajonin. Kjo thekson më të lartë të vdekjeve të grave dhe burrave, nevojën për hulumtime të tjera mbi mënyrën se një periudhë kjo që përkoi me vitin e parë të si kushtet specifike gjatë COVID-19 kontribuuan pandemisë dhe që u karakterizua nga masat e në këto pasoja. Figura 23 Numri i grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në BP, sipas vitit 2019 2020 2021 2022 2023 23 19 18 17 17 16 13 11 10 8 Gra Burra Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Ndikimi joproporcional i keqpërdorimit të viktimat nga armët e zjarrit sipas llojit të armëve të zjarrit në dhunën në familje te gratë incidentit. është veçanërisht i dukshëm nëse i kategorizojmë 47 Kapitulli 4 Siç ilustrohet në figurën më poshtë, 68,4% Ndryshe nga gratë, burrat përballen me e grave të vrara me armë zjarri në rajon kanë rreziqe shumë më të larta që të vriten në qenë viktima të dhunës në familje, një shifër kjo kontekste të tjera, si p.sh. në mosmarrëveshjet në pothuajse tetë herë më e lartë se numri i grave publik (24,9%) dhe kontekstin kriminal (24,3%). të vrara në kontekstin e veprimtarive kriminale Megjithatë, një përqindje e konsiderueshme e (8,8%), i cili është konteksti i dytë më i përhapur, burrave të vrarë me armë zjarri kanë humbur duke përjashtuar kategorinë “Të tjera”. jetën në kontekstin e dhunës në familje (10,2%). Figura 24 Figura 25 Viktimat gra nga armët e Viktimat burra nga armët zjarrit, sipas llojit të e zjarrit, sipas llojit të incidentit në BP, 2019-2023 incidentit në BP, 2019-2023 100% 23% 100% 10,2% 6,6% 5,1% 2,8% 0,7% 3,5% 8,8% 10,6% 68,4% 24,9% 24,3% 10,9% 0% 0% Dhuna në familje Konteksti kriminal Mosmarrëveshje në publik Të shtënat aksidentale/festive/Gjuetia Vrasjet në masë Mosmarrëveshje me policinë Tjetër/i panjohur Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Një tendencë e tillë është konstatuar prej kohësh në të gjithë rajonin. 48  Ndikimi i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje Tabela 4 Numri i viktimave sipas llojit të incidentit në BP, sipas gjinisë dhe vitit 2019 2020 2021 2022 2023 G B G B G B G B G B Dhuna në familje 18 10 23 17 17 8 16 11 19 13 Konteksti kriminal 4 26 0 27 3 30 0 27 5 21 Mosmarrëveshjet në publik 0 30 0 24 0 29 1 24 0 27 Të shtënat aksidentale/festive/Gjuetia 1 7 2 15 1 19 3 7 0 9 Vrasjet në masë 0 0 0 0 0 0 4 6 9 10 Mosmarrëveshjet me policinë 0 3 0 2 0 1 0 2 0 7 Të tjera 3 23 2 33 2 28 1 19 2 23 Totali 26 99 27 118 23 115 25 96 35 110 Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Është e qartë se modelet e viktimizimit Në të njëjtën periudhë, dy burra janë vrarë me në dhunën në familje shfaqin dallime të armë zjarri nga partnerja intime, çka përbën 0,6% konsiderueshme gjinore dhe prekin gratë në të totalit të burrave të vrarë me armë. Dhuna me mënyrë joproporcionale. Megjithatë, në terma armë zjarri nga partneri intim cenon gjithashtu absolutë, një numër i konsiderueshëm i burrave sigurinë e personave të tjerë që mund të jenë të kanë humbur jetën në kontekstin e dhunës në pranishëm. Gjatë periudhës së raportimit, 11 familje. persona në total, përkatësisht 3 gra dhe 8 burra, Në kontekstin e dhunës në familje, gratë janë vrarë në këtë kontekst. ishin më të rrezikuara nga keqpërdorimi i Gjithashtu, nga totali i personave të vrarë armëve të zjarrit nga partnerët intimë aktualë me armë zjarri, 20 gra (14,6%) dhe 49 burra ose të mëparshëm. Pak më tepër se një në dy gra (9,1%) janë vrarë nga anëtarë të tjerë të familjes, (71 nga 136) të vrara me armë zjarri në Ballkanin kryesisht të gjinisë meshkuj. Perëndimor, janë vrarë nga partneri i tyre intim. Figura 26 Ndikimi i ndryshëm gjinor i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje në BP, 2019-2023 68,4% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje, në 10,9% raport me totalin e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri 50,7% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri nga partnerët intimë nga totali i grave dhe 0,6% burrave të vrarë në incidente me armë zjarri 14,7% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri nga anëtarët e tjerë të familjes, në raport 8,7% me totalin e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri Gra Burra Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë 49 Kapitulli 4 Siç tregohet qartë, shumica e viktimave nga gjithashtu ndjeshëm gjatë ose pas ndarjes, dhe incidentet me armë zjarri në kontekstin e dhunës mund të rezultojë në një pasojë fatale, gjasat në familje janë të lidhura me dhunën nga partneri e së cilës rriten më tej nga prania e armëve të intim, një tendencë kjo që vijon prej kohësh. zjarrit. Për më tepër, të dhënat tregojnë mënyrën se si përdoren armët e zjarrit nga abuzuesi në përpjekje për të rivendosur kontrollin mbi viktimën, një çështje e cila diskutohet më tej në kapitullin 7. Hulumtimi i kryer në Serbi tregoi Figura 27 se periudha ndërmjet momentit të largimit nga Vrasjet me armë zjarri autori dhe vrasjes së grave të larguara, varionte në kontekstin e dhunës nga disa ditë deri në dy vjet.45 në familje në BP, sipas autorit, 2019-2023 100% 45,1% Figura 28 Përqindja e grave të vrara me armë zjarri në BP nga partnerët intimë aktualë dhe të mëparshëm, 2019-2023 100% 25% 54,9% 75% 0% Partnerë intimë Anëtarë të tjerë të familjes Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Në kontekstin e dhunës nga partneri intim me armë zjarri, gratë përballen me rrezik më 0% të lartë të humbjes së jetës nga partnerët e tyre gratë e vrara me armë zjarri nga partnerët intimë aktualë aktualë (75% e rasteve) se sa nga ish-partnerët gratë e vrara me armë zjarri nga ish-partnerët intimë (25% e rasteve). Këto të dhëna nënvizojnë se, edhe pse në disa raste rreziku mund të ulët pas Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës largimit nga personi abuzues, ai mund të rritet me armë 45 Lacmanović. Vedrana. 2021. Analysis of cases of femicide committed with firearms (June 2017 - June 2020). Beograd: UNDP. 50  Ndikimi i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje Ndikimi joproporcional i keqpërdorimit të gjitha juridiksionet e Ballkanit Perëndimor, siç armëve të zjarrit te gratë është i dukshëm në të tregohet më poshtë. Figura 29 Shqipëria, 2019-2023 65,2% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje, në 7,5% raport me totalin e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri 39,1% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri nga partnerët intimë, në raport me totalin e grave dhe 0% burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri 21,7% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri nga anëtarët e tjerë të familjes, në raport me totalin e 6,8% grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri Gra Burra Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Figura 30 Bosnjë-Hercegovina, 2019-2023 82,8% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje, 13,5% në raport me totalin e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri 62,1% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri nga partnerët intimë, në raport me 1,1% totalin e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri 17,2% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri nga anëtarët e tjerë të familjes, në raport 9% me totalin e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri Gra Burra Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Figura 31 Kosova, 2019-2023 66,7% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje, në 11,4% raport me totalin e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri 58,3% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri nga partnerët intimë, në raport me 0% totalin e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri 8,3% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri nga anëtarët e tjerë të familjes, në raport 8% me totalin e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri Gra Burra Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë 51 Kapitulli 4 Figura 32 Mali i Zi, 2019-2023 55,6% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje, në 9,5% raport me totalin e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri 33,3% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri nga partnerët intimë, në raport me 0% totalin e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri 22,2% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri nga anëtarët e tjerë të familjes, në raport 9,5% me totalin e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri Gra Burra Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Figura 33 Maqedonia e Veriut, 2019-2023 83,3% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje, në 17,1% raport me totalin e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri 50% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri nga partnerët intimë, në raport me totalin 0% e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri 16,7% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri nga anëtarët e tjerë të familjes, në raport 17,1% me totalin e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri Gra Burra Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Figura 34 Serbia, 2019-2023 63,2% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje, në 12,1% raport me totalin e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri 50,9% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri nga partnerët intimë, në raport me totalin 1,6% e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri 10,5% Përqindja e grave dhe burrave të vrarë me armë zjarri nga anëtarët e tjerë të familjes, në raport 8,9% me totalin e grave dhe burrave të vrarë në incidentet me armë zjarri Gra Burra Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë 52  Ndikimi i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje 4.4 Plagosjet Keqpërdorimi i armëve të zjarrit në 60 plagosje me armë zjarri në kontekstin e dhunës kontekstin e dhunës në familje ndikon negativisht në familje. Numri i plagosjeve të regjistruara në mirëqenien fizike të grave dhe burrave në ka shfaqur luhatje të konsiderueshme. Më rajon, duke shkaktuar forma të ndryshme të konkretisht, ai arriti pikun në vitin 2019, dhe më plagosjeve/lëndimeve trupore. Gjatë pesë viteve pas u ul ndjeshëm gjatë viteve 2020, 2021 dhe të analizuara, u regjistruan nga AVMP-ja në total 2022, si dhe regjistroi sërish rritje në vitin 2023. Figura 35 Numri i plagosjeve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në BP, sipas vitit dhe gjinisë së viktimës 2019 2020 2021 2022 2023 15 9 7 7 6 4 3 3 3 3 Burra Gra Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Në përgjithësi, burrat kishin më shumë parë që tregonin se gratë janë më të rrezikuara gjasa se gratë që të pësonin plagosje me armë nga plagosjet me armë zjarri nga partnerët e tyre zjarri, edhe pse shifrat pësuan luhatje të intimë, pasi 66,7% e plagosjeve të grave kanë konsiderueshme gjatë pesë viteve të analizuara. ndodhur në kontekstin e dhunës nga partneri Në veçanti, në vitin 2023, numri i plagosjeve intim. Nga ana tjetër, burrat përballen me një me armë zjarri ndërmjet burrave dhe grave tendencë të kundërt, pasi rrezikojnë kryesisht ishte i njëjtë. Në përgjithësi, numri i plagosjeve të plagosen me armë zjarri nga anëtarët e tjerë me armë zjarri të kryera nga anëtarët e tjerë të meshkuj të familjes, apo të jenë viktima të familjes ishte më i lartë se në kontekstin e dhunës tërthorta në dhunën nga partneri intim (93% e nga partneri intim. numrit total të plagosjeve të shkaktuara te burrat Për sa i përket rreziqeve, të dhënat në kontekstin e dhunës në familje). rikonfirmuan tendencat e dokumentuara më 4.5 Kërcënimet Edhe pse të dhënat mbi keqpërdorimin përfshihet përdhunimi, lëndimi emocional, e armëve të zjarrit disponohen kryesisht për shtrëngimi, si dhe dhunë ekonomike. Edhe pse vrasjet/vrasjet e grave, plagosjet dhe sulmet, këto forma të dhunës zakonisht pasohen nga armët e zjarrit përdoren gjithashtu si një mjet për ngjarje fatale, raportimi i tyre vazhdon të jetë në të kryer forma të tjera të dhunës me bazë gjinore, nivele tejet të ulëta. si p.sh. dhunë psikologjike, dhunë seksuale, ku 53 Kapitulli 4 Të dhënat e kufizuara mbi rastet e përfshijnë gjeste verbale apo fizike që synojnë të regjistruara të përdorimit të armëve të zjarrit për trembin apo kërcënojnë viktimat. Natyra e këtyre kërcënime ofrojnë vetëm njohuri të pjesshme kërcënimeve është e ndryshme, por shpeshherë rreth këtij fenomeni. Gjatë periudhës 2019- përfshin kërcënimet e drejtpërdrejta me vdekje, 2023, u regjistruan në AVMP një total prej 177 apo taktikat që synojnë të rrisin frikën, si p.sh. kërcënimesh me armë zjarri në kontekstin e shkrepja e armëve të zjarrit apo shfaqja e armëve dhunës në familje. Pak më tepër se dy të tretat e të tjera të rrezikshme. Edhe pse në shumicën e këtyre incidenteve kishin ndodhur në kontekstin rasteve këto kërcënime u drejtohen partnerëve e dhunës nga partneri intim (67,2%), duke sjellë intimë, ato shtrihen edhe tek anëtarët e tjerë të pasoja për partnerët intimë (95 incidente), si familjes, ku përfshihen fëmijët, prindërit dhe dhe persona të tjerë (24 incidente). Për më tepër, motrat/vëllezërit. Në disa raste, fëmijët janë 58 kërcënime ishin kryer nga anëtarët e tjerë të ekspozuar ndaj dhunës apo kërcënuar në mënyrë familjes. të drejtpërdrejtë. Gratë përbënin shumicën e viktimave Për më tepër, në disa raste, autorët kanë (69,5%), duke përfshirë të gjitha viktimat e pasur precedentë penalë të mëparshëm, historik dhunës nga partneri intim. të dhunës në familje, apo urdhra mbrojtjeje të Edhe pse informacionet e detajuara lëshuar kundër tyre, çka pasqyron tendencat e mbi incidentet që përfshijnë kërcënime me vazhdueshme të sjelljes abuzive. armë zjarri, shpeshherë janë të kufizuara, Edhe pse shumë prej këtyre armëve ishin pa të dhënat e disponueshme tregojnë se këto leje, disa autorë kanë përdorur armët e zjarrit me kërcënime në kontekstin e dhunës në familje leje për të lënduar apo kërcënuar viktimat e tyre. apo të mosmarrëveshjeve familjare zakonisht 4.6 Përmbledhje e të dhënave administrative Në Shqipëri, gjatë periudhës 2019-2021, zjarri, ndërsa 42,5% e vrasjeve janë kryer nga u regjistruan në total 60 individë si viktima të anëtarët e tjerë të familjes. Gratë përbëjnë vrasjeve të lidhura me marrëdhëniet familjare. shumicën e viktimave të vrara me armë zjarri Nga këto, në 20 raste autori ishte një partner në kontekstin e dhunës në familje me 69,6% intim, ndërsa në 40 rastet e tjera autori ishin një (16 nga 23), ndërsa burrat 30,4% (7 nga 23). anëtar tjetër i familjes. Gratë përbënin shumicën Proporcionalisht, një në tre gra (34%, 16 nga 47) e viktimave të vrasjeve në kontekstin familjar, të vrara në kontekstin e dhunës në familje janë përkatësisht 78,3% (47 nga 60), ndërsa burrat vrarë me armë zjarri, ndërsa në rastin e burrave 21,7% (13 nga 60). Gratë përbënin shumicën e kjo shifër është 53,8% (7 nga 13). viktimave të vrasjeve, qoftë të kryera nga partnerët Gjatë të njëjtës periudhë, në Kosovë, janë intimë (95% të të gjitha viktimave), po ashtu dhe vrarë 39 persona në kontekstin e dhunës në nga anëtarët e tjerë të familjes (70% të të gjitha familje, 9 nga partnerët e tyre intimë dhe 30 nga viktimave), por siç është bërë e qartë tashmë, anëtarët e tjerë të familjes. Gratë përbënin 43,6% janë veçanërisht të rrezikuara që të vriten nga një të totalit të personave të vrarë, ndërsa burrat partner aktual apo i mëparshëm. Në kontekstin 56,4%. Gratë përbënin shumicën e viktimave nga familjar, burrat janë më të rrezikuar që të vriten partnerët intimë (8 nga 9), ndërsa burrat ishin nga anëtarë të tjerë meshkuj të familjes (30% e kryesisht të rrezikuar që të vriteshin nga anëtarët viktimave) se sa nga partneret intime (vetëm një e tjerë të familjes, një kontekst ku burrat përbënin rast i tillë u regjistrua në Shqipëri gjatë periudhës 70% të numrit total të viktimave. 11,8% e grave përkatëse trevjeçare). Nga totali i vrasjeve të dhe 27,3% e burrave të vrarë në kontekstin e kryera në kontekstin familjar, 38,3% (23 nga 60) dhunës në familje, janë vrarë me armë zjarri. ishin kryer me armë zjarri. Nga totali i vrasjeve Në Malin e Zi, gjatë periudhës 2019-2021, nga partnerët intimë, 30% janë kryer me armë u regjistruan 16 vrasje në total në kontekstin e 54  Ndikimi i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje dhunës në familje, nga të cilat nëntë gra (56,2%) vrarë me armë zjarri. dhe shtatë burra (43,8%). Gratë përbënin Gjatë të njëjtës periudhë, në Kantonin e shumicën e viktimave nga partnerët intimë (3 Sarajevës, janë vrarë 10 persona në kontekstin gra krahasuar me 2 burra) dhe të viktimave nga e dhunës në familje, katër nga partnerët e tyre anëtarët e tjerë të familjes (6 gra krahasuar me intimë dhe 6 nga anëtarët e tjerë të familjes. Gratë 5 burra). Nuk disponoheshin të dhëna mbi përbënin shumicën e viktimave (3 nga 4) të vrara përdorimin e armëve të zjarrit në këto vrasje. nga partnerët intimë, ndërsa në rastin e burrave Në Maqedoninë e Veriut, kishin ndodhur vetëm një viktimë ishte mashkull. Për sa i përket 15 vrasje në kontekstin e dhunës në familje, vrasjeve të kryera nga anëtarët e tjerë të familjes, përkatësisht shtatë gra dhe tetë burra. Gjatë edhe në këtë rast gratë përbënin shumicën (4 periudhës së raportimit, një nga këto vrasje ishte nga 6), krahasuar me burrat (2 nga 6). Një grua kryer me armë zjarri. ishte vrarë me armë zjarri, ndërsa pjesa tjetër e Në Bosnjë-Hercegovinë, u ndanë të dhëna viktimave janë vrarë me mjete të tjera. Po ashtu, nga Republika e Sërpskas, Kantoni i Sarajevës nga totali i viktimave nga anëtarët e tjerë të dhe Kantoni i Zenica-Doboj. Nga viti 2019 familjes, një viktimë (një burrë) ishte vrarë me deri në vitin 2021, në Republikën e Sërpskas, armë zjarri. janë vrarë 19 persona në kontekstin e dhunës Në Kantonin e Zenica-Doboj, janë vrarë në familje, 10 nga partnerët e tyre intimë dhe 9 në total gjashtë persona në kontekstin familjar. nga anëtarët e tjerë të familjes. Të gjitha viktimat Shumica e viktimave, përkatësisht pesë gra, ishin e dhunës nga partnerët intimë ishin gra (10 vrarë nga partnerët e tyre intimë, ndërsa një nga 10), nga të cilat 7 ishin vrarë nga partnerët burrë ishte vrarë nga një anëtar tjetër i familjes. aktualë, ndërsa tre nga ish-partnerët. Burrat Nga këto raste, katër gra ishin vrarë me armë përbënin shumicën e viktimave të vrara nga zjarri nga partnerët e tyre, dhe viktima mashkull anëtarët e tjerë të familjes, përkatësisht 77,8% (7 ishte vrarë me armë zjarri nga një pjesëtar tjetër nga 9), ndërsa gratë 22,2% (2 nga 7). Gjashtë nga i familjes. 10 gra të vrara nga partnerët intimë (60%) ishin 4.7 Autorët e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje Dhuna me armë në kontekstet familjare së konfirmojnë ekzistencën e vazhdueshme të ka natyrë thellësisht gjinore pasi burrat janë këtyre tendencave. identifikuar në mënyrë të vazhdueshme si Gjatë periudhës 2019-2023, të dhënat nga autorë të incidenteve me armë zjarri. Të dhënat AVMP-ja tregojnë se burrat përbënin 98,1% e mbledhura nga ministritë e brendshme në të autorëve të këtyre incidenteve, ndërsa gratë rajon dhe të dhënat e marra përmes AVMP- vetëm 1,9%. Figura 36 Autorët e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në BP, sipas gjinisë, 2019-2023 1,9% 98,1% 0% 100% Burra Gra Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë 55 Kapitulli 4 Ky model është dokumentuar në mënyrë Ballkanit Perëndimor dhe, me përjashtim të të vazhdueshme në të gjitha juridiksionet e luhatjeve të vogla, ka qenë konstant çdo vit. Figura 37 Autorët e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në BP, sipas gjinisë dhe vitit 2019 2020 2021 2022 2023 100% 98,4% 98,8% 97,6% 94,3% 2,4% 6,1% 1,6% 1,2% 0% Burra Gra Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Të dhënat nga ministritë e brendshme të burrat përbënin gjithashtu shumicën (4 në vitin Shqipërisë, Malit të Zi dhe Kosovës i konfirmuan 2019, 7 në vitin 2020 dhe 4 në vitin 2021, ndërsa këto tendenca. Për shembull, në Shqipëri, të numri i grave ishte përkatësisht 1, 1 dhe zero). gjithë autorët e rasteve të raportuara të dhunës Burrat përbënin shumicën dërrmuese të në familje me armë zjarri ishin meshkuj (36 në autorëve në rastet e dhunës me armë zjarri, qoftë vitin 2019, 30 në vitin 2020, 17 në vitin 2021). E në incidentet që përfshinin partnerët intimë, po njëjta tendence ekzistonte edhe në Malin e Zi (2 ashtu dhe në ato që përfshinin anëtarët e tjerë të në vitin 2020 dhe 2 në vitin 2021). Në Kosovë, familjes. Figura 38 Autorët e incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në BP, sipas gjinisë, 2019-2023 2,2% Autorët janë partnerë intimë 97,8% Autorët janë anëtarë 1% të tjerë të familjes 99% Gra Burra Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Në rastet kur ekzistonin të dhëna të ndara nga ata të grupmoshës 19-35 vjeç dhe më pas sipas moshës, u konstatua se shumica e autorëve individët 61 vjeç e lart. Këto tendenca kanë qenë bënin pjesë në grupmoshën 36-60 vjeç, pasuar të njëtrajtshme në të gjithë rajonin. 56  Ndikimi i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje Figura 39 Autorët burra të incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje në BP, sipas moshës, 2019-2023 0,6% 22,5 % 58,8% 18,1% 0% 100% 0-18 19-35 36-60 61-100 Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë 4.8 Punonjësit e sektorit të sigurisë nën petkun e autorëve të incidenteve me armë zjarri në kontekstin e dhunës në familje Gjatë periudhës 2019-2023, u regjistruan ndërsa pjesa tjetër në grupmoshat 19-35 dhe 61- nga AVMP-ja 14 incidente me armë zjarri në 100 vjeç. kontekstin e dhunës në familje që përfshinin Në këto incidente u vranë 12 persona (7 gra punonjës të sektorit të sigurisë në Ballkanin dhe 5 burra), u plagosën pesë (4 burra dhe 1 Perëndimor. Numri më i lartë i incidenteve, grua), si dhe u kërcënuan tre të tjerë (një grua, përkatësisht gjashtë, u regjistrua në vitin 2019. ndërsa për dy të tjerët nuk u raportua gjinia). Në vitet 2020 dhe 2021, numri i këtyre rasteve Tre prej këtyre incidenteve rezultuan në vrasje- u ul në tre për çdo vit, ndërsa në vitet 2022 dhe vetëvrasje, të kryera nga dy meshkuj dhe një 2023 u regjistrua vetëm një incident në vit. Për femër që ishin pjesë e sektorit të sigurisë. sa i përket vendeve të rajonit, Shqipëria dhe Shumica e incidenteve (78,6%) ndodhën Serbia regjistruan secila nga katër raste, pasuar në zonat urbane dhe 21,4% në zonat rurale. Për nga Kosova, Bosnjë-Hercegovina dhe Mali i Zi sa i përket vendndodhjeve specifike të këtyre me nga dy raste secila. Gjatë kësaj periudhe, nuk incidenteve, 57,1% u zhvilluan në banesa, u raportuan incidente në Maqedoninë e Veriut. apartamente ose oborret përreth tyre, ndërsa një Për sa i përket autorëve, 11 ishin oficerë numër më i vogël ndodhën në hapësira publikë, policie, nga të cilët dy oficerë të dalë në pension, si rrugë dhe godina publike. Në tre raste nuk u ndërsa tre rastet e tjera përfshinin pjesëtarë raportua vendndodhja e saktë. të personelit ushtarak. Shumica e autorëve, përkatësisht 12 nga 14, ishin burra, ndërsa dy Shtatë raste përfshinin armë me leje, ishin gra. Në aspektin e moshës, nëntë autorë ndërsa në dy raste u përdorën armë zjarri të ishin të grupmoshës 36-60 vjeç, dy ishin të jashtëligjshme. Në pesë raste nuk u raportua lloji grupmoshës 19-35 vjeç ndërsa një autor bënte i statusit të armëve. Vlen të theksohet se në tre pjesë në grupmoshën 61 vjeç e lart. incidente u përdorën armët e shërbimit. Armët e 14 incidentet rezultuan në 24 viktima, me një dorës ishin lloji i armëve që u raportua më shpesh, numër të barabartë ndërmjet burrave dhe grave, të përdorura përkatësisht në tetë raste, ndërsa në përkatësisht 11 për secilën gjini. Në dy raste, një rast u përdor një pajisje shpërthyese dhe në gjinia e viktimave nuk u specifikua. Shumica një rast tjetër një pushkë Kallashnikov. Në katër e viktimave ishin të grupmoshës 36-60 vjeç, incidente, lloji i armës nuk u specifikua. 57 Kapitulli 4 Shumica e incidenteve kanë ndodhur në armët e zjarrit, trajnimi i specializuar dhe në kontekstin e dhunës nga partneri intim, njohuritë mbi procedurat institucionale mund përkatësisht shtatë raste përfshinin partnerët të intensifikojnë rrezikun e pasojave të rënda. aktualë dhe një rast një ish-partner. Gjashtë rastet Gjetjet nënvizojnë nevojën për të shqyrtuar me e mbetura përfshinin anëtarët e tjerë të familjes, kujdes politikat mbi kontrollin e armëve të zjarrit, qoftë rrethin e ngushtë apo të gjerë familjar. trajnimin për armët e zjarrit dhe mekanizmat e Këto raste nënvizojnë sfidat specifike kur llogaridhënies në sektorin e sigurisë, si dhe masat punonjësit e sektorit të sigurisë përfshihen në parandaluese për të reduktuar rreziqet e lidhura incidentet e dhunës në familje. Aksesi i tyre me dhunën në familje në këtë kontekst. 4.9 Vrasjet-vetëvrasjet/femicidi-vetëvrasjet Rastet e vrasjes-vetëvrasjes përkufizohen janë kryer nga meshkujt. Duke qenë se gjatë si incidente në të cilat një individ kryen një kësaj periudhe janë vrarë 69 gra nga partnerët e ose disa vrasje dhe më pas, zakonisht brenda tyre intimë, kjo nënkupton se 58% e rasteve të një periudhe prej 24 orësh, kryen vetëvrasje. femicidit në kontekstin e dhunës nga partneri Femicidi-vetëvrasja (ose femicidi nga partnerët intim janë shoqëruar me vetëvrasjen e autorit. intimë-vetëvrasja) është një kategori e vrasjes/ Gjatë kësaj periudhe pesëvjeçare, nuk janë vetëvrasjes ku një autor kryen vetëvrasje pasi vret regjistruar raste në të cilat një grua të ketë kryer një grua e cila është, ose ka qenë, partnerja e tij vrasje të partnerit intim dhe më pas të ketë kryer intime. vetëvrasje. Në kontekstin e keqpërdorimit të armëve të Numri më i lartë i rasteve të femicidit/ zjarrit në dhunën në familje, femicidi/vetëvrasja vetëvrasjes u regjistrua në Serbi, pasuar nga dhe vrasja/vetëvrasja janë fenomene të shpeshta. Bosnjë-Hercegovina, Kosova, Shqipëria dhe Sipas AVMP-së, gjatë periudhës 2019-2023, u Maqedonia e Veriut. Në Malin e Zi, nuk pati regjistruan në total 40 incidente të tilla. raste të femicidit/vetëvrasjes gjatë periudhës në Vrasjet nga partnerët intimë zakonisht shqyrtim. Për më tepër, gjatë kësaj periudhe u pasohen nga vetëvrasja e autorëve meshkuj. regjistruan gjatë raste të mbetura në tentativë të Numri i këtyre incidenteve ka arritur në 40 në femicidit/vetëvrasjes. total gjatë periudhës pesëvjeçare dhe të gjitha Figura 40 Numri i rasteve të vrasjes-vetëvrasjes/femicidit-vetëvrasjes në incidentet e dhunës me armë zjarri nga partneri intim, 2019-2023 2019 2020 2021 2022 2023 6 4 4 4 3 3 2 2 2 2 2 1 1 1 1 1 1 Shqipëria Bosnjë-Hercegovina Kosova Mali i Zi Maqedonia e Veriut Serbia Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë 58  Ndikimi i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje Në të njëjtën periudhë, u kryen 24 vrasje/ një ose disa anëtarë të familjes. Në 23 raste autorët vetëvrasje nga personat që kishin vrarë më parë ishin burra, ndërsa në një rast autorja ishte grua. Figura 41 Numri i rasteve të vrasjes/vetëvrasjes në incidentet me armë zjarri kundër anëtarëve të tjerë të familjes, 2019-2023 2019 2020 2021 2022 2023 6 3 2 2 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Shqipëria Bosnjë-Hercegovina Kosova Mali i Zi Maqedonia e Veriut Serbia Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Kutia 2 Të kuptuarit e vrasjes-vetëvrasjes/femicidit-vetëvrasjes Pavarësisht ndikimit të tyre të rëndë, hulumtimet e thelluara mbi femicidin të pasuar nga vetëvrasja në Ballkanin Perëndimor vazhdojnë të jenë të kufizuara. Për të trajtuar këtë mangësi, UNDP në Serbi realizoi një studim46 ku shqyrtonte karakteristikat dhe masat për parandalimin e rasteve të femicidit nga partneri intim/vetëvrasjes me armë zjarri. Studimi synonte të jepte njohuri gjithëpërfshirëse mbi këtë çështje, duke hedhur dritë mbi rrethanat që u paraprinin rasteve të femicidit/vetëvrasjes, faktorët kryesorë dhe karakteristikat e këtyre akteve, pasojat e tyre dhe ndërhyrjet e mundshme nga institucionet dhe komuniteti. Studimi synonte gjithashtu të identifikonte faktorët specifikë të rrezikut të femicidit/ vetëvrasjes. Aksesi në armët e zjarrit, qoftë të ligjshme, apo të lidhura me profesionin ose hobit, shfaqet si rreziku kryesor. Faktorë e tjerë të rrezikut të identifikuar në raportimin mediatik për femicidin/vetëvrasjet përfshinin historikun e dhunës në familje dhe sjelljen shtrënguese të autorëve, në veçanti, përndjekjen, xhelozinë dhe kërcënimet, të cilat zakonisht ndodhnin pas ndarjes nga viktima. Ekspertët nga organet e prokurorisë, departamentet e policisë, qendrat për punë sociale dhe strehëzat, nënvizojnë gjithashtu zotërimin e armëve të zjarrit, problemet me shëndetin mendor, si abuzimi me alkoolin, dhe çrregullimet psikologjike, si sinjale paralajmëruese kritike. Në shumicën e rasteve të femicidit/vetëvrasjes me armë zjarri nuk kishte raportime të mëparshme për autorin në institucionet përkatëse. Studimi identifikoi tre modele të ndryshme lidhur me (mos)raportimin: 1) Rastet “e padukshme”, të cilat ndahen në tre nënkategori: a) Rastet që kanë kaluar tërësisht pa u vënë re nga askush, pra autorët nuk janë perceptuar 46 Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim. Karakteristikat dhe masat për parandalimin e rasteve të femicidit nga partneri intim/vetëvrasjes me armë zjarri. Beograd: Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim, 2023. 59 Kapitulli 4 si të aftë për të kryer një krim dhe rrjedhimisht kanë mbetur jashtë lupës së institucioneve. b) Rastet në të cilat anëtarët e familjes dhe miqtë e kanë konstatuar sjelljen obsesive të autorit, xhelozinë, dhunën apo abuzimin me alkoolin, dhe viktima është larguar nga autori, megjithatë dhuna nuk është raportuar kurrë pranë autoriteteve. c) Rastet në të cilat anëtarët e komunitetit të gjerë e kanë njohur mirë autorin, dhe shpeshherë kanë qenë në dijeni të faktit që e ndiqte apo përndiqte partneren, dhe në të cilat qendrat për punë sociale mund të kenë njohur një anëtar të familjes në kontekste të tjera, por sërish dhuna gjatë marrëdhënies nuk është raportuar. 2) Rastet “e paralajmëruara” u referohen dhunës në marrëdhëniet aktuale apo të mëparshme, të karakterizuara nga xhelozia, përndjekja në mënyrë obsesive, apo problemet e rënda psikologjike. Në këto raste, partnerja është larguar nga autori dhe dhuna është raportuar vazhdimisht tek institucionet, të cilat kanë ndërhyrë. Megjithatë, vlerësimet e rrezikut nuk janë kryer, ose kanë qenë jokonsistente, dhe nuk është zbatuar asnjë masë mbrojtëse e koordinuar përpara se të ndodhte femicidi/vetëvrasja. 3) Rastet “profesioni përbën rrezik”, të cilat mund të përfshihen edhe në dy kategoritë e para. Këto përfshijnë rastet kur autorët kanë profesione që u japin akses tek armët e zjarrit, si p.sh. oficerë policie, rojtarë, apo gjuetarë, akses i cili shton rrezikun e dhunës me pasoja fatale. Kutia 3 Perceptimet mbi armët e zjarrit në shtëpi Edhe pse gjysma e të anketuarve në Ballkanin Perëndimor, gra dhe burra, në të gjitha juridiksionet, besojnë se mbajtja e armëve në shtëpi nuk ndikon në ndjenjën e tyre të sigurisë, burrat dhe gratë shprehin perceptime mjaft të ndryshme lidhur me ndikimin e armëve të zjarrit te siguria. 26,5% e burrave ndihen më të sigurt me armë zjarri në shtëpi, ndërkohë që pothuajse e njëjta përqindje e grave (26,3%) ndihen më pak të sigurta me armë zjarri në shtëpi. Figura 42 Nëse do të kishit armë në shtëpi, a do të ndiheshit...?, sipas gjinisë, 2024 Më të sigurt Më pak të sigurt Nuk ka ndryshim 52,6% 51,4% 26,5% 26,3% 11,5% 15,7% Burra Gra Burimi: Studimi i SEESAC mbi faktorët që nxisin kërkesën dhe keqpërdorimin e armëve të zjarrit në Ballkanin Perëndimor, 2025 60  Ndikimi i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje Janë dokumentuar dallime të konsiderueshme në rajon, siç tregohet në tabelën më poshtë. Tabela 5 Perceptimet mbi armët e zjarrit në shtëpi (në %), sipas juridiksionit, 2025 Juridiksionet Shqipëria Bosnjë- Kosova Mali i Zi Maqedonia Serbia Hercegovina e Veriut B G B G B G B G B G B G Më të 26,1 10,4 29,7 13,1 29,8 13,8 37,7 16,1 20,9 13 23,6 9 sigurt Më pak të 23,8 37,5 14,1 29,6 12,6 21,3 12,8 17,1 25,4 36,6 11,3 18,9 sigurt Nuk ka 46,8 49 50 44,8 52,5 55,7 45,5 56,1 45,9 39,9 56,8 61,8 ndryshim Burimi: Studimi i SEESAC mbi faktorët që nxisin kërkesën dhe keqpërdorimin e armëve të zjarrit në Ballkanin Perëndimor, 2025 61 Kapitulli 5 Karakteristikat e armëve të zjarrit të përdorura në kontekstin e dhunës në familje dhe procedurat institucionale  Karakteristikat e armëve të zjarrit të përdorura në kontekstin e dhunës në familje dhe procedurat institucionale 5.1 Lloji i armëve të përdorura në kontekstin e dhunës në familje Armët e dorës janë lloji i armëve të zjarrit 71 raste (15,7%). Përdorimi i disa AVL-ve është që përdoren më shpesh në incidentet e dhunës dokumentuar në 47 incidente në kontekstin në familje. Sipas të dhënave të AVMP-së për familjar (10,4%), pasuar nga përdorimi i armëve periudhën 2019-2023, armët e dorës janë automatike/ushtarake të dokumentuara në 41 përdorur në pothuajse gjysmën e rasteve të incidente (9,1%). Lëndët plasëse janë raportuar regjistruara në Ballkanin Perëndimor (203 në 12 incidente (2,7%), ndërsa pistoletat me gaz raste, apo 44,9%). Në vendin e dytë renditen janë raportuar në 11 raste (2,1%). Pushkët me pushkët dhe shotganët, të cilat janë përdorur në ajër janë përdorur në 11 incidente. Figura 43 Lloji i armëve të zjarrit të përdorura në incidentet e dhunës në familje në BP, 2019-2023 203 Armë dore 71 Pushkë/Shotgan 47 Disa AVL 41 Armë automatike/ushtarake 12 Lëndë plasëse 11 Pistoleta me gaz 5 Armë me ajër 3 Armë të rreme/lodër 3 Municione 56 Nuk dihet Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Tendencat rajonale të përmendura më sipër përjashtim të Shqipërisë, ku lloji më i përdorur kanë vijuar në mënyrë të qëndrueshme gjatë i armëve ishin pushkët/shotganët dhe armët periudhës pesëvjeçare të analizuar, ndërkohë që automatike/ushtarake (23 raste për secilën armët e dorës kanë vijuar të jenë lloji i armëve që kategori), pasuar nga armët e dorës me një përdoren më shpesh në incidentet e dhunës në diferencë të ulët (22 raste). familje, pasuar nga pushkët dhe shotganët. Deri Në rastet kur ka pasur të dhëna të në vitin 2023, armët automatike dhe ushtarake disponueshme mbi statusin e pronësisë së renditeshin në vendin e tretë për sa i përket armëve të zjarrit, është konstatuar në mënyrë të llojeve më të përdorura të armëve, megjithatë, në përsëritur se armët e zjarrit pa leje janë raportuar vitin 2023, ato u tejkaluan nga rastet e përdorimit më shpesh se armët e zjarrit me leje. Kjo tendencë të disa AVL-ve, të cilat u regjistruan në një numër është dokumentuar në mbarë rajonin dhe gjatë më të lartë incidentesh. të gjithë periudhës së analizuar, çka nënvizon Këto tendenca u identifikuan në të gjitha një problematikë të vazhdueshme lidhur me juridiksionet e Ballkanit Perëndimor, me përhapjen e armëve të zjarrit të jashtëligjshme. 63 Kapitulli 5 Megjithatë, duke pasur parasysh sfidat në përmes AVMP-së, nuk duhet nënvlerësuar raportimin e dhunës në familje dhe pasojat keqpërdorimi i armëve të zjarrit të zotëruara në specifike të dhunës në familje të identifikuara mënyrë të jashtëligjshme. Figura 44 Statusi ligjor i armëve të përdorura në incidentet e dhunës në familje në BP, 2019-2023 87% 13% 0% 100% Të jashtëligjshme Të ligjshme Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë Keqpërdorimi i armëve të gjuetisë në kontekstin e dhunës në familje Gjatë periudhës 2019-2023, AVMP-ja gjuetisë në kontekstin e dhunës në familje. regjistroi në total 55 incidente në të cilat autorët Incidente të tilla u regjistruan më shpesh në përkatës (të gjithë burra) përdorën armët e Shqipëri, Serbi dhe Kosovë. Figura 45 Numri i incidenteve me armë zjarri në të cilat autorët kanë përdorur armët e gjuetisë në kontekstin e dhunës në familje në BP, 2019-2023 Shqipëria Bosnjë- Kosova Mali i Zi Maqedonia e Serbia Hercegovina Veriut 18 16 12 2 4 3 Burimi: Platforma e SEESAC për monitorimin e dhunës me armë 64  Karakteristikat e armëve të zjarrit të përdorura në kontekstin e dhunës në familje dhe procedurat institucionale Armët e gjuetisë janë përdorur më shpesh me vitet e mëparshme (6 në vitin 2019, 5 në në dhunën nga partneri intim se sa në incidentet vitin 2020). Në shumicën e rasteve (29 nga e kryera nga anëtarët e tjerë të familjes, me 31), këto armë zjarri nuk janë keqpërdorur përkatësisht 33 dhe 21 raste të raportuara. Nga gjatë incidentit të raportuar. Gjatë të njëjtës këto, 13 incidente kanë rezultuar në viktima, periudhë, janë konfiskuar në total 1977 armë me përkatësisht tetë gra dhe pesë burra të zjarri të jashtëligjshme, nga të cilat një përqindje vrarë, ndërsa katër incidente kanë rezultuar në relativisht e vogël prej 3,4% (68 nga 1977) janë plagosje. Në 35 raste janë përdorur armë zjarri sekuestruar në kuadër të incidenteve të dhunës për të kërcënuar viktimat. në familje. Në 23 nga 68 incidente të dhunës në familje në të cilat janë konfiskuar armë zjarri të *** jashtëligjshme, autorët i kanë keqpërdorur armët e zjarrit, ndërsa në 45 raste, autorët kanë pasur Edhe pse nuk janë disponuar të dhëna të në zotërim armë zjarri të jashtëligjshme, por nuk krahasueshme për të gjitha juridiksionet, të i kanë përdorur gjatë incidentit të raportuar. dhënat e ndara nga ministritë e brendshme Revolverët, pistoletat me vetëmbushje, në Shqipëri dhe Bosnjë-Hercegovinë ofrojnë pushkët, karabinat dhe automatikët, ishin llojet njohuri shtesë mbi llojet e armëve të përfshira më të sekuestruara dhe të konfiskuara të armëve dhe procedurat e ndjekura në rastet e dhunës në të zjarrit, dhe përbënin rreth dy të tretën e të familje. gjitha armëve. Më pas vinin shotganët (duke Gjatë periudhës 2019-2021, në Shqipëri, përfshirë pushkët e gjuetisë) me 18,6%, armët janë sekuestruar përkohësisht në kuadër të me fishekë manovër me 8,6%, si dhe pushkët incidenteve të dhunës në familje 31 armë zjarri automatike, mitralozat e lehtë dhe lëndët plasëse të mbajtura në mënyrë të ligjshme. Edhe pse me 4,3%. Në vitin 2020, u kapën 14 kallëpe me numri total mbetet i ulët, është dokumentuar një lëndë plasëse të llojit tritol (TNT). rritje në vitin 2021 (20 sekuestrime), krahasuar Tabela 6 Llojet e armëve të zjarrit të kapura dhe të konfiskuara në rastet e dhunës në familje në Shqipëri, në % dhe copë, 2019-2021 Revolverë dhe pistoleta me vetëmbushje 22 31,4% Pushkë, karabina dhe shotganë (duke përfshirë armët e gjahut) 13 18,6% Automatikë 22 31,4% Pushkë automatike dhe mitraloza të lehtë 4 5,7% Armë me gaz 6 8,6% Pajisje shpërthyese 3 4,3% Burimi: Ministria e Brendshme e Shqipërisë Në Bosnjë-Hercegovinë, gjatë të njëjtës e dy copë armë zjarri të mbajtura në mënyrë të periudhë, u sekuestruan përkohësisht në total ligjshme. Tridhjetë armë zjarri janë sekuestruar 849 copë armë zjarri të zotëruara në mënyrë në rastet e dhunës në familje në të cilat autori i të ligjshme. Gjatë periudhës 2019-2021, në dhunës ka pasur në zotërim një armë zjarri, por Shqipëri, janë sekuestruar përkohësisht në nuk e ka keqpërdorur atë. kuadër të incidenteve të dhunës në familje njëzet 65 Kapitulli 5 Gjatë të njëjtës periudhë, u konfiskuan në Në BH, u sekuestruan në total 60 armë total 362 armë zjarri të jashtëligjshme, nga të zjarri gjatë periudhës së raportimit. Revolverët cilat 38,4% (139 nga 362) u konfiskuan në kuadër dhe pistoletat me vetëmbushje ishin armët të incidenteve të dhunës në familje. Në 7 nga 139 e zjarrit të sekuestruara dhe konfiskuara më incidente të dhunës në familje në të cilat janë shpesh, me përkatësisht 41,7% të totalit, ndërsa konfiskuar armë zjarri të jashtëligjshme, autori kategoria e automatikëve dhe kategoria e i ka keqpërdorur armët e zjarrit, ndërsa në 12 pushkëve, karabinave dhe shotganëve (duke raste, autori ka pasur në zotërim armë zjarri përfshirë armët e gjahut) zinin vendin e dytë, të jashtëligjshme, por nuk i ka përdorur gjatë me 23,3% secila. Armët me fishekë manovër incidentit të raportuar. dhe pajisjet shpërthyese përbënin pjesën më të vogël të armëve të zjarrit të sekuestruara dhe të konfiskuara, me përkatësisht 3,3% dhe 8,3%. Tabela 7 Llojet e armëve të zjarrit të kapura dhe të konfiskuara në rastet e dhunës në familje në Bosnjë-Hercegovinë, në % dhe copë, 2019-2021 Revolverë dhe pistoleta me vetëmbushje 25 41,7% Pushkë, karabina dhe shotganë (duke përfshirë armët e gjahut) 14 23,3% Automatikë 14 23,3% Pushkë automatike dhe mitraloza të lehtë / / Armë me gaz 2 3,3% Pajisje shpërthyese 5 8,3% Burimi: Ministritë e brendshme në Bosnjë-Hercegovinë 5.2 Miratimi, rinovimi dhe revokimi i lejes duke marrë në konsideratë dhunën në familje Krahas të dhënave për sekuestrimet dhe gratë 0,7%. Pothuajse një e treta e aplikantëve konfiskimet e armëve të zjarrit, analiza synonte (216 nga 674) u refuzuan, nga të cilët burrat gjithashtu të siguronte informacion mbi përbënin 98,1% të totalit. Gjatë të njëjtës procedurat institucionale për miratimin e lejeve periudhë, gjashtë aplikantë (0,9% e totalit të për armë zjarri duke marrë në konsideratë aplikantëve) u refuzuan për arsye të rrethanave, dhunën në familje. Përmbledhja e shkurtër e të apo shqetësimeve të lidhura me sigurinë, pasi dhënave sasiore në këtë paragraf është plotësuar shfaqnin rrezik të mundshëm të keqpërdorimit me informacione mbi praktikat e zakonshme që të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në zbatohen nga ekspertët e përfshirë në proceset e familje; të gjashtë këta aplikantë ishin gra. Për më dhënies së lejeve për armë zjarri. tepër, gjatë kësaj periudhe u revokuan 31 leje mbi Në Shqipëri, gjatë periudhës 2019-2021, 679 baza të dhunës në familje. banorë aplikuan për leje të re për armë zjarri. Në Bosnjë-Hercegovinë,47 gjatë periudhës Burrat përbënin 99,3% të aplikantëve, ndërsa së raportimit (2019-2021), u regjistruan 24 072 47 Kantoni i Una Sana nuk paraqiti të dhëna. 66 kërkesa të reja për leje për armë zjarri. Burrat cilat dhuna në familje është përdorur si arsye për përbënin 97,8% (23 544) të aplikantëve, ndërsa revokimin. gratë 2,2% (528). Të dhënat tregojnë se nga 24 Gjatë periudhës së raportimit, u sekuestruan 072 aplikantë për leje të reja për armë zjarri, përkohësisht 386 armë zjarri të ligjshme, nga të të regjistruar gjatë periudhës 2019-2021, 671 cilat, 24 u sekuestruan përkohësisht mbi baza të aplikantë u refuzuan. Burrat përbënin 96% dhunës në familje. (645) të aplikantëve të refuzuar, ndërsa gratë Gjatë periudhës në shqyrtim, u iniciuan 4% (26). Gjatë të njëjtës periudhë, 134 aplikantë në total 386 procedura për revokim. Gjatë të (0,6% e totalit të aplikantëve) u refuzuan për njëjtës periudhë, u revokuan 29 leje për shkaqe shkak të një dënimi të mëparshëm penal për të dhunës në familje, dhe burrat përbënin 100% dhunë në familje, ose për një kundërvajtje që të personave të cilëve ju revokuan lejet. Nga përfshin elemente të dhunës në familje; të gjithë numri total (386) i procedurave të iniciuara për këta aplikantë të refuzuar ishin burra. Për më revokimin e lejes, 7,5% u revokuan për shkaqe tepër, 107 aplikantë (0,4% e totalit), nga të cilët të dhunës në familje. Në vitin 2019 u revokuan 8 102 burra dhe pesë gra, u refuzuan për shkak licenca, ndërsa në vitin 2020 kjo shifër u rrit në të rrethanave, apo shqetësimeve të lidhura me 11 licenca, dhe në vitin 2021 numri i licencave sigurinë, pasi shfaqnin rrezik të mundshëm të të revokuara për shkaqe të dhunës në familje u keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin ul në 10. e dhunës në familje. Gjatë periudhës 2019-2021, numri total i Gjatë periudhës së raportimit, u sekuestruan aplikantëve për rinovimin e lejeve për armë zjarri përkohësisht 2416 copë armë zjarri të ligjshme, ishte 6064, nga të cilët 19 ishin gra (0,31%) dhe përkatësisht 998 në vitin 2019, 783 në vitin 2020 6045 ishin burra (99,69%). Nuk disponoheshin dhe 635 në vitin 2021. të dhëna për numrin e aplikantëve të refuzuar Nga viti 2019 deri në vitin 2021, u iniciuan për shkak të dënimeve të mëparshme penale për 2659 procedura për revokimin e lejes. Në vitin dhunë në familje ose kundërvajtje me elemente 2019, u iniciuan 978 procedura për revokimin të dhunës në familje. e lejes, shifër e cila u rrit në 1002 në vitin 2020 Në Malin e Zi, gjatë periudhës 2019-2021, dhe u ul në 679 në vitin 2021. Burrat përbënin 5368 banorë aplikuan për leje të re për armë shumicën me 97,2% të procedurave të iniciuara, zjarri. Burrat përbënin 97,2% të aplikantëve, ndërsa gratë 2,8% të procedurave. ndërsa gratë 2,8%. Vetëm 0,9% e aplikantëve Gjatë periudhës së raportimit, u revokuan u refuzuan (51 nga 5368), nga të cilët burrat 3169 licenca/leje për armë zjarri. Bazuar në përbënin 92,2% të totalit, ndërsa gratë 7,8%. Nuk të dhënat e dorëzuara, dhuna në familje ishte disponoheshin të dhëna për shkaqet e refuzimit përdorur rrallë si arsye për revokimin e lejes (9 të kërkesave/aplikimeve. leje në total ishin revokuar si rezultat i dhunës Gjatë periudhës së raportimit, 3493 aplikantë në familje). Këto shifra të ulëta mund të lidhen në total aplikuan për leje për armë zjarri, nga të me praktikat e regjistrimit të të dhënave, pasi cilët 3447 burra dhe 46 gra. Nga totali i burrave nuk japin detyrimisht informacion mbi arsyet e që aplikuan, 2,6% (89) u refuzuan. Asnjë nga revokimit të lejeve dhe rrjedhimisht, kërkojnë gratë aplikante nuk u refuzua. Gjatë periudhës një analizë të mëtejshme të imtësishme. në shqyrtim, u iniciuan në total 19 procedura Në Maqedoninë e Veriut, gjatë periudhës për revokim. 5 leje për armë zjarri u revokuan në 2019-2021, 18 883 banorë aplikuan për leje të re total gjatë periudhës së raportimit, mbajtësit e të për armë zjarri. Burrat përbënin 99,3% (18,743) cilave ishin të gjithë burra. të aplikantëve, ndërsa gratë 0,7% (140). Pothuajse një e treta e aplikantëve u refuzuan (6173 nga 18,883), nga të cilët burrat përbënin 99,7% të totalit, ndërsa gratë 0,3%. Nuk disponoheshin të dhëna për arsyet e refuzimit të lejeve për armë zjarri, çka e bën të pamundur të përcaktohet numri i rasteve në të Kapitulli 6 Këndvështrim përtej shifrave: të dhëna cilësore mbi armët e zjarrit dhe dhunën në familje  Këndvështrim përtej shifrave: të dhëna cilësore mbi armët e zjarrit dhe dhunën në familje Në vitin 2023, SEESAC zhvilloi 15 diskutime e lidhura me armët e zjarrit dhe procedurat në grupe fokusi, përmes të cilave mblodhi institucionale, si dhe përfshinë rekomandimet e informacion nga 68 oficerë policie, duke ekspertëve për të përmirësuar praktikat aktuale. përfshirë nga oficerë të angazhuar në çështjet Gjetjet kryesore të këtyre diskutimeve në e dhunës në familje dhe oficerë përgjegjës për grupet e fokusit u organizuan bazuar në tre miratimin e lejeve për armë zjarri, si dhe nga çështje tematike: përfaqësues të 17 organizatave të grave. Objektivi 1. Roli i armëve të zjarrit në kontekstin e kryesor i mbledhjes së të dhënave cilësore ishte dhunës në familje, të sigurohej një panoramë më e larmishme e 2. Përgjigja institucionale ndaj keqpërdorimit mënyrave se si armët e zjarrit prekin viktimat e të armëve të zjarrit, dhunës në familje, duke u fokusuar veçanërisht 3. Proceset e miratimit të lejeve për armë zjarri në aspektet që nuk arrijnë të kapen nga të dhënat dhe dhuna në familje. sasiore. Diskutimet mbuluan gjerësisht rreziqet 6.1 Roli i armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje Pjesëmarrësit në grupet e fokusit nënvizuan dhunës në familje, si dhe rreziqet specifike që ndikimin e thellë dhe të shumanshëm të armëve paraqesin armët e zjarrit në këtë kontekst. të zjarrit te siguria dhe mirëqenia e viktimave të 6.1.1 Shtrëngimi, kontrolli dhe pengesat ndaj raportimit Armët e zjarrit funksionojnë si mjete e frikës së përshkallëzimit të dhunës dhe shtrëngimi dhe kontrolli në marrëdhëniet hakmarrjes nga abuzuesi. Shpeshherë, objektivi abuzive, duke thelluar pabarazitë ekzistuese të parësor i viktimave nuk është që abuzuesi të pushtetit dhe hierarkitë gjinore. Përfaqësuesit ndiqet penalisht, por që të ndalojë dhuna. e organizatave të grave nga vendet e rajonit Shumë viktima raportojnë praninë e armëve të theksuan se thjesht prania e një arme zjarri është zjarrit vetëm pasi arrijnë një nivel të caktuar të një mjet i fuqishëm për autorët për të ushtruar ndjenjës së sigurisë, si p.sh. pasi janë vendosur kontroll, duke argumentuar se keqpërdorimi në strehëza, apo gjatë bisedave konfidenciale i armëve të zjarrit nuk duhet të përkufizohet me përfaqësues të organizatave të grave apo me ngushtësisht sikur përfshin thjesht kërcënimet oficerë ligjzbatues. Ka pasur raste në të cilat gratë e qarta, lëndimet, sulmet apo rastet e femicidit. kanë ngurruar që të raportojnë hapur praninë e Pjesëmarrësit përmendën shumë raste në të cilat armëve, të cilat shpeshherë ishin pa leje, por kanë abuzuesit kanë përdorur armët e zjarrit për të shprehur frikën se partneri i tyre synon t’i lëndojë frikësuar gratë, si dhe për t’i kërcënuar në mënyrë apo vrasë, duke theksuar nevojën për vëmendje të drejtpërdrejtë apo të tërthortë, duke treguar të veçantë nga oficerët e policisë. kapacitetin e tyre për të shkaktuar lëndime të Për shkak të pranisë së armëve të zjarrit dhe rënda. frikës nga keqpërdorimi i tyre, shpeshherë dhuna Prania e armëve të zjarrit redukton akoma nuk raportohet në fazën fillestare, duke rezultuar më shumë gjasat që viktimat të raportojnë në pasoja edhe më të rënda për viktimat. Siç u dhunën, duke kontribuuar kështu në nivelet nënvizua nga pjesëmarrësit në grupet e fokusit, vazhdimisht të ulëta të raportimit të dhunës zakonisht, gratë e raportojnë dhunën vetëm kur në familje. Shpeshherë, gratë ngurrojnë të mendojnë se jeta e tyre, apo e fëmijëve të tyre, raportojnë incidentet, veçanërisht në rastet është në rrezik të menjëhershëm. kur armët e zjarrit janë të pranishme, si pasojë 69 Kapitulli 6 Kjo vlen edhe për rastet e mosraportimit të me shpresën që dhuna do të ndalonte, dhe kanë armëve të zjarrit të jashtëligjshme/pa leje, në të treguar se abuzuesi është i armatosur vetëm cilat viktimat fshehin informacione thelbësore si pasi janë përballur me dhunë të vazhdueshme. pasojë e frikës. Shpeshherë, viktimat udhëhiqen Për më tepër, disa gra nuk kanë qenë në dijeni nga nevoja për t’i dhënë fund dhunës dhe u të pranisë së armëve të zjarrit në shtëpinë e tyre, druhen pasojave ligjore me të cilat mund të veçanërisht në rastet kur armët mbaheshin në përballen autorët, si dhe rrezikut të hakmarrjes. mënyrë të jashtëligjshme. Disa pjesëmarrës sugjeruan se në një kontekst të Pjesëmarrësit nga policia dhe organizatat e tillë, organizatat e grave mund të luajnë një rol grave ranë dakord se edhe fqinjët dhe anëtarët e thelbësor duke lehtësuar barrën mbi viktimat dhe komunitetit hezitonin që ta raportonin dhunën duke njoftuar oficerët ligjzbatues mbi praninë e dhe praninë e armëve si pasojë e shqetësimeve mundshme të armëve të zjarrit. Përfaqësuesit e mbi sigurinë e tyre dhe frikës nga hakmarrja. organizatave të grave u shprehën se gratë viktima Mungesa e mbështetjes efektive nga familja, shpeshherë u kanë treguar atyre për praninë komuniteti përreth dhe institucionet, mund e armëve të zjarrit, por kanë refuzuar që të të çojë në izolimin e viktimave. Shpeshherë, bëjnë të njëjtën gjë gjatë bisedave me policinë. viktimat mund të ndihen se nuk kanë mbështetjen Për më tepër, ata përmendën raste kur gratë e familjes së tyre, agjencive ligjzbatuese dhe e konsideronin normale praninë e armëve të shërbimeve sociale, çka rezulton në një mungesë zjarrit në shtëpinë e tyre dhe nuk e perceptonin si besimi që i shkurajon ato të raportojnë dhunën rrezik. Gjithashtu, janë konstatuar raste kur gratë në familje. Varësia ekonomike kontribuon nuk kanë treguar fillimisht për praninë e armëve gjithashtu në një masë të konsiderueshme në në momentin që kanë kontaktuar me policinë, mosraportimin e dhunës në familje. 6.1.2 Aspektet kulturore dhe normalizimi i zotërimit të armëve të zjarrit Aspektet kulturore të lidhura me armët e raportimin, pasi raportimi i armëve shihet si zjarrit, si pjesë të identitetit të burrave, mund tradhti ndaj vlerave apo traditave familjare, çka të pengojnë më tej raportimin e dhunës në e vështirëson akoma më shumë raportimin e familje dhe të keqpërdorimit të armëve të zjarrit. keqpërdorimit të armëve të zjarrit nga gratë që Pjesëmarrësit, në veçanti ata nga Mali i Zi, jetojnë në marrëdhënie abuzive. Këto gjetje janë theksuan se shpeshherë armët e zjarrit shihen në përputhje me hulumtimin e mëparshëm të si pjesë thelbësore e identitetit të meshkujve, SEESAC,48 dhe theksojnë se niveli në të cilin një perceptim mbizotërues i burrërisë, ose armët e zjarrit formësojnë konceptet gjinore, një element i domosdoshëm i traditës dhe në veçanti perceptimet mbi burrërinë dhe trashëgimisë familjare. Për shembull, besimi se maskilizmin, ndikon drejtpërdrejt në efikasitetin një familje është e paplotë pa një armë, mund masave për kontrollin e AVL-ve dhe në zbatimin të bëjë që raportimi i një arme zjarri nga ana e e kuadrove përkatës normativë. një gruaje të konsiderohet një akt “i pafalshëm”. Ky normalizim i armëve të zjarrit shkurajon 6.1.3 Armët e zjarrit si faktorë rreziku Disponueshmëria e përgjithshme e armëve viktimat raportojnë kërcënimet për vrasje dhe të zjarrit paraqet rreziqe të konsiderueshme në theksojnë se shumë prej abuzuesve mund të kontekstin e dhunës në familje. Shpeshherë, marrin lehtësisht një armë zjarri, qoftë duke e 48 SEESAC. 2006. “Armën e mbush shejtani - Kultura e përdorimit të armëve në Evropën Juglindore” (The rifle has the devil inside—Gun culture in South Eastern Europe). Beograd: SEESAC. 70  Këndvështrim përtej shifrave: të dhëna cilësore mbi armët e zjarrit dhe dhunën në familje blerë apo duke ja marrë dikujt hua. Pjesëmarrësit vdekje bashkëshorten pasi ajo kërcënoi se do nga Bosnjë-Hercegovina nënvizuan se numri e linte. Në Maqedoninë e Veriut, një person i i madh i armëve të padorëzuara që mbeten cili ishte raportuar më parë se kishte kërcënuar në zotërimin e civilëve nga konfliktet e së verbalisht bashkëshorten e tij, përdori pushkën e kaluarës, rrit akoma më shumë nivelin e gjuetisë për ta vrarë gruan pasi ajo ishte përpjekur aksesueshmërisë. Ata nënvizuan lidhjet midis të ndahej me të. Policia vendase ishte në dijeni çrregullimeve të stresit post-traumatik (PTSD) të faktit se ai zotëronte një armë zjarri, por nuk te meshkujt dhe nivelit të përhapjes së dhunës kishte arritur t’ia konfiskonte gjatë hetimeve në familje. Oficerët e policisë theksuan lidhjen të mëparshme. Raste të tjera të dokumentuara midis mjedisit mbizotërues patriarkal dhe treguan se edhe armët e zjarrit me leje mund t’i disponueshmërisë së gjerë të armëve të zjarrit, përshkallëzonin incidentet e dhunës, të cilat, pa si faktorë që përshkallëzojnë dhunën në familje. praninë e një arme, nuk do të kishin rezultuar Për më tepër, u konstatua se armët e gjuetisë, në pasoja fatale. Kjo nënvizon se potenciali të cilat janë gjerësisht të përhapura, shpeshherë vdekjeprurës i armëve të zjarrit rrit gjasat e nuk perceptohen si të rrezikshme pavarësisht pasojave fatale. Krahas viktimave, organizatat e incidenteve të shpeshta që kanë ardhur nga grave theksuan se prania e armëve të zjarrit rrit gabimet njerëzore gjatë gjuetisë dhe konsumimit ndjeshëm frikën e grave nga përdhunimi dhe të alkoolit. dhuna seksuale. Armët e zjarrit janë një faktor rreziku i Gjithashtu, armët e zjarrit kanë efekte konsiderueshëm drejt përshkallëzimit të dhunës anësore të mëdha tek anëtarët e tjerë të familjes në pasoja fatale, në veçanti në rastet kur gratë dhe komuniteti, duke përfshirë te fëmijët, të cilët tentojnë të largohen nga abuzuesi. Armët e shpeshherë neglizhohen. Pas një rasti të vrasjes/ zjarrit dhe lëndët plasëse përdoren gjithashtu vetëvrasjes, në të cilin bashkëshorti abuzues vrau për të rivendosur kontrollin mbi një viktimë kur partneren e tij me armë zjarri dhe më pas kreu abuzuesi ndjen se po humbet pushtetin. vetëvrasje, edhe djali i tyre kreu më pas vetëvrasje Një rast nga Bosnjë-Hercegovina tregoi një si rezultat i pasojave psikologjike. grua që ishte përpjekur të largohej nga partneri Armët e zjarrit ulin më tej kapacitetin e grave i saj abuziv dhe kishte shkuar në shtëpinë e për të bërë rezistencë. Një pjesëmarrës përshkroi prindërve. Abuzuesi e kishte kërcënuar se do të një incident në të cilin një abuzues, i dha viktimës shpërthente një bombë nëse ajo nuk kthehej, çka telefonin për të marrë policinë dhe ndërkohë ilustron mënyrën se si armët e zjarrit dhe lëndët i drejtoi armën duke e kërcënuar se do e vriste plasëse mund të përdoren për të rrënjosur frikë brenda pak sekondash dhe duke ja bërë të qartë dhe për të ushtruar kontroll. Një organizatë e se nuk ka mundësi që të mbrohet pasi policisë do grave në Malin e Zi dokumentoi një rast në të t’i duhet pesë minuta që të vijë. cilin një bashkëshort, gjatë një debati, nxori armën e tij të zjarrit nga sirtari dhe qëlloi për 6.1.4 Sfidat specifike për grupet e cenueshme Gratë nga grupet e cenueshme, si p.sh. gratë armëve të zjarrit shpesh konsiderohet si një akt në zonat rurale, gratë me aftësi të kufizuara, i pafalshëm. Situata ndërlikohet edhe më tej nga ose gratë rome, përballen me sfida specifike prania e vakët e policisë në zonat rurale. në raportimin e dhunës, dhe ende mungon Vështirësitë lidhur me raportimin janë informacioni lidhur me ekspozimin e tyre ndaj veçanërisht më të theksuara te gratë me aftësi keqpërdorimit të armëve të zjarrit. Në zonat të kufizuara dhe gratë rome, të cilat përjetojnë rurale, si pasojë e rëndësisë simbolike dhe forma të shumëfishta diskriminimi, çka e bën praktike që u atribuohet armëve të zjarri, si dhe pothuajse të pamundur daljen nga cikli i dhunës. e bindjes së vazhdueshme se dhuna në familje Në rastin e grave me aftësi të kufizuara, u theksua është një çështje private, raportimi i pranisë së varësia e tyre e vazhdueshme nga abuzuesi 71 Kapitulli 6 për të përmbushur nevojat bazë. Pengesa vajzave që janë viktimave të dhunës, si dhe e përgjithshme që vjen si pasojë e varësisë vuajnë nga problemet e shëndetit mendor, ekonomike nga abuzuesi u përmend shpeshherë duke theksuar se shpeshherë nuk dinë se ku t’i gjatë diskutimeve. Stigmatizimi kulturor shpesh referojnë për asistencë të mëtejshme. Mungesa e frenon viktimat nga grupet e cenueshme që të strehëzave të posaçme për ofrimin e shërbimeve raportojnë kërcënimet me armë zjarri. të specializuara për këta individë, ndërlikon më Pjesëmarrësit nënvizuan raste të grave dhe tej përpjekjet për mbështetje. 6.1.5 Punonjësit e sektorit të sigurisë nën petkun e autorëve Gjatë diskutimeve në grupet e fokusit, oficerët autorë marrin gjithashtu mbrojtje joformale e policisë dhe pjesëmarrësit nga organizatat e dhe shmangin llogaridhënien. Janë raportuar grave nënvizuan seriozitetin e incidenteve në disa incidente specifike në të cilat punonjësit e të cilat autorët e dhunës në familje janë oficerë sektorit të sigurisë kanë përdorur armët e zjarrit policie apo punonjës të sektorit të sigurisë. Këto të shërbimit apo ato personale për të kërcënuar raste janë veçanërisht sfiduese për viktimat që partneret e tyre apo anëtarët e familjes. Është t’i raportojnë, si pasojë e statusit profesional të diskutuar nevoja për vlerësime psikologjike dhe autorëve, pozitave institucionale dhe aksesit mbështetje periodike për oficerët e policisë për të të tyre tek armët e zjarrit. Në disa raste, këta parandaluar pasojat negative. 6.2 Përgjigja institucionale ndaj keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën në familje 6.2.1 Procedurat e policisë dhe vlerësimi i rrezikut Janë bërë përparime të dukshme në aplikohet gjithmonë dhe janë dokumentuar legjislacionin dhe politikat e kohëve të fundit dallime në procedurat që zbatohen në vendet e me qëllim trajtimin e dhunës në familje, rajonit. Nëse konstatohet se autori zotëron armë veçanërisht lidhur me keqpërdorimin e armëve zjarri të ligjshme, ato sekuestrohen menjëherë të zjarrit. Protokollet e agjencive ligjzbatuese, të pas mbërritjes në vendngjarje, së bashku me lejen miratuara në mbarë rajonin, si dhe instrumentet përkatëse, dhe shpesh dorëzohen vullnetarisht për vlerësimin e rrezikut që shoqërojnë këto nga vetë autori. Më pas, nisin procedurat e protokolle, trajtojnë armët e zjarrit si një faktor zakonshme administrative të parashikuara në rreziku, edhe pse në nivele të ndryshme, dhe ligjin për armët. ofrojnë orientim mbi procedurat e policisë. Nëse, bazuar në informacionin e marrë nga Kur u përgjigjen rasteve të dhunës në familje, viktima apo burime të tjera, policia dyshon se oficerët e policisë verifikojnë rregullisht regjistrat autori zotëron armë zjarri të jashtëligjshme, e armëve për të përcaktuar nëse individi i atëherë iniciohet një kontroll për konfiskimin raportuar zotëron një armë zjarri të ligjshme. e armës. Oficerët e policisë kanë theksuar se Oficeri përgjegjës duhet të marrë gjithashtu shpeshherë viktimat nuk i raportojnë armët informacion mbi faktin nëse janë përdorur armë, si pasojë e frikës nga hakmarrja, ose mund të ose nëse ka pasur një kërcënim me armë, si dhe mos jenë në dijeni të armëve të jashtëligjshme. mbi vendndodhjen e armës në momentin e Oficerët e policisë nga Maqedonia e Veriut ndanë raportimit. Në kuadër të procedurave standarde, shembuj nga praktika e tyre, në të cilat viktima viktima pyetet nëse autori zotëron një armë nuk ka qenë në dijeni të armës së zjarrit të zjarri, megjithatë, një procedurë e tillë nuk zotëruar nga autori, por abuzuesi e ka kërcënuar 72  Këndvështrim përtej shifrave: të dhëna cilësore mbi armët e zjarrit dhe dhunën në familje se do përdorte armë, duke mbjellë frikë te efikasitetin e masave mbrojtëse. Veprimet e viktima. papërshtatshme, apo të zbatuara me vonesë nga Edhe pjesëmarrësit nga Kosova përmendën ana e policisë, vënë akoma më shumë në rrezik raste kur individët që kanë leje për armë, sigurinë e viktimës. Organizatat e grave ndanë mund të zotërojnë edhe armë zjarri të tjera të shembuj të sekuestrimeve të armëve të zjarrit jashtëligjshme. Ata ngritën shqetësime mbi të realizuara me vonesë nga ana e policisë, çka mundësinë që individët të kenë më shumë armë u ka mundësuar autorëve të fshehin armët pas zjarri (në mënyrë të jashtëligjshme) seç lejohen raportimit të dhunës. ligjërisht. U ndanë raste nga rajoni në të cilat Edhe pse është bërë progres, mbeten ende është dorëzuar vetëm një armë zjarri, ndërsa disa sfida në rajon. Vlerësimi i rrezikut është pjesa tjetër e armëve janë mbajtur të fshehura. i detyrueshëm, por ka të dhëna që tregojnë Në një rast, policia shkoi në një banesë për të se ai nuk kryhet në mënyrë të njëtrajtshme konfiskuar një pistoletë të jashtëligjshme, por në çdo rast të raportuar të dhunës në familje, përfundoi duke zbuluar dhe sekuestruar disa ose zbatohet në mënyrë të papërshtatshme. armë. Janë ngritur shqetësime lidhur me faktin se Ka të dhëna se oficerët e policisë verifikojnë formulari i vlerësimit të rrezikut shpeshherë gjithashtu edhe nëse anëtarët e tjerë të familjes që plotësohet bazuar në gjykime personale, të cilat banojnë në të njëjtën shtëpi zotërojnë armë zjarri. mund të ndikohen nga perceptimet tradicionale Megjithatë, këto praktika ndryshojnë ndjeshëm dhe mentaliteti patriarkal, duke u kthyer në në vendet e rajonit, çka thekson nevojën për faktor që vë në rrezik zbatimin e procedurave standardizim të mëtejshëm për të zbutur në në institucionet e përfshirë në rastet e dhunës mënyrë efektive rreziqet e keqpërdorimit të në familje. Vlerësimi i duhur i rrezikut është armëve të zjarrit. Disa oficerë policie shprehën thelbësor për të parandaluar ndikimet negative dilema lidhur me bazat ligjore për sekuestrimin dhe për të mbrojtur viktimat. Kjo perspektivë e armëve që zotërohen nga anëtarët e tjerë është ndarë edhe nga përfaqësuesit e organizatave të familjes, edhe në situatat kur viktima ka të grave, të cilët nënvizuan se kur janë kryer në raportuar praninë e armëve të zjarrit në banesë. mënyrë të kujdesshme, vlerësimet e rrezikut Në dallim nga ta, një pjesë tjetër u shprehën se kanë luajtur një rol thelbësor në mbrojtjen e të kanë sekuestruar vazhdimisht të gjitha armët e mbijetuarave. Megjithatë, suksesi i tyre varet nga zjarrit të pranishme në banesë. Pavarësisht këtyre angazhimi individual dhe njohuritë e oficerëve të dallimeve në praktikën e zbatuar, pjesëmarrësit përfshirë, çka thekson nevojën për standardizim në grupet e fokusit ranë dakord mbi rëndësinë sistemik dhe ngritje të vazhdueshme të e kryerjes së kontrolleve lidhur me praninë e kapaciteteve. Në disa raste, vlerësimi është armëve të zjarrit që zotërohen nga anëtarët e zbatuar në mënyrë të papërshtatshme duke tjerë të familjes, në veçanti duke pasur parasysh përdorur qasjen “zgjidh kutinë”, pa eksploruar numrin e familjeve të mëdha apo të banesave ku plotësisht situatën, apo pa bërë pyetje pasuese të jetojnë disa familje së bashku. rëndësishme. Zbatimi pengohet nga mungesa e Në disa raste, pjesëmarrësit sugjeruan që trajnimit mbi qasjet me ndjeshmëri gjinore me të realizohej kontroll në banesë për çdo rast të në qendër viktimat. Pjesëmarrësit sugjeruan raportuar të dhunës në familje. Duke qenë se ofrimin e trajnimeve të duhura për oficerët, diçka e tillë nuk është e mundur në praktikë, krijimin e njësive të specializuara për trajtimin disa rekomanduan që të paktën të realizoheshin e rasteve të dhunës në familje dhe zbatimin kontrolle në rastet që përfshijnë shkelësit e protokolleve që prioritizojnë sigurinë dhe e përsëritur/recidivistët. Koha e duhur për mirëqenien e viktimave. kryerjen e kontrolleve është thelbësore për të Në Malin e Zi, takimet periodike mes garantuar efikasitetin e përgjigjes së policisë dhe ekspertëve që merren me dhunën në familje kanë mbrojtjen e viktimave. Gjithashtu, u konstatua rezultuar në rritjen e numrit të sekuestrimeve se vonesat në kryerjen e kontrolleve në banesë të armëve në rastet e dhunës në familje, duke shpeshherë u japin autorëve mundësinë të garantuar që armët të mos u kthehen autorëve. fshehin armët e zjarrit, duke cenuar më tej 73 Kapitulli 6 6.2.2 Sfidat në menaxhimin e informacionit Oficerët e policisë nënvizuan shpesh se, sipas dokumentacionin e duhur. Për shembull, banorët procedurës aktuale, nuk informohen rregullisht mund të zotërojnë armët e lëna nga një anëtar mbi faktin nëse një armë e sekuestruar i është i familjes që ka ndërruar jetë, ose nga të afërm kthyer abuzuesit, apo është konfiskuar në mënyrë që janë shpërngulur në një shtet apo qytet tjetër. të përhershme. Ata nënvizuan rëndësinë e faktit Edhe pse mund të ekzistojnë regjistra fizikë të që kolegët e tyre në departamentin e çështjeve mbajtur nga Ministria e Brendshme, oficerët e administrative t’i mbajnë të përditësuar mbi këto policisë që trajtojnë rastet e dhunës në familje vendime, në mënyrë që të mos komprometohet nuk kanë akses në këto regjistra. Në Kosovë, çdo siguria e të mbijetuarave, si dhe e oficerëve të rajon ka zyrën përkatëse për dhënien e lejeve policisë dhe e ofruesve të tjerë të shërbimeve në për armë zjarri, e cila ka bashkëpunim të mirë një rast të caktuar. me agjencitë ligjzbatuese. Megjithatë, mungesa e Një sfidë specifike për oficerët e policisë një sistemi informacioni të unifikuar për armët është aksesi i tyre në regjistrat e armëve dhe me leje, vështirëson gjurmimin dhe monitorimin përditësimi i bazave të të dhënave për pronarët e armëve të zjarrit të zotëruara në mënyrë të e armëve të zjarrit. Në disa raste, ata ngritën ligjshme. Në Maqedoninë e Veriut, përpjekjet shqetësime se bazat e të dhënave mund të mos për sekuestrimin e përkohshëm të armëve të jenë të përditësuara, nuk mund të aksesohen zjarrit me leje janë penguar nga ekzistenca e një 24/7 nga oficerët e policisë në vijën e parë, ose sistemi elektronik për regjistrimin e armëve të janë të paplota, në veçanti kur bëhet fjalë për zjarrit që shpeshherë nuk është i përditësuar dhe armët e vjetra ose të paregjistruara. nuk mund të aksesohet nga oficerët e policisë. Për shembull, në Malin e Zi, u krijua një Një shqetësim i rëndësishëm i ngritur bazë të dhënash elektronike për armët me leje, nga disa oficerë policie lidhet gjithashtu me gjatë periudhës 1993-1995. Megjithatë, një kapacitetin për t’i ruajtur në mënyrë të sigurt numër i konsiderueshëm i armëve në zotërim armët e sekuestruara apo të konfiskuara, pasi jo të civilëve nuk u përfshinë në këto regjistra të gjitha komisariatet e policisë kanë dhoma të elektronikë. Për më tepër, çështje si migracioni përshtatshme për ruajtjen e tyre. apo ndërrimi i jetës së pronarëve të armëve, kanë bërë që disa armë zjarri të mbesin në banesa pa 6.2.3 Kapaciteti dhe bashkëpunimi ndërsektorial Një sfidë e përbashkët është mungesa e Ekzistojnë gjithashtu sfida në bashkëpunimin personelit të policisë të trajnuar posaçërisht ndërsektorial, në veçanti me institucionet e për trajtimin e rasteve të dhunës në familje, kujdesit shëndetësor, qendrat e mirëqenies e cila thellohet edhe më tej nga niveli i lartë i sociale (QMS) dhe organet e prokurorisë. qarkullimit të stafit, pasi oficerët e rinj kanë Bashkëpunimi në kohën e duhur me prokurorinë nevojë për trajnim, çka pengon progresin është thelbësor për të realizuar kontrolle efektive. në procedurat e policisë. Për të trajtuar këtë Shpeshherë, profesionistët e kujdesit shëndetësor problematikë, pjesëmarrësit nënvizuan nevojën hezitojnë të raportojnë lëndimet e lidhura për përmirësimin e trajnimeve për oficerët, me dhunën në familje, duke cituar si arsye ngritjen e njësive të specializuara, në rastet kur konfidencialitetin e pacientëve, apo frikën e nuk ekzistojnë, si dhe zhvillimin e protokolleve përkeqësimit të situatave familjare, gjë që pengon që prioritizojnë sigurinë dhe mirëqenien e zbulimin e hershëm dhe ndërhyrjen në kohë, viktimave. Ata theksuan rëndësinë që punonjësit veçanërisht në rastet që përfshijnë armë zjarri. ligjzbatues të kuptojnë seriozitetin e dhunës në Gjithashtu, profesionistët e kujdesit shëndetësor familje dhe të zbatojnë masa për të mbrojtur dhe në vijën e parë, shpeshherë nuk janë në dijeni të mbështetur viktimat në mënyrë efektive. rreziqeve që paraqet zotërimi i armëve të zjarrit 74  Këndvështrim përtej shifrave: të dhëna cilësore mbi armët e zjarrit dhe dhunën në familje në ambientet familjare të dhunshme. zjarri ose jo. Sistemi REVALB lehtëson kryerjen Sfidat në drejtim të koordinimit ndërmjet e vlerësimeve të rrezikut dhe mundëson policisë, qendrave të mirëqenies sociale, komunikim dhe koordinim më të mirë ndërmjet prokurorëve dhe institucioneve të kujdesit agjencive për të monitoruar rastet në mënyrë më shëndetësor, si dhe mungesa e një baze të dhënash efektive. të unifikuar për të gjurmuar rastet e dhunës Gjithashtu, janë nënvizuar shembuj të në familje dhe pronarët e armëve të zjarrit në bashkëpunimit të ndërsjellë pozitiv ndërmjet nivel ndërinstitucional, mbeten problematika institucioneve dhe organizatave të shoqërisë të vazhdueshme në të gjitha juridiksionet, të civile (OShC). Organizatat e grave kanë cilat vënë në rrezik përpjekjet për të vlerësuar bashkëpunuar me policinë për të identifikuar në mënyrë gjithëpërfshirëse rreziqet dhe për të rreziqet, për të zbatuar urdhrat e mbrojtjes dhe monitoruar ndërhyrjet. për të ndihmuar viktimat. Në Shqipëri, Koordinatorët Vendorë Presioni nga rastet komplekse të dhunës kundër Dhunës në Familje, të cilët janë pjesë në familje mund të ndikojë negativisht edhe e Mekanizmit të Koordinuar të Referimit për tek oficerët. Pjesëmarrësit ranë dakord mbi Rastet e Dhunës në Familje, kanë një bazë të natyrën sfiduese dhe stresuese të punës së tyre, dhënash online, të quajtur REVALB, i cili është si mendërisht, po ashtu dhe fizikisht. Për më një sistem gjurmimi kombëtar online për rastet tepër, ata ranë dakord se oficerët e policisë e dhunës në familje që përdoret në nivel vendor, duhet t’u nënshtrohen vlerësimeve psikologjike si dhe në nivel qendror nga Ministria e periodike dhe se disa prej tyre mund të mos jenë Shëndetësisë dhe Mirëqenies Sociale. Ai përfshin të përshtatshëm për të mbajtur armë shërbimi. një opsion që tregon nëse autori zotëron armë 6.2.4 Përgjigja e sistemit gjyqësor Pjesëmarrësit nënvizuan kohëzgjatjen tejet problematikën e tolerancës së gjykatave dhe të lartë të procedurave për krimet e kryera në të mungesës së efikasitetit të tyre në trajtimin kontekstin e dhunës në familje, çka krijon rrezik e krimeve të lidhura me armët e zjarrit dhe që viktimat të sulmohen sërish, pasi konfiskimi i dhunën në familje. Nivelet e larta të dënimeve armës nuk garanton që autori nuk do të gjejë një të pezulluara apo të dënimeve me shërbim armë tjetër. prove, si p.sh. në 65% të rasteve të dhunës në Mbetet shqetësuese mundësia që armët e familje në Bosnjë-Hercegovinë, japin një mesazh zjarrit të sekuestruara përkohësisht t’u kthehen shkurajues për viktimat, u japin kurajë autorëve autorëve që nuk janë dënuar me vendim të dhe pasqyrojnë nivelin e ulët të zbatimit të formës së prerë. Edhe pse disa pjesëmarrës u kuadrit ligjor. Shpeshherë, gjykatat mbështeten shprehën se, në praktikë, është e vështirë që armët te rrethanat zbutëse, madje edhe në rastet kur e konfiskuara të zjarrit t’u kthehen pronarëve armët e zjarrit janë të lidhura qartësisht me edhe pas pushimit të akuzave penale (për shkak dhunën. Gjithashtu, në shumë raste, gjykatat të arsyeve si presioni i viktimës apo mundësia nuk përfshijnë në urdhrat e mbrojtjes një urdhër e pajtimit), u ndanë gjithashtu shembuj të të menjëhershëm për sekuestrimin e armëve të praktikave të kundërta. zjarrit, duke kufizuar ndikimin e ndërhyrjeve Pjesëmarrësit nënvizuan nevojën për një ligjore. analizë të mëtejshme të detajuar të përgjigjes së sistemit gjyqësor. Organizatat e grave ngritën 75 Kapitulli 6 6.3 Rregullimi i çështjes së mbajtjes me leje të armëve të zjarrit nga civilët: Miratimi dhe revokimi i lejes 6.3.1 Kuadri ligjor dhe verifikimet e së shkuarës Ekzistojnë dispozita të forta ligjore në shembull, në Shqipëri, zbatimi është tejet i rreptë ligjet për armët dhe për mbrojtjen nga dhuna dhe refuzimet bazohen në çdo lloj indikacioni në familje, të cilat synojnë parandalimin e apo të dhëne për dhunë në familje, edhe pa pasur keqpërdorimit të armëve të zjarrit. Parandalimi një vendim të formës së prerë. Pjesëmarrësit në arrihet kryesisht duke kufizuar aksesin për këtë juridiksion përmendën raste kur kërkesat aplikantët që kanë kryer, ose që rrezikojnë të për leje për armë zjarri janë refuzuar për shkak të kryejnë, akte të dhunës në familje, si dhe duke “marrëdhënieve të trazuara familjare” apo edhe sekuestruar armët e zjarrit apo revokuar lejet për shkak të dokumentacionit të paplotë. në rastet e dhunës në familje. Praktikat lidhur me “fshirjen/shlyerjen” e Legjislacioni për armët e zjarrit përmban dënimeve penale dhe ndikimi i tyre te kërkesat kritere kualifikimi gjithëpërfshirëse, dhe për leje për armë zjarri, ndryshojnë në parashikon që, për të marrë leje për armë juridiksionet e Ballkanit Perëndimor. Në zjarri, aplikantët nuk duhet të kenë dënime të Shqipëri, dënimet e mëparshme i shkualifikojnë mëparshme penale, duke përfshirë për dhunë në kategorikisht aplikantët, edhe nëse ka kaluar familje, apo kundërvajtje që përfshijnë elemente periudha e rehabilitimit. Në Bosnjë-Hercegovinë, të dhunës në familje, si dhe nuk duhet të ketë dënimet e fshira mund të shënohen gjatë procedura në proces për shkelje/kundërvajtje të verifikimeve të së shkuarës, por nuk mund tilla. Një kërkesë për leje do të refuzohet nëse të shërbejnë si bazë më vete për refuzimin e ka rrethana që tregojnë se armët e zjarrit mund kërkesës për leje. Megjithatë, oficerët mund t’i të keqpërdoren, duke përfshirë në kontekstin e konsiderojnë prirjet për dhunë si faktor rreziku. dhunës në familje. Nëse një civil zotëron armë, Në Malin e Zi, janë ngritur shqetësime se një konstatimi i rrethanave të tilla mund të çojë në person i dënuar për dhunë në familje mund të sekuestrimin e armëve të zjarrit dhe në nisjen e rifitojë aksesin në armë zjarri nëse dënimi është procedurës së revokimit të lejes. hequr nga regjistrat e precedentëve penalë. Në Procedurat standarde për shqyrtimin Kosovë, aplikantët kualifikohen për të marrë e kërkesave/aplikimeve janë të rregulluara leje pas përfundimit të dënimit të tyre, përveçse gjerësisht. Pas paraqitjes së një kërkese për leje, kur dënimi është fshirë zyrtarisht. nis një verifikim sistematik dhe gjithëpërfshirës Në proceset e apelimit administrativ, vendimi i së shkuarës, bazuar në disa burime informacioni, i ardhur nga shkalla e parë zakonisht rrëzohet ku përfshihen të dhënat për precedentët penalë pasi të dhënat operacionale dhe verifikimet e së dhe kundërvajtjet, regjistrat e policisë dhe bazat shkuarës nuk kanë të njëjtën peshë si dënimet e tjera zyrtare të të dhënave. Në përgjithësi, dhe shpeshherë, nuk ka prova konkrete se arma masat mbrojtëse të vendosura në përputhje e zjarrit do të keqpërdoret. U propozua që, në me ligjet për mbrojtjen nga dhuna në familje, rastin e një personi të dënuar ligjërisht, disa merren në konsideratë gjatë verifikimeve të së dënime penale, si p.sh. krimet seksuale dhe të shkuarës në rajon, por oficerët nga Maqedonia e dhunshme, të mos fshihen kurrë nga regjistrat. Veriut u shprehën se ankesat e regjistruara pranë Në mbarë rajonin është theksuar rëndësia policisë, apo masat mbrojtëse të përkohshme e verifikimeve gjithëpërfshirëse të së shkuarës të vendosura nga një gjykatë civile në rastet e që shtrihen përtej verifikimeve të bazave të të dhunës në familje, nuk merren në konsideratë. dhënave administrative dhe që përfshijnë vizitat Në përgjithësi, pjesëmarrësit në grupin e në terren dhe intervistat. Gjatë një verifikimi të fokusit besojnë se kuadri ligjor ekzistues siguron së shkuarës, oficerët e policisë mund të duhet të baza të mjaftueshme për të parandaluar në verifikojnë se nuk ka rrethana të tjera që tregojnë mënyrë efektive fenomenin e keqpërdorimit. Për se arma e zjarrit mund të keqpërdoret, si p.sh. 76  Këndvështrim përtej shifrave: të dhëna cilësore mbi armët e zjarrit dhe dhunën në familje abuzim me drogat dhe alkoolin, marrëdhënie të realizohen si një proces i vazhdueshëm dhe jo të trazuara me pjesëtarët e familjes dhe fqinjët, të kryhen brenda një dite të vetme. Pavarësisht sjellje të dhunshme dhe agresive, si dhe rëndësisë që kanë vizitat në terren për të kryer një çrregullime të sjelljes. Me përjashtim të Kosovës, vlerësim të duhur dhe gjithëpërfshirës, në shumë ku verifikimet e së shkuarës përfshijnë vetëm raste, mungojnë udhëzimet për këto vizita dhe verifikimin e bazave të të dhënave administrative, intervista, duke lënë hapësirë për subjektivitet në juridiksionet e tjera, ato përfshijnë vizitat dhe mangësi. në terren dhe intervistat. Megjithatë, janë Bashkëpunimi i ngushtë ndërmjet oficerëve dokumentuar dallime të konsiderueshme në të policisë që shqyrtojnë kërkesat për leje dhe rajon. oficerëve që realizojnë verifikimet e së shkuarës U theksua në veçanti rëndësia e kryerjes është thelbësor për të pasur një vendimmarrje të së vizitave në terren dhe e intervistimit të besueshme, edhe pse shpeshherë ky bashkëpunim pjesëtarëve të familjes, duke pasur parasysh mungon. Në disa raste kontaktohen QMS- se shumica e rasteve të dhunës në familje nuk të apo organizatat e grave, por kjo mbetet në raportohen dhe nuk mund të verifikohen në gjykimin e oficerit përkatës dhe nuk është e mënyrë efektive vetëm përmes të dhënave për parashikuar ligjërisht. U nënvizuan shembuj të dënimet penale apo kundërvajtjet. Një vlerësim i qasjeve proaktive, si p.sh. përpilimi i një liste besueshëm kërkon që verifikimet e së shkuarës të me shkelësit e përsëritur të dhunës në familje marrin në konsideratë këto specifika dhe të mos dhe dorëzimi i kësaj liste pranë Departamentit kufizohen vetëm tek informacionet në bazat e të të Çështjeve Administrative për të iniciuar dhënave. procedurat e konfiskimit, apo për të shërbyer si Verifikimet e së shkuarës kryhen nga njësia masë paraprake për kërkesat e ardhshme për leje. e policisë në vendbanimin e aplikantit. Në rastet Oficerët që merren me miratimin e lejeve kur ka indicie se një aplikant ka sjellje abuzive, u shprehën se duhet bërë kujdes me aplikantët por dhuna nuk është raportuar kurrë, oficeri i që paraqesin arsye të zakonshme për marrjen policisë që kryen verifikimet e së shkuarës luan një arme zjarri, por që mund të kenë motive një rol kyç duke përmendur në raport faktin të fshehta, çka krijon nevojën për verifikime të se aplikanti ka histori të sjelljes së dhunshme arsyeshme për të përcaktuar arsyen reale për dhe agresive. Megjithatë, pjesëmarrësit kanë zotërimin e armës. paralajmëruar se shpeshherë, verifikimet nuk Procesi i rinovimit të lejes kërkon kujdes të janë kryer në mënyrë gjithëpërfshirëse dhe se veçantë për të garantuar që individi vazhdon të fokusi është vendosur te marrëdhëniet me fqinjët jetë i përshtatshëm për të zotëruar një armë zjarri. dhe jo me anëtarët e familjes. Procedurat e thjeshtuara të rinovimit mund të Pjesëmarrësit nënvizuan rëndësinë e mos arrijnë të kapin ndryshimet në rrethanat përkufizimeve të përshtatshme për termat e mbajtësit të lejes. Për rrjedhojë, procesi i kyçë, në veçanti për “marrëdhënie të trazuara rinovimit duhet të jetë gjithëpërfshirës, si dhe familjare”, për të garantuar një vlerësim të duhur, duhet të përfshijë intervista dhe rivlerësime si dhe për të ulur subjektivitetin dhe anshmërinë. të ngjashme me ato të realizuara gjatë dhënies Ata ranë dakord se oficeri i policisë duhet të jetë fillestare të lejes. i ndërgjegjshëm ndaj dhunës në familje për t’i Në disa juridiksione, u konstatua një rritje e realizuar verifikimet në mënyrën e duhur. Në disa numrit të grave që kanë aplikuar për leje për armë juridiksione, verifikimet përfshijnë intervista zjarri. Në disa raste kjo lidhej me trashëgimin me drejtuesit në bashki, anëtarët e ngushtë të e armëve të zjarrit nga babai, ose me faktin që familjes, fqinjët, bashkëpunëtorët dhe kolegët, partnerët e tyre nuk i përmbushnin kërkesat për të minimizuar subjektivitetin e një oficeri të ligjore, çka mund të tregojë për një tendencë të vetëm policie. U ra dakord se oficerët që kryejnë blerjes së kamufluar. verifikimet e së shkuarës kanë një përgjegjësi të madhe, pasi shpeshherë, vendimi përfundimtar bazohet në opinionet e tyre. Këto verifikime kërkojnë aftësi dhe kapacitete specifike dhe duhet 77 Kapitulli 6 6.3.2 Vlerësimi i aftësisë (fizike-mendore) Procesi i lëshimit të vërtetimeve të aftësisë Bashkëpunimi ndërmjet policisë dhe për miratimin e lejeve për armë zjarri përfshin sistemeve të kujdesit shëndetësor në trajtimin e një sërë sfidash. Një problem i vazhdueshëm ndryshimeve në shëndetin mendor të mbajtësve është mungesa e vlerësimeve të standardizuara të lejeve për armë zjarri, është i ndryshëm në dhe të rrepta të aftësisë (fizike-mendore). Në disa juridiksione të ndryshme dhe shpeshherë i juridiksione, aplikantët mund t’i anashkalojnë papërshtatshëm. Në disa juridiksione, edhe pse kontrollet e aftësisë duke paguar tarifa pranë ligji autorizon mjekët që të njoftojnë policinë institucioneve private të kujdesit shëndetësor, dhe nëse një person që zotëron leje shfaq ndryshime në këtë mënyrë, marrin vërtetime me shpejtësi të konsiderueshme të shëndetit, diçka e tillë dhe pa kryer kontrollet e duhura të aftësisë. rrallëherë ndodh në praktikë. Kjo mungesë Shpeshherë, pjesëmarrësit nënvizuan nevojën komunikimi vjen nga dobësitë sistemike, si për institucione të specializuara dhe për rritjen mungesa e bazave të të dhënave të integruara, e llogaridhënies së profesionistëve të kujdesit gjë që thekson nevojën për një qasje sistemike shëndetësor, për të garantuar që vlerësimet e sipas së cilës mjekët raportojnë çdo ndryshim aftësisë të jenë të detajuara dhe të besueshme. të kushteve shëndetësore që mund të ndikojë në aftësinë për të zotëruar një armë zjarri. 6.3.3 Monitorimi i ruajtjes së armëve, rinovimi i lejes dhe arsyet për mbajtjen Praktikat që lidhen me monitorimin të rralla si pasojë e burimeve të kufizuara, e kushteve të sigurta të ruajtjes së armëve ose bazohen ndjeshëm tek ankesat dhe nuk variojnë ndjeshëm dhe shpeshherë bazohen realizohen kontrolle rutinë. Shqipëria ofron një më shumë në masa reaktive se sa proaktive. shembull të praktikës së mirë, pasi plani vjetor Edhe pse ligji parashikon detyrimin për ruajtje i inspektimeve, që realizohet nga specialistët, të sigurt, zakonisht, kontrollet realizohen verifikon në mënyrë proaktive ruajtjen e sigurt vetëm në përgjigje të raportimeve për dhunë dhe përputhjen e numrave të serisë. Megjithatë, apo shkelje. Janë konstatuar raste të ruajtjes së ende ka sfida si pasojë e burimeve njerëzore të papërshtatshme, megjithatë, zbatimi i masave kufizuara. përkatëse është sporadik. Inspektimet janë 6.3.4 Siguria e personelit të angazhuar në miratimin e lejeve Oficerët përgjegjës për miratimin e lejeve për gratë përbëjnë shumicën e ekspertëve që merren armë zjarri theksuan natyrën stresuese të punës së me miratimin e lejeve për armë zjarri, dhe në tyre, duke përmendur raste në të cilat aplikantët juridiksionet ku vendimi përfundimtar u takon që u janë refuzuar kërkesat kanë ushtruar presion pikërisht këtyre oficerëve dhe jo komisioneve të ndaj tyre ose i kanë kërcënuar. Ky shqetësim posaçme apo zyrtarëve më të lartë. është veçanërisht i theksuar në juridiksionet ku 78 Kapitulli 7 Konkluzione dhe rekomandime Kapitulli 7 7.1 Konkluzione Gjetjet kanë konstatuar se keqpërdorimi i për kontrollin e AVL-ve. Pasojat e tij janë të armëve të zjarrit në dhunën në familje përbën rënda dhe variojnë nga lëndimet fizike me pasoja një rrezik të veçantë, thellësisht gjinor dhe tejet fatale dhe jo fatale e deri në traumat psikologjike. vdekjeprurës, dhe cenon në veçanti sigurinë dhe Për lehtësi referimi, konkluzionet janë mirëqenien e grave dhe të burrave në rajon, si grupuar në disa kategori kryesore: dhe përbën një sfidë madhore ndaj përpjekjeve I. Natyra me bazë gjinore dhe serioziteti i keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën në familje • Në kontekstin e kriminalitetit me armë nga numri i lartë i viktimave të regjistruara në zjarri, gratë dhe burrat përjetojnë modele të këtë kontekst. Gjatë periudhës 2019-2023, janë ndryshme viktimizimi, ndërkohë që niveli dhe vrarë me shumë persona në incidentet me armë konteksti i ekspozimit të tyre ndaj dhunës me zjarri të lidhura me dhunën në familje (152 në armë kanë specifika thellësisht gjinore. Një total - 94 gra dhe 58 burra) se në çdo kategori krahasim i konteksteve tregon se gratë kanë tjetër incidentesh të mbuluar nga Platforma pothuajse pesë herë më shumë gjasa se burrat që e Monitorimit të Dhunës me Armë (AVMP), të përballen me keqpërdorim të armëve të zjarrit duke tejkaluar numrin e viktimave në kontekstet në kontekstin e dhunës në familje, përkatësisht kriminale (144) dhe mosmarrëveshjet në publik 29,8% për gratë dhe 6,2% për burrat. Në shifra (135). absolute, gratë përbënin shumicën e viktimave • Edhe pse një numër i konsiderueshëm i në incidentet e regjistruara me armë zjarri në grave dhe burrave janë vrarë në kontekstin kontekstin familjar gjatë periudhës 2019-2023, familjar, ndikimi joproporcional i keqpërdorimit me përkatësisht 62,8%, ndërsa burrat përbënin të armëve të zjarrit në dhunën në familje te gratë 37,2% të viktimave. është veçanërisht i dukshëm nëse i kategorizojmë • Në kontekstin e dhunës në familje, gratë dhe viktimat nga armët e zjarrit sipas llojit të burrat përballen me rreziqe tejet të ndryshme. incidentit. 68,4% e grave të vrara me armë zjarri Të dhënat kanë dokumentuar një tendencë të në rajon janë vrarë në kontekstin e dhunës në vazhdueshme të ndikimit joproporcional që ka familje, një shifër kjo pothuajse tetë herë më e te gratë keqpërdorimi i armëve të zjarrit nga lartë krahasuar me numrin e grave të vrara në partnerët intimë. Më konkretisht, gratë përbënin veprimtaritë kriminale. Gjatë të njëjtës periudhë, 97,7% të viktimave të dhunës me armë zjarri 10,9% e burrave të vrarë me armë zjarri në rajon nga partneri intim gjatë periudhës 2019-2023, janë varë nga anëtarët e tyre të familjes. çka nënvizon natyrën me bazë gjinore të këtij • Në kontekstin e dhunës në familje, gratë fenomeni. ishin më të rrezikuara nga keqpërdorimi i • Nga ana tjetër, burrat kanë më shumë gjasa armëve të zjarrit nga partnerët intimë aktualë ose që të bien viktima të keqpërdorimit të armëve të të mëparshëm. Në Ballkanin Perëndimor, 50,7% zjarrit nga anëtarët e tjerë meshkuj të familjes. e grave të vrara me armë zjarri janë vrarë nga Në rastet kur gjinia e viktimave është regjistruar, një partner intim, ndërsa vetëm 0,4% e totalit të burrat përbënin 72,3% të viktimave, ndërsa gratë burrave të vrarë me armë zjarri gjatë të njëjtës 27,7%. Të dhënat e disponueshme tregojnë se periudhë janë vrarë nga një partnere intime. këto incidente ndodhin ndërmjet anëtarëve Gratë kanë tre herë më shumë gjasa që të vritet meshkujt të rrethit të ngushtë familjar, kryesisht nga partnerët intimë aktualë ose të kohëve të ndërmjet baballarëve dhe djemve, pavarësisht fundit, se sa nga ish-partnerët. nëse janë viktima apo autorë. • Në nivel juridiksioni, në Serbi, Bosnjë- • Pasojat e rënda të keqpërdorimit të armëve Hercegovinë dhe Maqedoninë e Veriut, numri të zjarrit në dhunën në familje pasqyrohen qartë i viktimave nga incidentet me armë zjarri në 80  Konkluzione dhe rekomandime kontekstin e dhunës në familje tejkalonte numrin që përfshijnë armë zjarri. Gjatë periudhës e viktimave të regjistruara në të gjitha llojet e 2019-2023, të dhënat nga AVMP-ja tregojnë tjera të incidenteve. Në Shqipëri, për sa i përket se burrat përbënin 98,1% të autorëve të këtyre numrit të viktimave, incidentet e dhunës në incidenteve, ndërsa gratë vetëm 1,9%. Ky model familje renditeshin në vendin e tretë (pas është dokumentuar në mënyrë konsistente në të incidenteve në kontekstet kriminale dhe gjitha juridiksionet e Ballkanit Perëndimor. mosmarrëveshjeve në publik). E ngjashme ishte • Në rastet kur ekzistonin të dhëna të ndara situata dhe në Mal të Zi, ku incidentet e dhunës sipas moshës, u konstatua se shumica e autorëve në familje renditeshin pas kategorisë “Të tjera” bënin pjesë në grupmoshën 36-60 vjeç, pasuar dhe kontekstit kriminal, si dhe në Kosovë, ku nga ata të grupmoshës 19-35 vjeç dhe më pas incidentet e dhunës në familje renditeshin pas individët 61 vjeç e lart. kategorisë “Të tjera” dhe mosmarrëveshjeve në • Sipas AVMP-së, gjatë periudhës 2019- publik. 2023, u regjistruan në total 54 raste të vrasjes- • Në veçanti, viti 2020 regjistroi numrin vetëvrasjes, veçanërisht në kontekstin e femicidit më të lartë të vdekjeve të grave dhe burrave, nga partnerët intimë. 61% e rasteve të femicidit një periudhë kjo që përkoi me vitin e parë të të kryera me armë zjarri në kontekstin e dhunës pandemisë dhe që u shënjua nga masat e rrepta të nga partneri intim janë pasuar me vetëvrasjen e izolimit në të gjithë rajonin. Kjo thekson nevojën autorit. për hulumtime të tjera mbi mënyrën se si kushtet • Gjatë periudhës 2019-2023, u regjistruan specifike gjatë COVID-19 kontribuuan në këto nga AVMP-ja 14 incidente me armë zjarri në pasoja. kontekstin e dhunës në familje që përfshinin • Burrat kishin më shumë gjasa se gratë punonjës të sektorit të sigurisë në Ballkanin që të pësonin plagosje me armë zjarri, edhe Perëndimor. Shtatë gra dhe pesë burra janë vrarë pse shifrat pësuan luhatje të konsiderueshme në këto incidente, pesë viktima janë plagosur dhe gjatë periudhës pesëvjeçare. Gratë janë më të tre persona janë kërcënuar. rrezikuara nga plagosjet me armë zjarri nga • Sipas AVMP-së, gjatë periudhës 2019-2023, partnerët e tyre intimë, ndërsa burrat rrezikojnë u regjistruan në total 54 incidente të vrasjes- kryesisht të plagosen me armë zjarri nga anëtarët vetëvrasjes, kryesisht në kontekstin e femicidit e tjerë meshkuj të familjes. nga partnerët intimë. Ndër to, 61% e femicideve • Dhuna me armë në kontekstet familjare ka kanë ndodhur në kuadër të dhunës nga partneri natyrë thellësisht gjinore, pasi burrat përbëjnë intim. shumicën dërrmuese të autorëve në incidentet II. Mangësitë në të dhëna dhe mosraportimi i dhunës në familje Ende nuk ekzistojnë njohuri gjithëpërfshirëse kriminal, mosmarrëveshjet në publik, apo të mbi shkallën dhe karakteristikat e problemit si shtënat për shkaqe të papërcaktuara. Gjatë pasojë e kufizimeve në regjistrimin e të dhënave periudhës 2019-2023, incidentet e lidhura me dhe mosraportimin e dhunës në familje. armët e zjarrit në kontekstet e dhunës në familje përbënin vetëm 3,1% të të gjitha incidenteve të • Numri i lartë i viktimave në rastet e dhunës në raportuara me armë zjarri, një tendencë e cila familje bie në kundërshtim me numrin relativisht vijoi gjatë të gjithë periudhës së analizuar. të ulët të incidenteve të raportuara, çka nënvizon • Të dhënat zyrtare të disponueshme e rreziqet specifike të lidhura me armët e zjarrit, të konfirmojnë këtë tendencë. Megjithatë, numri cilat rrisin gjasat e pasojave fatale. i ulët i incidenteve të raportuara mund të vijë • Keqpërdorimi i armëve të zjarrit në edhe si rezultat i praktikave për regjistrimin e kontekstin e dhunës në familje raportohet shumë të dhënave, çka sugjeron se nevojitet analizë më pak krahasuar me llojet e tjera të incidenteve e mëtejshme për të përcaktuar arsyet e me armë zjarri, duke përfshirë ato në kontekstin mosraportimit. 81 Kapitulli 7 • Edhe pse të dhënat mbi keqpërdorimin • Të dhënat e kufizuara mbi rastet e e armëve të zjarrit disponohen kryesisht për regjistruara të përdorimit të armëve të zjarrit për vrasjet/vrasjet e grave, plagosjet dhe sulmet, kërcënime ofrojnë vetëm njohuri të pjesshme armët e zjarrit përdoren gjithashtu si një mjet rreth këtij fenomeni. Gjatë periudhës 2019- kërcënimi dhe për të kryer forma të tjera 2023, u regjistruan në AVMP një total prej 177 të dhunës me bazë gjinore, si p.sh. dhunë kërcënimesh me armë zjarri në kontekstin e psikologjike, dhunë seksuale, ku përfshihet dhunës në familje. Pak më shumë se dy të tretat e përdhunimi, lëndimi emocional dhe shtrëngimi, këtyre incidenteve kishin ndodhur në kontekstin si dhe dhunë ekonomike. Edhe pse shpeshherë e dhunës nga partneri intim (67,2%), duke sjellë këto forma të dhunës pasohen nga ngjarje fatale, pasoja për partnerët intimë (95 incidente), si raportimi i tyre vazhdon të jetë në nivele tejet të dhe persona të tjerë (24 incidente). Për më tepër, ulëta. 58 kërcënime ishin kryer nga anëtarët e tjerë të familjes. III. Armët e përdorura në dhunën në familje • Armët e dorës janë lloji i armëve të zjarrit se armët e zjarrit pa leje janë raportuar më shpesh që përdoren më shpesh në dhunën në familje, se armët e zjarrit me leje. pasuar nga pushkët dhe shotganët, disa AVL, • Gjatë periudhës 2019-2023, AVMP-ja armët automatike/ushtarake, lëndët plasëse dhe regjistroi në total 55 incidente në të cilat autorët armët me ajër. përkatës (të gjithë burra) përdorën armët e • Në rastet kur ka pasur të dhëna të gjuetisë në kontekstin e dhunës në familje. disponueshme mbi llojet e pronësisë së armëve të zjarrit, është konstatuar në mënyrë të përsëritur IV. Gjetjet cilësore mbi sfidat dhe përgjigjen institucionale Të dhënat cilësore nga diskutimet në grupet e dhe identifikuan sfidat specifike në përgjigjen fokusit (DGF) konfirmuan ndikimin e armëve të institucionale dhe procesin e dhënies së lejeve. zjarrit, shfaqën pengesat kryesore ndaj raportimit Shtrëngimi, kontrolli dhe pengesat ndaj raportimit • Armët e zjarrit shërbejnë si mjete shtrëngimi • Pjesëmarrësit në grupet e fokusit nënvizuan dhe kontrolli në marrëdhëniet abuzive, duke se, zakonisht, gratë e raportojnë dhunën vetëm thelluar pabarazitë ekzistuese të pushtetit dhe kur mendojnë se jeta e tyre, apo e fëmijëve të hierarkitë gjinore. tyre, është në rrezik të menjëhershëm. • Prania e armëve të zjarrit ul akoma më • Kjo vlen edhe për rastet e mosraportimit tej probabilitetin e kufizuar që viktimat të të armëve të zjarrit të jashtëligjshme, në të cilat raportojnë dhunën. Shpeshherë, gratë ngurrojnë viktimat fshehin informacione thelbësore si të raportojnë dhunën në familje, veçanërisht në pasojë e frikës nga hakmarrja dhe shqetësimeve rastet kur armët e zjarrit janë të pranishme, si lidhur me pasojat e mundshme ligjore për pasojë e frikës së përshkallëzimit të dhunës dhe autorët. hakmarrjes nga abuzuesi. Shpesh, dhuna nuk • Fqinjët dhe anëtarët e komunitetit hezitojnë raportohet në fazën fillestare, duke rezultuar në gjithashtu që ta raportojnë dhunën dhe praninë pasoja edhe më të rënda për viktimat. apo përdorimin e armëve, si pasojë e shqetësimeve mbi sigurinë dhe frikës nga hakmarrja. 82  Konkluzione dhe rekomandime • Armët e zjarrit reduktojnë kapacitetin e organizatat e grave theksuan se prania e armëve viktimave për të bërë rezistencë ndaj sjelljeve të të zjarrit rrit frikën e grave nga përdhunimi dhe dhunshme. dhuna seksuale. • Aspektet kulturore të lidhura me armët e • Armët e zjarrit jo vetëm që kanë pasoja të zjarrit si pjesë të identitetit të burrave, mund të rënda te viktimat, por kanë edhe efekte anësore pengojnë më tej raportimin e dhunës në familje të mëdha tek anëtarët e tjerë të familjes dhe dhe të keqpërdorimit të armëve të zjarrit. komuniteti, duke përfshirë te fëmijët, të cilët • Disponueshmëria e armëve të zjarrit vijon të shpeshherë janë viktima jo të drejtpërdrejta në jetë e lartë. Armët nga konfliktet e së kaluarës, të kontekstin e dhunës në familje. cilat nuk janë dorëzuar dhe mbeten në zotërimin • Gratë nga grupet e cenueshme, si p.sh. gratë e civilëve, rrisin aksesueshmërinë e armëve të në zonat rurale, gratë me aftësi të kufizuara, zjarrit. ose gratë rome, përballen me sfida specifike • Armët e zjarrit dhe lëndët plasëse përdoren në raportimin e dhunës, dhe ende mungojnë për të rivendosur kontrollin mbi një viktimë në informacionet lidhur me ekspozimin e tyre ndaj rastet kur abuzuesi ndihet se nuk po arrin të ruajë keqpërdorimit të armëve të zjarrit. pushtetin. Krahas mundësisë së pasojave fatale, Praktikat institucionale dhe sfidat e identifikuara nga ekspertët • Zhvillimet e kohëve të fundit kanë forcuar në bazat e të dhënave për pronarët e armëve të kuadrot ligjorë dhe të politikave për parandalimin zjarrit. dhe përgjigjen ndaj dhunës në familje, duke • Një sfidë e përbashkët në të gjitha juridiksionet përfshirë keqpërdorimin e armëve të zjarrit. është mungesa e personelit të policisë të trajnuar • Oficerët e policisë në rajon raportuan se, në posaçërisht për trajtimin e rasteve të dhunës në kuadër të procedura të vlerësimit të rrezikut që familje. kryhen gjatë përgjigjes ndaj rasteve të raportuara • Vijojnë të ekzistojnë sfida në bashkëpunimin të dhunës në familje, ata kontrollojnë rregullisht ndërsektorial, por ekzistojnë gjithashtu shembuj regjistrat e armëve për të përcaktuar nëse individi të praktikave të mira në mbarë rajonin. i raportuar zotëron një armë zjarri (të ligjshme/ • Mbetet shqetësuese mundësia që armët e me leje). zjarrit të sekuestruara përkohësisht t’u kthehen • Nëse, pas marrjes së informacioneve nga autorëve që nuk janë dënuar me vendim të viktima apo burime të tjera, ekzistojnë dyshime formës së prerë, pasi diçka e tillë rrit rrezikun e se autori zotëron armë zjarri të jashtëligjshme, përsëritjes së dhunës. atëherë policia kryen një kontroll dhe konfiskon • Oficerët e ministrive të brendshme që armën. merren me miratimin e lejeve për armë zjarri u • Pavarësisht progresit të bërë, vlerësimi i shprehën se, në mbarë rajonin, ligjet për armët rrezikut nuk kryhet në mënyrë të njëtrajtshme përcaktojnë kritere gjithëpërfshirëse kualifikimi, në çdo rast të raportuar të dhunës në familje, ose ku parashikohet se çdo aplikant që kërkon zbatohet në mënyrë të papërshtatshme. miratim për të marrë armë zjarri nuk duhet të • Oficerët e policisë theksuan shpeshherë se jetë dënuar ligjërisht për vepra penale, duke nuk informohen rregullisht mbi faktin nëse një përfshirë për dhunë në familje apo kundërvajtje armë e sekuestruar i është kthyer abuzuesit, apo me elemente të dhunës, ose që ndaj aplikantit të është konfiskuar në mënyrë të përhershme, gjë mos jetë nisur asnjë procedurë për vepër penale që në disa raste mund të komprometojë sigurinë apo për kundërvajtje. e tyre dhe të viktimës. • Megjithatë, referenca e kufizuar ndaj armëve • Një sfidë specifike e ngritur nga oficerët e të zjarrit tregon se dhuna në familje përdoret policisë që u përgjigjen rasteve të dhunës në rrallë si arsye për refuzimin e kërkesave, apo për familje është aksesi i tyre i kufizuar në regjistrat revokimin e lejeve. e armëve dhe besueshmëria e informacionit • Në mbarë rajonin, është theksuar rëndësia e verifikimeve gjithëpërfshirëse të së shkuarës 83 Kapitulli 7 që shtrihen përtej verifikimeve të bazave të të • Gjithashtu, oficerët verifikojnë nëse arsyet për dhënave administrative dhe që përfshijnë vizitat marrjen e një arme zjarri janë të bazuara. Gjatë në terren dhe intervistat. Pavarësisht rëndësisë shqyrtimit të një aplikimi dhe të pajtueshmërisë që kanë vizitat në terren për të kryer një vlerësim së tij me kërkesat e parashikuara nga ligji, oficerët të duhur dhe gjithëpërfshirës, në shumë raste, theksuan se duhet treguar më shumë kujdes në mungojnë udhëzimet për këto vizita dhe trajtimin e rasteve kur aplikanti paraqet një arsye intervista, duke lënë hapësirë për subjektivitet të pranueshme për zotërimin e armëve të zjarrit, dhe mangësi. por mund të ketë motive të fshehta. • Procesi i lëshimit të vërtetimeve të aftësisë • Në përfundim, oficerët përgjegjës për mjekësore për miratimin e lejeve për armë zjarri miratimin e lejeve për armë zjarri, në disa raste përballet me një sërë sfidash në juridiksione e janë përballur me presion nga aplikantët të cilëve Ballkanit Perëndimor. Mungesa e vlerësimeve të u janë refuzuar kërkesat për leje. Aplikantët e standardizuara dhe të rrepta të aftësisë (fizike- refuzuar kanë ushtruar presion ndaj oficerëve mendore) është një problem i vazhdueshëm. dhe madje në disa raste i kanë kërcënuar. • Bashkëpunimi ndërmjet policisë dhe sistemeve të kujdesit shëndetësor, veçanërisht në trajtimin e ndryshimeve në shëndetin mendor të mbajtësve të lejeve për armë zjarri, është i ndryshëm në juridiksione të ndryshme dhe shpeshherë i papërshtatshëm. 7.2 Rekomandime Konkluzionet dhe rekomandimet e kusht paraprak thelbësor për parandalimin e mëposhtme bazohen në gjetjet kryesore keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstet të analizës dhe në masat e propozuara nga e dhunës në familje dhe dhunës me bazë gjinore pjesëmarrësit në diskutimet në grupet e fokusit. në përgjithësi. Ato theksojnë nevojën për koordinim ndërmjet Për lehtësi referimi, rekomandimet për kuadrove për kontrollin e AVL-ve dhe kuadrove autoritetet e Ballkanit Perëndimor janë grupuar për parandalimin e dhunës në familje, si një në disa kategori kryesore: I. Ulja e keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin e dhunës në familje – rritja e ndërgjegjësimit dhe reduktimi i përhapjes dhe qarkullimit të armëve të zjarrit në zotërim të jashtëligjshëm • Të planifikohen dhe zbatohen në mënyrë • Të zbatohen veprimtari gjithëpërfshirëse për sistematike programe për legalizimin e armëve rritjen e ndërgjegjësimit dhe programe të tjera të në zotërim të jashtëligjshëm dhe të nxitet synuara për të informuar banorët mbi rreziqet e dorëzimi vullnetar i tyre, si instrumente për lidhura me armët e zjarrit, duke përfshirë mbi uljen e disponueshmërisë dhe zotërimit të keqpërdorimin e tyre në kontekstin e dhunës në jashtëligjshëm të armëve, dhe rrjedhimisht, të familje, si dhe për të trajtuar normat sociale dhe keqpërdorimit të tyre në dhunën në familje. kulturore të lidhjeve midis burrërisë dhe armëve • Të ndërthuren veprimtaritë për legalizimin të zjarrit, të cilat mund të pengojnë raportimin. dhe dorëzimin vullnetar të armëve të zjarrit me përpjekjet për reduktimin e dhunës në familje dhe parandalimin e keqpërdorimit të armëve të zjarrit në këtë kontekst. 84  Konkluzione dhe rekomandime II. Përmirësimi i vlerësimeve të rrezikut dhe forcimi i përgjigjes operacionale • Të garantohet që, në çdo rast të raportuar të për të mbështetur zbatimin e ndërhyrjeve dhunës në familje, pa përjashtim, të verifikohet efektive dhe në kohë, duke trajtuar çështjet e prania e armëve të zjarrit, pavarësisht nëse janë aksesit të kufizuar dhe sfidat e besueshmërisë së përdorur ose jo, dhe që oficeri i policisë në detyrë të dhënave. që merr raportin të regjistrojë informacionin mbi • Të garantohet që oficerët e policisë që u praninë dhe/ose përdorimin e armëve të zjarrit. përgjigjen një rasti të caktuar të dhunës në • Të garantohet se procedurat për vlerësimin e familje, të informohen menjëherë nëse arma e rrezikut janë miratuar dhe zbatohen në mënyrë sekuestruar i kthehet autorit apo konfiskohet të përshtatshme dhe me shpejtësi për çdo rast në mënyrë të përhershme, duke pasur parasysh të raportuar të dhunës në familje, në përputhje rrezikun e përsëritjes së dhunës në rastet kur me Konventën e Stambollit dhe legjislacionin e armët e zjarrit të sekuestruara përkohësisht i brendshëm. kthehen autorit. • Të garantohet se vlerësimi i rrezikut merr • Të sigurohet ngritja e vazhdueshme e në konsideratë të gjitha situatat specifike që kapaciteteve për të garantuar njëtrajtshmërinë përfshijnë armë zjarri, të tilla si: autori ose një e vlerësimeve të rrezikut, duke u siguruar që tjetër anëtar i familjes (përfshirë viktimën) ka policia dhe oficerët e tjerë të parë në vendngjarje një armë me leje, autori ose një tjetër anëtar i të jenë të trajtuar siç duhet për identifikimin e familjes mund të ketë një armë pa leje, autori ka rreziqeve të lidhura me armët e zjarrit, qoftë akses në armë zjarri si pasojë e detyrës së tij dhe të ligjshme apo të jashtëligjshme, në dhunën është i trajnuar për përdorimin e tyre, ose autori në familje, dhe që në përgjigjen institucionale mund t’i aksesojë lehtësisht armët e zjarrit. të integrohet plotësisht një qasje me në qendër • Të zhvillohet një grup treguesish të viktimat. detyrueshëm që mund të lehtësojë kryerjen e • Të lehtësohet dhe të forcohet bashkëpunimi një vlerësimi të besueshëm të faktit nëse armët ndërinstitucional ndërmjet agjencive ligjzbatuese, e zjarrit pa leje janë të pranishme në një rast organeve të prokurorisë, institucioneve të konkret dhe nëse mund të keqpërdoren. kujdesit shëndetësor, qendrave të mirëqenies • Të garantohet planifikimi i ndërhyrjes në sociale dhe organizatave të shoqërisë civile që mënyrë të përshtatshme dhe të garantohet siguria ofrojnë shërbimeve për gratë dhe viktimat e tjera e oficerëve përgjegjës dhe e viktimave të prekura të dhunës në familje. nga dhuna. Të familjarizohen oficerët e parë në • Duke pasur parasysh nivelin e përhapjes së vendngjarje me treguesit e rrezikut të lartë. keqpërdorimit të armëve të zjarrit në dhunën • Të garantohet se armët e zjarrit me leje në në familje, të garantohet që armët e përdorura zotërim të autorit të sekuestrohen, pa përjashtim, në këto incidente të gjurmohen siç duhet dhe në çdo incident të raportuar, siç parashikohet të ekzaminohen teknikisht me qëllim që këto në ligjet për armët dhe dhunën në familje, si njohuri të përdoren për të informuar zhvillimin e dhe të iniciohen procedurat përkatëse dhe të politikave dhe përgjigjen operacionale. Gjurmimi konfiskohen menjëherë armët pa leje. në mënyrë sistematike i çdo arme zjarri të • Të garantohet që në rastin e një incidenti të sekuestruar mbështet tablonë e përgjithshme të raportuar, të sekuestrohen menjëherë armët që inteligjencës për armët e zjarrit të jashtëligjshme, mund të aksesohen lehtësisht nga autori, si p.sh. në nivel kombëtar dhe ndërkombëtar. armët në zotërim të anëtarëve të tjerë të familjes, • Të garantohet se çështjet të cilat përfshijnë apo të personave që jetojnë në të njëjtën banesë, autorë që janë oficerë policie apo punonjës të ose armët e tjera lehtësisht të aksesueshme. sektorit të sigurisë të trajtohen me kujdesin e • Të garantohet që oficerët e parë në vendngjarje duhur, të hetohen në mënyrë urgjente dhe të të kenë akses të besueshëm, të menjëhershëm dhe merren menjëherë masa disiplinore. në çdo moment (24/7), në bazat e përditësuara të të dhënave për regjistrimin e armëve të zjarrit, 85 Kapitulli 7 III. Përmirësimi i procedurave për miratimin e lejeve për armë zjarri për civilët • Të garantohet se regjistri i armëve është tej sigurinë e tyre. Nëse vlerësohet se zhvillimi gjithëpërfshirës dhe i përditësuar, duke përfshirë i intervistës mund të përbëjë kërcënim për me të dhëna sakta për të gjithë pronarët e armëve sigurinë e tyre, duhet të përdoren burime të zjarrit dhe armët e tyre të zjarrit të regjistruara. të tjera informacioni. Në çdo rast, partnerët Duhet të kryhen kontrolle të rregullta për intimë/bashkëshortët duhet të informohen rreth të garantuar besueshmërinë e të dhënave të kërkesës së dorëzuar për leje për armë zjarri regjistrit dhe pajtueshmërinë me rregulloret për dhe të kenë të dhënat e kontaktit të nëpunësit armët e zjarrit. kompetent. • Krahas precedentëve penalë dhe • Oficerët e policisë që zhvillojnë këto kundërvajtjeve, të garantohet që, gjatë shqyrtimit intervista duhet të jenë të trajnuar siç duhet të një kërkese për marrjen e armëve të zjarrit, të dhe të zotërojnë njohuritë dhe instrumentet e merren në konsideratë regjistrat operacionalë të nevojshme, si udhëzues me pyetje, lista kontrolli policisë, si dhe çdo informacion mbi urdhrat e dhe materiale të tjera mbështetëse. mbrojtjes dhe masat mbrojtëse të përkohshme. • Të standardizohen dhe përmirësohen • Të zgjerohet objekti i verifikimeve të sigurisë procedurat për vlerësimet e aftësisë, duke u në mënyrë që të përfshihen precedentët penalë siguruar që të dokumentojnë në mënyrë të zyrtarë dhe modelet e dokumentuara të sjelljes së besueshme aftësinë e aplikantëve, duke përfshirë dhunshme nga raportet operacionale. shëndetin mendor dhe historikun e abuzimit me • Të aplikohet praktika e njoftimit të anëtarëve substancat. të rrethit të ngushtë familjar, duke përfshirë • Të garantohet që institucionet e partnerët, lidhur me kërkesën e dorëzuar nga kujdesit shëndetësor të njoftojnë rregullisht anëtari i familjes/partneri për marrjen e një departamentet e policisë/MB-së, lidhur me arme zjarri. Këto njoftime duhet të marrin në ndryshimet në shëndetin e aplikantëve që mund konsideratë rreziqet e sigurisë me të cilat mund të ndikojnë në aftësinë për të mbajtur një leje për të përballen anëtarët e familjes. armë zjarri. • Të përmirësohen procedurat e verifikimeve • Të garantohet monitorimi i vazhdueshëm i të së shkuarës duke integruar intervista të përmbushjes së kushteve ligjore për zotërimin detyrueshme me anëtarët e familjes, përfshirë e armëve, ku përfshihet monitorimi efektiv me partnerët intimë aktualë ose të mëparshëm, i kushteve për ruajtjen e sigurt të armëve në si dhe me miqtë, fqinjët apo bashkëpunëtorët, banesë, përmes inspektimeve periodike, për të përpara miratimit apo rinovimit të lejes për armë garantuar pajtueshmërinë me standardet ligjore zjarri. të sigurisë. • Këto intervista duhet të zhvillohen me kujdes • Të garantohet revokimi automatik dhe i dhe oficerët e policisë duhet të kenë parasysh përhershëm i lejes për individët e dënuar për se viktimat e dhunës në familje mund të mos dhunë në familje dhe kundërvajtje të dhunshme. jenë të gatshme të flasin hapur me policinë nga Këtu duhet të përfshihet ndalimi i autorëve që të frika e dhunës së mëtejshme ose hakmarrjes. aplikojnë sërish për leje pas fshirjes së dënimeve. Informacioni i dhënë gjatë intervistës duhet • Gjatë shqyrtimit të një aplikimi, të garantohet të trajtohet si konfidencial. Bashkëshortëve/ që të ushtrohet kujdesi i duhur në trajtimin anëtarëve të familjes duhet t’u ofrohet gjithashtu e rasteve kur aplikanti paraqet një arsye të mundësia për të mos marrë pjesë në intervistë. pranueshme për zotërimin e armëve të zjarrit, Kjo vlen veçanërisht për viktimat e dhunës, pasi por mund të ketë motive të fshehta. zhvillimi i një interviste mund të rrezikonte më 86  Konkluzione dhe rekomandime IV. Përmirësimi i sistemeve të të dhënave dhe të monitorimit • Të përmirësohen mekanizmat e mbledhjes së të revokuara, si dhe armëve të zjarrit të ligjshme të dhënave për të garantuar që të gjitha incidentet dhe të jashtëligjshme që janë konfiskuar. e keqpërdorimit të armëve të zjarrit në kontekstin • Nevojiten më shumë hulumtime lidhur me: e dhunës në familje të dokumentohen siç duhet. 1. Arsyet për nivelin e ulët të raportimit • Të ngrihen baza të dhënash, apo të të incidenteve të dhunës në familje me armë përmirësohen bazat ekzistuese të të dhënave, zjarri, për të lehtësuar monitorimin e: kërkesave të 2. Ndikimin e kushteve specifike, si p.sh. dorëzuara dhe refuzuara për leje për armë zjarri pandemia e COVID-19 dhe masat e izolimit, (duke përfshirë ato të lidhura me dhunën në në numrin e lartë të vdekjeve në vitin 2020, familje); armëve të sekuestruara të zjarrit (duke për të shfrytëzuar mësimet e nxjerra dhe për përfshirë ato të lidhura me dhunën në familje); të reduktuar rreziqet në situata të ngjashme armëve të zjarrit që u janë kthyer pronarëve pas në të ardhmen, sekuestrimit mbi baza të dhunës në familje; lejeve 3. Ndikimin që ka te fëmijët keqpërdorimi i armëve të zjarrit në dhunën në familje. V. Sigurimi i ngritjes së kapaciteteve dhe përmirësimi i qasjes së ndërlidhur me në qendër të mbijetuarat • Të ofrohen trajnime për agjencitë ligjzbatuese njëkohësisht të drejtat dhe sigurinë e viktimave lidhur me Udhëzimet rajonale për vlerësimin dhe (përfshirë të viktimave të drejtpërdrejta dhe jo të adresimin e rreziqeve që lidhen me keqpërdorimin e drejtpërdrejta, si fëmijët), si dhe të garantohet që armëve të zjarrit në dhunën në familje, Udhëzimet asistenca të ofrohet me dinjitet dhe respekt. për miratimin me ndjeshmëri gjinore të lejeve për • Të garantohet që të gjitha ndërhyrjet dhe armë zjarri, si dhe të mbështetet qasja e të nxënit procedurat të marrin plotësisht në konsideratë mes kolegëve duke forcuar më tej grupin rajonal pengesat specifike me të cilat përballen gratë të trajnuesve. nga grupet e cenueshme (si p.sh. gratë në zonat • Të shqyrtohet mundësia e integrimit rurale, gratë me aftësi të kufizuara, ose gratë dhe përfshirjes së Udhëzimeve në procedura rome), të cilat kufizojnë aftësinë e të mbijetuarave standarde të veprimit. për të raportuar dhunën, dhe të garantohet aksesi • Të zhvillohen trajnime me ndjeshmëri në shërbime mbështetëse gjithëpërfshirëse, si gjinore për të gjithë aktorët institucionalë për strehëzat, ndihma juridike dhe programet e të përmirësuar njohuritë e tyre mbi dinamikat ndihmës financiare. gjinore të keqpërdorimit të armëve të zjarrit dhe • Të lehtësohet aplikimi i qasjes ndërsektoriale dhunën në familje, si dhe për të përshtatur më gjatë shqyrtimit të një kërkese për leje për armë mirë përgjigjet me nevojat e të mbijetuarave. zjarri dhe të garantohet se njësitë e policisë për • Të garantohet që oficerët e policisë që u dhunën në familje, apo oficerët përgjegjës të përgjigjen rasteve të dhunës në familje të jenë policisë, të konsultohen në çdo fazë të procesit të të familjarizuar me përdorimin e instrumenteve verifikimeve të së shkuarës. Në rast se nevojitet të zbulimit, si p.sh. qentë K9 dhe detektorët më shumë informacion për të kryer një vlerësim e metalit, dhe që këto instrumente të jenë në të duhur, të merret në konsideratë konsultimi i dispozicion, sipas nevojës. qendrave për punë sociale, linjave të ndihmës • Të garantohet që të gjitha ndërhyrjet në SOS, strehëzave dhe organizatave të grave që përgjigje të incidenteve të dhunës në familje, ofrojnë mbështetje për viktimat e dhunës në si dhe procedurat për shqyrtimin e kërkesave familje, si dhe i mjekëve të familjes. për leje për armë zjarri, të kenë në qendër viktimat; të integrohet një qasje me në qendër viktimat gjatë trajnimeve, duke prioritizuar 87 Kapitulli 7 VI. Ruajtja dhe forcimi i mëtejshëm i bashkëpunimit rajonal dhe ndarjes së njohurive • Të lehtësohet shkëmbimi i njohurive • Të forcohet bashkëpunimi ndërmjet oficerëve ndërmjet juridiksioneve për të ndarë praktikat e të parë në vendngjarje dhe organizatave të grave mira dhe të harmonizohen qasjet për të përshtatur që merren me dhunën në familje dhe që ofrojnë procedurat e tyre me kuadrot e detyrueshëm shërbime për viktimat. Të garantohet përfshirja e ligjorë ndërkombëtarë dhe rajonalë, si dhe me organizatave të grave në çdo zhvillim të kuadrove praktikat e mira në parandalimin e dhunës në normativë apo të politikave lidhur me kontrollin familje. e AVL-ve. 88 Lista e referencave Gligorijević, Jovana. Pavlović, Sanja dhe Cvetičanin Knežević, Hristina. Guidelines on Media Reporting on Violence against Women. Beograd: Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim, 2021. Kippert, Amanda. “What Are the Power and Control Wheels?,” 16 gusht 2021. Lacmanović. Vedrana. 2021. Analysis of cases of femicide committed with firearms (June 2017 - June 2020). Beograd: UNDP. OSBE. OSCE-Led Survey on Violence Against Women: Well-being and and Safety of Women - Main Report. OSBE (2019). “Regional consultations on practical tools to prevent the firearms misuse in gender-based violence.” SEESAC, 29 dhjetor 2023. SEESAC. Këshilli i Bashkëpunimit Rajonal. Security Barometer Survey (#SecuriMeter). Miratuar. Këshilli i Bashkëpunimit Rajonal, 2022. SEESAC Armed Violence Monitoring Platform SEESAC. 2006. ’The rifle has the devil inside’ – Gun Culture in South Eastern Europe. Beograd: SEESAC. SEESAC. 2007. Firearms Possession and Domestic Violence in the Western Balkans: A Comparative Study of Legislation and Implementation Mechanisms. Beograd: SEESAC. SEESAC. 2016. Gender and SALW in South East Europe. Beograd: SEESAC. SEESAC. 2019. The Misuse of Firearms in Domestic Violence in South East Europe. Beograd: SEESAC. SEESAC. 2024. Guidelines for Assessing and Addressing Risks Related to the Firearms Misuse in Domestic Violence. Beograd: SEESAC. SEESAC. 2024. Guidelines for Gender-Responsive Firearms Licence Approval. Beograd: SEESAC. SEESAC. 2024. Analysis of Media Reporting on Firearm Misuse in Male Gender-Based Violence against Women in the Western Balkans. Beograd: SEESAC, 2024.  SEESAC. 2025. Research on Factors Fueling Demand and Misuse of Firearms in the Western Balkans. Beograd: SEESAC. SEESAC’s Gender analysis of SALW control legislation and policies in the Western Balkans - raportet SEESAC’s In Focus – Armed Violence Monitors Stepanov, Biljana. 2022. Nasilje u porodici – šta govore podaci. Beograd: UNDP në Serbi. Stevanović Govedarica, Gordana. 2021. Small arms and light weapons, gender-based violence and domestic violence: analysis of regulatory framework and practice. Beograd: UNDP në Serbi. Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim. Characteristics and prevention of intimate partner femicide-suicide cases committed with a firearm. Beograd: Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim, 2023. UNDP në Serbi. Reduce Risk Increase Safety - Towards ending SALW misuse in domestic violence context Project Pamphlet UNDP në Serbi. Reduce Risk Increase Safety - Towards ending SALW misuse in domestic violence context. SEESAC. SEESAC, 25 nëntor 2022. SEESAC. “Western Balkan Authorities to Make Firearms Licensing Gender Sensitive.” SEESAC. SEESAC, 1 dhjetor 2022. SEESAC. Organizata Botërore e Shëndetësisë. 2012. Understanding and addressing violence against women. CIP - Каталогизација у публикацији Народна библиотека Србије, Београд 343.54./55(0.034.2) 623.44(0.034.2) KEQPËRDORIMI i armëve të zjarrit në dhunën në familje në Ballkanin perëndimor [Elektronski izvor] : tendencat kyçe dhe shqetësimet kryesore / [redaktoi Dragan Božanić]. - Beograd : UNDP SEESAC, 2025 (Beograd : Bigraf plus). - 1 USB fleš memorija : tekst ; 1 x 3 x 8 cm Системски захтеви: Нису наведени. - Tiraž 50. - Nasl. izvornika: The Misuse of firearms in domestic violence in the Western Balkans ISBN 978-86-7728-396-4 а) Породично насиље б) Ватрено оружје -- Злоупотреба COBISS.SR-ID 180516873 

The Misuse of Firearms in Domestic Violence_MKD.pdf

Злоупотрба на огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан: клучни трендови и предизвици Impressum Центарот за контрола на малото и лесно оружје во Југоисточна и Источна Европа (SEESAC) е заедничка иницијатива на Програмата за развој на Обединетите нации (УНДП) и Советот за регионална соработка (RCC), финансирана од ЕУ, за зајакнување на домашните и регионалните капацитети за контрола и намалување на ширењето и злоупотребата на малото и лесно оружје, што придонесува за поголема стабилност, безбедност и развој во Југоисточна и Источна Европа. Оваа публикација е изготвена со финансиска поддршка од Европската Унија, во рамките на проектот Поддршка за зајакнување на борбата против нелегалното поседување, злоупотреба и трговија со мало и лесно оружје (МЛО) во Западен Балкан, финансиран преку Инструментот за претпристапна помош (IPA II). За дополнителни информации, контактирајте со: Раководителот на SEESAC Булевар Зоран Ѓинѓиќ 64 11000 Белград, Србија Тел: +381 11 415 5300 www.seesac.org Одрекување од одговорност Ставовите во овој документ не ги одразуваат ставовите на Програмата за развој на Обединетите нации, Советот за регионална соработка или Европската Унија. Ознаките и материјалите што се искористени во оваа публикација не претставуваат искази на Програмата за развој на Обединетите нации, Советот за регионална соработка или Европската Унија во однос на: 1) правниот статус на која било јурисдикција, територија или област или на нејзините надлежни органи или вооружени групи; или 2) одредувањето на нејзините линии за административно разграничување. Уредник: Драган Божаниќ Дизајн и техничко уредување: КНАП Превод: BesTel Language Center Место и година на издавање: Белград 2025 Испечатил: Биграф Плус, Белград Тираж: 50 копии ISBN-978-86-7728-397-1 © SEESAC 2025 – Сите права се задржани 4 Признанија Изразуваме благодарност до министерствата за внатрешни работи и полициските служби во Западен Балкан за поддршката и придонесот кон спроведувањето на ова истражување, така што обезбедија квантитативни податоци и корисни коментари преку претставниците, кои ни овозможија да го продлабочиме разбирањето за реакцијата на институциите на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство. Исто така, изразуваме благодарност до женските организации за нивното учество во дискусиите во фокус-групи и за значајниот увид од гледна точка на жртвите на семејно насилство, особено во однос на улогата на огненото оружје при семејно насилство. Ова се дел од женските организации: Центар за правни граѓански иницијативи (CLCI), Центар „Shelter Edlira Haxhiymeri“, Tirana Legal Aid Society, Different & Equal, Medica Zenica, Фондација за локална демократија, Фондација „Лара“ Бијељина, Фондација „Обединети жени“ – Бања Лука, Центар за заштита на жени и деца, Национална мрежа против насилство врз жени и семејно насилство, Хелсиншки комитет за човекови права, Македонско здружение на млади правници, Safe life Tuzi, СОС телефон за жени и деца жртви на насилство – Никшиќ, Безбедна куќа за жени – Подгорица, Центар за права на жените. За успешното спроведување на истражувањето придонесе и експертската поддршка обезбедена од Јасминика Фришчиќ, Косана Бекер, Елона Дини и Маја Бранковиќ Ѓундиќ во различните фази на спроведувањето. Поддршка за спроведувањето на дискусиите во фокус-групи дадоа Иван Мехмедовиќ, Раиса Шеху и Стојан Мишев. Од голем придонес за спроведувањето на истражувањето беше поддршката од членовите на тимот на SEESAC, односно Виолета Гаши, Татјана Вишацки, Јана Илиќ и Андреја Марченко. Исто така, од голема корист за истражувањето беа коментарите на Јулијана Бузи, Весна Ципруш и Мартин ван дер Меиј во врска со нацрт извештајот. 5 Содржина СПИСОК СО АКРОНИМИ 11 ИЗВРШНО РЕЗИМЕ 12 СТРУКТУРА НА ИЗВЕШТАЈОТ 16 ПОГЛАВЈЕ 1 ВОВЕД 17 ПОГЛАВЈЕ 2 МЕТОДОЛОГИЈА НА ИСТРАЖУВАЊЕТО 20 ПОГЛАВЈЕ 3 СЕМЕЈНО НАСИЛСТВО – ОБЕМ НА ПРОБЛЕМОТ 26 ПОГЛАВЈЕ 4 ВЛИЈАНИЕТО НА ЗЛОУПОТРЕБАТА НА ОГНЕНО ОРУЖЈЕ ПРИ СЕМЕЈНО НАСИЛСТВО 35 4.1 Предизвици при доловување на зачестеноста на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство 36 4.2 Карактеристики на инцидентите со огнено оружје при семејно насилство 40 4.3 Смртни исходи од инциденти поврзани со огнено оружје при семејно насилство 46 4.4 Повреди 55 4.5 Закани 55 4.6 Преглед на административни податоци 56 4.7 Сторители на инциденти со огнено оружје при семејно насилство 57 4.8 Вработени во секторот за безбедност како сторители на инциденти со огнено оружје при семејно насилство 60 4.9 Убиство и самоубиство/фемицид и самоубиство 61 ПОГЛАВЈЕ 5 КАРАКТЕРИСТИКИ НА ОГНЕНОТО ОРУЖЈЕ УПОТРЕБЕНО ПРИ СЕМЕЈНО НАСИЛСТВО И ИНСТИТУЦИОНАЛНИТЕ ПРОЦЕДУРИ 65 5.1 Вид на оружје употребено при семејно насилство 66 5.2 Одобрување, обновување и одземање дозволи за огнено оружје, при што се зема предвид историјата со семејно насилство 69 6  Содржина ПОГЛАВЈЕ 6 ПОВЕЌЕ ОД БРОЈКИ: КВАЛИТАТИВНИ ПОДАТОЦИ ЗА ОГНЕНО ОРУЖЈЕ И СЕМЕЈНО НАСИЛСТВО 72 6.1 Улогата на огненото оружје при семејно насилство 73 6.1.1 Изнуда, контрола и пречки за пријавувањето 73 6.1.2 Културно значење и нормализација на поседувањето огнено оружје 74 6.1.3 Огненото оружје како фактор на ризик 75 6.1.4 Специфични предизвици за ранливите групи 75 6.1.5 Вработените во секторот за безбедност како сторители 76 6.2 Реакција на институциите на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство 76 6.2.1 Постапки на полицијата и процена на ризик 76 6.2.2 Предизвици во управувањето со информации 78 6.2.3 Капацитети и меѓусекторска соработка 79 6.2.4 Реакција на правосудниот систем 79 6.3 Регулирање на легалното поседување огнено оружје од цивилни лица: одобрување и одземање дозволи 80 6.3.1 Законодавна рамка и безбедносни проверки 80 6.3.2 Медицинска евалуација на подобноста 82 6.3.3 Следење на чувањето огнено оружје, обновувањето дозволи и оправданоста за поседување огнено оружје 83 6.3.4 Безбедност на службениците кои работат на одобрување дозволи за огнено оружје 83 ПОГЛАВЈЕ 7 ЗАКЛУЧОЦИ И ПРЕПОРАКИ 84 7.1 Заклучоци 85 7.2 Препораки 89 7 Список со слики Слика 1 Распространетост на различни видови на насилство врз жени од нивна 15-годишна возраст, во % Слика 2 Распространетост на различни видови на психичко насилство од интимен партнер, во % Слика 3 Јавување во полиција од жртви по најсериозниот инцидент со насилство од актуелен или претходен партнер или од друго лице Слика 4: Како дознала полицијата за најсериозниот инцидент (за сите сторители)? Слика 5: Дали познавате некое лице (од вашето семејство, маало или заедница) кое претрпело семејно насилство? Слика 6: Дали се согласувате со следнава изјава: Семејното насилство претставува сериозна закана по безбедноста? Слика 7: Број на инциденти со семејно насилство што се пријавени во полиција, 2019 – 2021 г. Слика 8: Број на инциденти со семејно насилство што се пријавени во полиција, 2019 – 2021 г. Слика 9: Број на инциденти поврзани со огнено оружје во Западен Балкан, според вид на инцидент, 2019 – 2023 г. Слика 10: Број на инциденти поврзани со огнено оружје во Западен Балкан (освен заплена на оружје), според вид на инцидент и година, 2019 – 2023 г. Слика 11: Жртви на злоупотреба на огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан, според пол, 2019 – 2023 г. Слика 12: Жени жртви на инциденти поврзани со огнено оружје во Западен Балкан, според вид на инцидент, 2019 – 2023 г. Слика 13: Мажи жртви на инциденти поврзани со огнено оружје во Западен Балкан, според вид на инцидент, 2019 – 2023 г. Слика 14: Удел на инциденти поврзани со огнено оружје и семејно насилство во вкупниот број на инциденти во Западен Балкан, според пол на жртвите и година Слика 15: Инциденти поврзани со огнено оружје, според сторител (интимни партнери и други членови на семејството) во Западен Балкан, 2019 – 2023 г. Слика 16: Број на инциденти поврзани со огнено оружје што се извршени од интимни партнери или други членови на семејството во Западен Балкан, според година 8  Список со слики Слика 17: Жртви на инциденти со огнено оружје што се извршени од интимен партнер во Западен Балкан, според пол и година Слика 18: Жртви на инциденти со огнено оружје што се извршени од други членови на семејството во Западен Балкан, 2019 – 2023 г. Слика 19: Микролокација на инциденти поврзани со огнено оружје и семејно насилство во Западен Балкан, 2019 – 2023 г. Слика 20: Број на смртни случаи поврзани со огнено оружје, според вид на инцидент во Западен Балкан, 2019 – 2023 г. Слика 21: Број на смртни случаи поврзани со огнено оружје, според вид на инцидент и јурисдикција, 2019 – 2023 г. Слика 22: Број на смртни случаи поврзани со огнено оружје, според вид на инцидент и година Слика 23: Број на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан, според година Слика 24: Смртни случаи на жени што се поврзани со огнено оружје во Западен Балкан, според вид на инцидент, 2019 – 2023 г. Слика 25: Смртни случаи на мажи што се поврзани со огнено оружје во Западен Балкан, според вид на инцидент, 2019 – 2023 г. Слика 26: Влијание на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство врз жените и мажите во Западен Балкан, 2019-2023 г. Слика 27: Убиства поврзани со огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан, според сторител, 2019 – 2023 г. Слика 28: Број на жени кои биле убиени со огнено оружје од актуелен или поранешен интимен партнер во Западен Балкан, 2019 – 2023 г. Слика 29: Албанија, 2019 – 2023 г. Слика 30: Босна и Херцеговина, 2019 – 2023 г. Слика 31: Косово,1 2019 – 2023 г. Слика 32: Црна Гора, 2019 – 2023 г. Слика 33: Северна Македонија, 2019 – 2023 г. 1 Програмата за развој на Обединетите нации ги поима упатувањата на Косово во контекст на Резолуцијата 1244 на Советот за безбедност (1999 година). За Европската Унија, ова упатување не ги доведува во прашање ставовите на другите јурисдикции и е во согласност со Резолуцијата 1244/1999 на Советот за безбедност на Обединетите нации и Мислењето на Меѓународниот суд на правдата во однос на прогласувањето независност на Косово. 9 Список со слики / Табели Слика 34: Србија, 2019 – 2023 г. Слика 35: Број на повреди од огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан, според година и пол на жртвите Слика 36: Сторители на инциденти поврзани со огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан, според пол, 2019 – 2023 г. Слика 37: Сторители на инциденти поврзани со огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан, според пол и година Слика 38: Сторители на инциденти поврзани со огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан, според пол, 2019 – 2023 г. Слика 39: Мажи сторители на инциденти поврзани со огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан, според возраст, 2019 – 2023 г. Слика 40: Број на случаи на убиство и самоубиство/фемицид и самоубиство при насилство со огнено оружје од интимен партнер, 2019 – 2023 г. Слика 41: Број на случаи на убиство и самоубиство на други членови на семејството при инциденти со огнено оружје, 2019 – 2023 г. Слика 42: Како би се чувствувале ако во вашиот дом има огнено оружје...?, според пол, 2024 г. Слика 43: Вид на огнено оружје што било искористено при инциденти со семејно насилство во Западен Балкан, 2019 – 2023 г. Слика 44: Правен статус на оружјето што било искористено при семејно насилство во Западен Балкан, 2019 – 2023 г. Слика 45: Инциденти со огнено оружје во кои сторителите искористиле ловечко оружје при семејно насилство во Западен Балкан, 2019 – 2023 г. Список со табели Табела 1: Распространетост на физичко и/или сексуално насилство од 15-годишна возраст, според вид на сторител Табела 2: Број на пријавени инциденти со семејно насилство, при што е евидентирано дека сторителот поседува легално или нелегално огнено оружје Табела 3: Жртви на инциденти поврзани со огнено оружје при семејно насилство, според пол, година и јурисдикција Табела 4: Број на смртни случаи во Западен Балкан, според вид на инцидент, пол и година 10  Список со полиња / Акроними Табела 5: Перцепции за чувањето огнено оружје во домот, во % и според јурисдикција, 2025 г. Табела 6: Вид на огнено оружје што било запленето и конфискувано при случаи со семејно насилство во % и број на парчиња оружје во Албанија, 2019 – 2021 г. Табела 7: Вид на огнено оружје што било запленето и конфискувано при случаи со семејно насилство во % и број на парчиња оружје во БиХ, 2019 – 2021 г. Список со полиња Поле 1: Употреба на наоди од истражување како основа за реакцијата на институциите и зајакнување на превенцијата на злоупотреба на огнено оружје при семејно насилство Поле 2: Разбирање на случаите со убиство-самоубиство/фемицид-самоубиство Поле 3: Перцепции за огнено оружје што се чува во домот Список со акроними AVMP Платформа за мониторинг на вооружено насилство БиХ Босна и Херцеговина ГО Граѓанска организација МВР Министерство за внатрешни работи ОБСЕ Организација за безбедност и соработка во Европа RCC Совет за регионална соработка МЛО Мало и лесно оружје ЈИЕ Југоисточна Европа SEESAC Центар за контрола на малото и лесно оружје во Југоисточна и Источна Европа ЦСР Центар за социјална работа УНДП Програма за развој на Обединетите нации ЗБ Западен Балкан 11 Извршно резиме Во Западен Балкан, направени се истражувачите и другите чинители од долгорочни напори за документирање регионот. на влијанието на злоупотребата на При анализата е применет сеопфатен огнено оружје при семејно насилство и пристап со повеќе методи, вклучувајќи зајакнување на мерките за превенција. и квантитативна анализа на податоците Преку исцрпно истражување и соработка со прибрани од Платформата за мониторинг институциите од регионот, SEESAC спроведе на вооружено насилство (AVMP) и од револуционерни анализи на улогата на министерствата за внатрешни работи на огненото оружје при семејно насилство, јурисдикциите во Западен Балкан. Како обезбеди поддршка во процесот на креирање дополнување на анализата се прибрани политики и подобрувања на законодавството квалитативни податоци преку 15 дискусии и разви практични алатки и прирачници за во фокус-групи што се спроведоа низ зајакнување на активностите за превенција и регионот со полициски службеници кои одговор. работат на случаи на семејно насилство, Но, злоупотребата на огнено оружје при службеници кои се одговорни за одобрување семејно насилство сè уште има негативно дозволи за огнено оружје и претставници влијание врз безбедноста на жените и мажите од женски организации. Овие дискусии се во Западен Балкан и претставува специфичен засноваа на личното искуство со работа со предизвик за напорите за контрола на малото жртви на семејно насилство на учесниците и лесно оружје (МЛО). Во овој извештај е и овозможија детално да го разбереме дадена сеопфатна анализа на влијанието на влијанието на огненото оружје врз жртвите. огненото оружје при семејно насилство, како Дискусиите овозможија да се приберат и различното влијание на огненото оружје корисни информации за аспекти што не мо- врз жените и мажите. При тоа, целта е да се же да се доловат со квантитативните податоци подигне свеста за улогата на огненото оружје и што честопати е тешко да се соберат поради при семејно насилство и за конкретните недостигот на податоци и непријавувањето ризици од огненото оружје во тој поглед. случаи на семејно насилство. Исто така, Главната цел е да се обезбеди поддршка се дискутираше за справувањето на за креаторите на политики и органите институциите со предизвиците и добрите за спроведување на законот во напорите практики. за справување со идентификуваните Со помош на комбинирани докази, во ризици и подобрување на безбедноста и анализата се истакнува штетното и опсеж- благосостојбата на жените и мажите во ното влијание на злоупотребата на огнено Западен Балкан. Анализата ќе им послужи оружје врз жените и мажите во регионот, и на меѓународните и регионалните при што се опфаќаат и смртоносните и организации, граѓанските организации, несмртоносните физички повреди, како и 12  Извршно резиме психичката траума. Сеопфатниот наод е во регионот. Повеќе лица биле убиени при дека идентификуваните трендови што се инциденти со семејно насилство и огнено поврзани со злоупотребата на огнено оружје оружје (вкупно 152, од кои 94 жени и 58 при семејно насилство се алартмантно мажи) отколку во кој било друг контекст, конзистентни, при што се документираат вклучувајќи и криминални активности (144) и сложените ризици од огненото оружје во тој спорови во јавност (135). Во 2020 година, што поглед. беше одбележана со појавата на пандемијата Наодите што се презентирани во овој Ковид-19, е евидентиран највисок број на извештај го истакнуваат повеќестраното смртни случаи, што ја истакнува потребата влијание на огненото оружје врз безбедноста од натамошно истражување за начинот на и благосостојбата на жртвите на семејно којшто конкретните услови како забраната насилство и се документираат разните начини за движење придонесуваат за зголемените на коишто огненото оружје ги влошува ризици. постојните фактори на ризик и значително Анализата посочува дека злоупотребата ја зголемува веројатноста од смртен исход. на огнено оружје при семејно насилство Огненото оружје се користи како средство за влијае и врз жените и врз мажите. Но, изнуда и контрола во насилни врски, поради постои голема разлика во степенот на што се продлабочува родовата нееднаквост изложеност и начините на виктимизација, и нееднаквоста на моќта. Присуството на при што жените се несразмерно погодени. огнено оружје ја намалува веќе ограничената Од сите жени кои биле убиени со огнено веројатност за пријавување на насилството оружје во регионот, 68,4 % се убиени при од страна на жртвите. Ова е посебно видливо семејно насилство, во споредба со 10,9 % од во случаи кога сторителот поседува огнено мажите. Слични трендови се евидентирани оружје, а жртвите одлучуваат да не го пријават и во поединечните јурисдикции во Западен поради страв од одмазда и загриженост за Балкан. Во поглед на семејното насилство, можните правни последици за сторителот. жените се во најголем ризик од употреба Огненото оружје исто така ја намалува на огнено оружје од страна на интимниот можноста на жртвите да дадат отпор и да партнер. 50,7 % од жените кои биле убиени со се одбранат. Ова, заедно со сериозноста на огнено оружје во Западен Балкан се убиени повредите од огнено оружје дополнително ја од нивниот интимен партнер (во споредба со зголемуваат веројатноста од смртен исход. Во 0,6 % од мажите кои биле убиени со огнено извештајот исто така се презентирани докази оружје), што посочува дека вооруженото за важноста што му се придава на огненото насилство несразмерно влијае врз жените. оружје во културата, како дел од машкиот За разлика од тоа, насилството врз мажите идентитет, што може да претставува голема обично не е родово-базирано и најголем пречка за пријавувањето семејно насилство и ризик за мажите претставуваат други машки злоупотреба на огнено оружје. членови на семејството. Ова произлегува Овие наоди се поткрепени со емпириски од семејни спорови, проблеми со имотот, докази, како што може да се види од меѓугенерациско насилство итн. Во поглед на значителната разлика помеѓу бројот на насилството од интимен партнер, кај жените евидентирани инциденти со семејно постои три пати поголема веројатност да насилство што се поврзани со огнено оружје бидат убиени со огнено оружје од нивниот и несразмерно високиот број на смртни актуелен партнер отколку од поранешниот случаи. Во периодот од 2019 – 2023 година, партнер. Сепак, големиот број на жени кои инцидентите поврзани со огнено оружје биле убиени од нивниот поранешен партнер при семејно насилство сочинувале само 3,1 посочува дека насилството не запира таму % од сите пријавени инциденти со огнено и честопати се влошува по раскинувањето оружје, додека во истиот период, семејното на врската, а насилникот употребува огнено насилство претставува главна причина за оружје како средство за одново да воспостави смртни случаи поврзани со огнено оружје контрола врз жртвата. 13  Иако достапните податоци за злоупотреба Во однос на реакцијата на институциите, на огнено оружје главно се однесуваат на во анализата се истакнати напредокот во убиства, фемициди, повреди и физички зајакнувањето на законските и политичките напади, огненото оружје се користи како рамки за борба против и спречување семејно средство за поттикнување други видови на насилство и злоупотреба на огнено оружје при родово-базирано насилство, вклучувајќи семејно насилство. Овој напредок се одразува психичко и сексуално насилство (како и во практиките на органите за спроведување силување), емоционално насилство, изнуда на законот во регионот, кои посветуваат сè и економско насилство. И покрај тоа што поголемо внимание на идентификувањето и овие видови на насилство честопати се справувањето со факторите на ризик што се јавуваат пред смртоносните инциденти, овие поврзани со семејно насилство, поседување и видови недоволно се пријавуваат. Жените употреба на огнено оружје. од ранливи категории, како што се жените И покрај напредокот, некои предизвици кои живеат во рурални области, жените опстојуваат. Процените на ризик не се со попреченост и Ромките, се соочуваат спроведуваат систематски и во некои случаи со дополнителни пречки за пријавување се применуваат несоодветно. Исто така, насилство и има недостиг на информации полициските службеници честопати немаат за нивната изложеност на злоупотреба на информации за тоа дали запленетото оружје огнено оружје. се одзема трајно или се враќа на сторителите, Вооруженото насилство при семејно што може да ја загрози нивната безбедност насилство најчесто го извршуваат мажи. и безбедноста на жртвата. Ограничениот Конзистентен тренд е тоа што мажите пристап до регистрите за оружје и сочинуваат над 98 % од сторителите на недостатоците во базите за податоци за семејно насилство со присуство на огнено сопственици на огнено оружје исто така оружје. може да го попречат спроведувањето Во анализата исто така се дадени ефективна процена на ризик и управувањето информации за карактеристиките на оружјето со предметот. што се користело при семејно насилство. Сè уште постојат предизвици за Пиштолите се најчесто употребуван вид меѓусекторската соработка, но во регионот на огнено оружје при семејно насилство, а се идентификувани и позитивни практики. потоа следат ловечки пушки и сачмарки, Тие опфаќаат проактивно учество на разно МЛО, автоматски/воени оружја, полициските службеници, зајакната експлозиви и пневматски пиштоли. Кога соработка со граѓанските организации и беа достапни податоците за видовите на промовирањето на учење од колеги и размена огнено оружје што ги поседуваат поединци, на искуства. тие конзистентно покажуваа дека почесто Слично на тоа, во регионот се се пријавува нелегално поседувано огнено спроведуваат значајни законски реформи оружје отколку легално поседувано огнено и опширна регулација на цивилните лица оружје, што ги истакнува предизвиците за кои поседуваат огнено оружје. Во регионот, справување со нелегалното оружје. Сепак, постапките за разгледување на барањата за со оглед на високата стапка на непријавени дозвола за огнено оружје обично се строги случаи на семејно насилство, во анализата и соодветни регулирани. Но, ограничената е дадена препорака таквите податоци да достапност на податоците спречува да се се толкуваат со претпазливост, поради тоа дознае до која мера се зема предвид семејното што постои можност злоупотребата на насилство во овие постапки. Според легално поседувано огнено оружје да не постојните докази, такви фактори ретко е пријавена, особено кога оружјето не се се земаат како основа за одбивање барање користи за физички напад или не резултира за издавање дозвола. За сите јурисдикции со животозагрозувачки исходи. во регионот се истакна важноста на спроведувањето темелна безбедносна 14 проверка на подносителите, што подразбира теренски проверки и интервјуа, покрај проверката во административната база на податоци. Во Западен Балкан, постојат разни предизвици за процесот за издавање лекарски потврди за одобрување дозвола за огнено оружје, како и за соработката со здравствените институции. Затоа е потребно итна интервенција. На крајот од извештајот се дадени стратешки препораки за намалување и спречување на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство. Препораките се поделени во шест групи: (1) Подигање на свеста и намалување на ширењето и циркулирањето на нелегално поседуваното огнено оружје, (2) Подобрено спроведување процена на ризик и зајакнување на теренските интервенции, (3) Подобрување на постапките што се поврзани со одобрување дозволи за огнено оружје, (4) Подобрено водење евиденција и подобрени системи за следење, (5) Примена на меѓусекторски пристап во чиј центар е жртвата, (6) Регионална соработка и споделување најдобри практики. Покрај сите препораки, во извештајот се истакнува и потребата за конзистентно градење на капацитетите со цел да се овозможи одржливо и ефективно спроведување на препораките. 15 Структура на извештајот Извештајот се состои од седум поглавја. Во Поглавје 6 се презентирани наодите Во Поглавје 1 се дадени краток вовед во од дискусиите во фокус-групи составени конкретната ситуација во Западен Балкан во од полициски службеници што работат на која е спроведена анализата и краток преглед случаи со семејно насилство, службеници на претходните истражувања во оваа област. што работат на одобрување дозволи за огнено Во Поглавје 2 се опишани главниот оружје за цивилни лица и претставници методолошки пристап на анализата и опсегот на женски организации. Целта на ова и целта на овој пристап. поглавје е да се обезбедат и документираат Целта на Поглавје 3 е да се обезбедат квалитативни податоци за влијанието на клучни информации за семејното насилство огненото оружје врз жените и мажите, што ќе и насилството врз жените во регионот за да придонесе за надминување на предизвиците се разбере како огненото оружје ги влошува поврзани со непријавувањето. Исто така, се ризиците во тие ситуации. Анализата што е дискутираат предизвиците што се поврзани презентирана во овој извештај се надополнува со спречувањето на злоупотребата на огнено на истражувањата што претходно биле оружје и добрите практики во регионот. спроведени во регионот, меѓу кои се истакнува За крај, во Поглавје 7 се резимираат Истражувањето спроведено од ОБСЕ за клучните наоди од анализата и се даваат насилството врз жените. препораки засновани на докази во однос Во Поглавје 4 е дадена детална анализа на на тоа како дополнително да се зајакнат податоците што ги доставија институциите и мерките за спречување на злоупотребата на од Платформата за мониторинг на вооружено огнено оружје при семејно насилство. Исто насилство на SEESAC, со акцент на улогата така, Поглавје 7 ги содржи препораките од на огненото оружје при семејно насилство учесниците во фокус-групите. и влијанието на злоупотребата на огнено оружје врз жените и мажите. Во Поглавје 5 се става акцент на карактеристиките на оружјето што било искористено при семејно насилство во регионот и реакцијата на институциите на злоупотребата на огнено оружје, како и официјалните податоци за запленето и конфискувано огнено оружје и одземени дозволи за огнено оружје. 16 Поглавје 1 Вовед Поглавје 1 Во Западен Балкан, преку истражување 1,2 % од мажите биле убиени од интимниот детално се документира влијанието на партнер. Во периодот што го истражува малото оружје врз мажите и жените, при анализата, огнено оружје честопати било што се истакнува дека огненото оружје го искористено при семејно насилство: 37,7 влошува семејното насилство и претставува % од убиствата од член на семејството биле голем ризик за безбедноста на жените, но и извршени со присуство на огнено оружје, на мажите. Овие наоди се од клучно значење а 43,5 % од жените во ЈИЕ биле убиени со за изготвувањето политики за справување огнено оружје од нивниот интимен партнер. со овој проблем и практични стратегии за Од 2020 година, SEESAC објавува спречување злоупотреба на огнено оружје и тематски извештаи под наслов „In Focus - за зголемување на безбедноста и сигурноста Armed Violence Monitor“6 што се засновани на лицата кои се најпогодени, и жените и на податоците од AVMP и во коишто се мажите. истражуваат инциденти поврзани со огнено Во 2007 година, SEESAC донесе оружје при семејно насилство во ЈИЕ. Во револуционерна одлука да ја истражи извештаите се дава преглед на инцидентите поврзаноста помеѓу поседувањето огнено извршени од интимни партнери и членови оружје и семејното насилство преку на потесното семејство, што е клучно за компаративна студија2 на релевантното документирање на несразмерното влијание законодавство и релевантните механизми за на злоупотребата на огнено оружје врз спроведување. Во 2016 година се спроведе жените, особено при насилство од интимен регионална студија3 за родот и МЛО, во партнер. која дополнително се истражува улогата на Како дел од спроведувањето на Патоказот огненото оружје при семејно насилство. Во за контрола на МЛО за Западен Балкан, студијата, огненото оружје се идентификува канцелариите на УНДП во регионот како главен предизвик за напорите за спроведоа и голем број истражувања на оваа контрола на МЛО. Во студијата се даваат и тема. Канцеларијата на УНДП во Србија детални препораки засновани на докази, врз спроведе неколку студии во кои се истакнува основа на коишто се изготвија политики и штетното влијание на злоупотребата на програми за справување со овој проблем. огнено оружје врз жените и улогата на Анализата од 2019 година се засноваше огненото оружје во фемицидите,7 вклучу на податоците од анкетите за МЛО4 што вајќи и анализа на административните претходно биле спроведени во регионот. Во податоци8 и регулаторната рамка оваа анализа5 на злоупотребата на огнено и регулаторните практики, 9 како и оружје се истакнати опсегот и сложеноста истражување на реакцијата на органите за на проблемот. Анализата покажува дека во кривична правда на фемициди извршени Југоисточна Европа (ЈИЕ), 61 % од жените со огнено оружје. Канцеларијата на УНДП биле убиени од член на семејството, во во Северна Македонија ги анализираше споредба со 12,4 % од мажите. Насилството фемицидите, ставајќи акцент на улогата на од интимен партнер несразмерно влијае врз огненото оружје. жените, при што 38,6 % од жените и само 2 SEESAC. 2007. Firearms Possession and Domestic Violence in the Western Balkans: A Comparative Study of Legislation and Implementation Mechanisms. Belgrade: SEESAC. 3 SEESAC. 2016. Gender and SALW in South East Europe. Belgrade: SEESAC. 4 Анкетите на SEESAC за МЛО се достапни на: https://www.seesac.org/SALW-Surveys/ 5 SEESAC. 2019. The Misuse of Firearms in Domestic Violence in South East Europe. Belgade: SEESAC. 6 In Focus - Armed Violence Monitors are available on SEESAC Knowledge Base: https://www.seesac.org/Armed-Violence/ 7 Lacmanović. Vedrana. 2021. Analysis of cases of femicide committed with firearms (June 2017 - June 2020). Belgrade: UNDP. 8 Stepanov, Biljana. 2022. Nasilje u porodici – šta govore podaci. Belgrade: UNDP Serbia. 9 Stevanović Govedarica, Gordana. 2021. Small arms and light weapons, gender-based violence and domestic violence: analysis of regulatory framework and practice. Belgrade: UNDP Serbia. 18  Вовед Женските организации во регионот со цел да се разбере спроведувањето на долго време го документираат влијанието релевантните закони, да се идентификуваат на огненото оружје врз безбедноста и актуелните предизвици и да се зајакнат благосостојбата на жените. Долги години мерките за спречување злоупотреба на огнено овие организации беа главниот, па дури оружје при семејно насилство и насилство од и единствениот извор на информации интимен партнер. за фемициди, вклучувајќи и фемициди SEESAC обезбедува сеопфатна поддршка извршени со огнено оружје. за надлежните органи при надминување на Во 2021 и 2022 година, SEESAC спроведе идентификуваните предизвици, исполнување опсежна родова анализа10 на законодавството на стратешките заложби и зајакнување на и политиките за контрола на мало оружје напорите за спречување злоупотреба на во Западен Балкан со цел да се процени и огнено оружје при семејно насилство во зајакне родово одговорниот аспект на овие рамките на проектот Зајакнување на борбата документи. Во анализата е евидентиран против нелегалното поседување, злоупотреба голем напредок во напорите за справување со и трговија со малото и лесно оружје (МЛО) семејното насилство преку законодавството во Западен Балкан. Во поддршката се става за огнено оружје. Наведено е дека во акцент на унапредување на теренските законите за заштита од семејно насилство интервенции против злоупотребата на сè повеќе се препознаваат ризиците од огнено оружје при семејно насилство. злоупотребата на огнено оружје. Исто така, Како дел од овие напори, SEESAC отпочна стратегиите за контрола на МЛО во регионот регионална анализа за злоупотребата на содржеа конкретни мерки за подобрување на огнено оружје при семејно насилство. реакцијата на институциите на злоупотребата Целта на наодите од анализата е да се на огнено оружје при семејно насилство и документираат трендовите и главните насилство од интимен партнер и предвидуваа предизвици што се поврзани со улогата на преглед на практиките во институциите и огненото оружје при семејно насилство, да активностите за зајакнување на капацитетите се идентификуваат главните предизвици во со цел справување со проблемот. рамките на практиките на институциите за Но, при анализата беа идентификувани спречување злоупотреба на огнено оружје недостатоци во теренските интервенции и да се обезбедат препораки засновани што мора да се подобрат. Тука е опфатена и на докази за нивно подобрување. Уште во потребата за зајакнување на процесите за раните фази, анализата беше од клучна одобрување дозволи за огнено оружје така важност за изготвувањето практичен што ќе се интегрираат темелни безбедносни прирачник за зајакнување на мерките за проверки и ќе се спроведуваат подобри спречување злоупотреба на огнено оружје процени на ризик од семејно насилство што при семејно насилство преку осмислување целосно ги земаат предвид опасностите од конкретни насоки за тимовите за прв огненото оружје, особено кога е нелегално одговор и професионалците кои работат поседувано. Исто така, практиките за водење на одобрување дозволи за огнено оружје евиденција за огнено оружје честопати за цивилни лица. Анализата се спроведе не опфаќаат родово расчленети податоци преку партиципативен процес што е насочен и детални информации за злоупотреба кон акција, кој имаше значаен придонес за на огнено оружје при семејно насилство, подигнување на свеста на клучните чинители со што се попречува изнаоѓањето родово и за зајакнување на теренските интервенции. одговорни решенија. Во анализата се истакна и потребата за натамошно истражување 10 Gender analysis of SALW control legislation and policies in the Western Balkans – извештаите се достапни на: https:// www.seesac.org/News-Gender-in-Security-Sector/gender-analysis-of-salw-control-legislation-and-policies-in-the- western-balkans-reports/ 19 Поглавје 2 Методологија на истражувањето  Методологија на истражувањето Цел Географски опфат Целта на анализата е да придонесе за Анализата е спроведена за Албанија, зајакнување на мерките за спречување Босна и Херцеговина, Косово, Црна Гора и злоупотреба на огнено оружје при семејно Северна Македонија. насилство и за поголема безбедност на Поради тоа што Канцеларијата на УНДП жените и мажите, девојчињата и момчињата во Србија спроведе слично истражување во Западен Балкан. во рамките на проектот Намали го Анализата е насочена конкретно кон: ризикот – Зголеми ја безбедноста – За • документирање и подигнување на искоренување на злоупотребата на оружје свеста за улогата на огненото оружје при и семејното насилство, како и анализа на семејно насилство и за конкретните ризици административните податоци за периодот од присуството на огнено оружје во такви 2017 – 2020 година, претставници на Србија ситуации, не учествуваа во прибирањето податоци и • документирање на несразмерното дискусиите во фокус-групи. Но, Србија е влијание на злоупотребата на огнено оружје опфатена во регионалната анализа преку при семејно насилство врз жените, како и податоците од AVMP. различните начини на изложеност на жените и мажите, Методологија и извори на податоци • документирање на клучните трендови во оваа област, Методологијата на оваа анализа се • идентификување на главните предизвици надоврзува на претходни искуства и голем за спречување на злоупотребата на огнено број истражувања за семејно насилство и оружје при семејно насилство, како и за злоупотреба на огнено оружје при семејно реакцијата на институциите, насилство во Западен Балкан. • давање низа препораки засновани Методологијата се осмисли со примена на на докази за да се зајакне реакцијата повеќестран пристап, кој вклучува: на институциите на злоупотребата на • Интервјуа со експерти што беа огнено оружје при семејно насилство. спроведени со експерти за истражување Истражувањето треба да даде одговор на од Западен Балкан кои имаат искуство следниве прашања: со анализирање на поврзаноста помеѓу • Колкав е обемот на проблемот? Колку семејното насилство и огненото оружје. Целта често настанува и какви се карактеристиките на интервјуата беше да се идентификуваат на злоупотребата на огнено оружје при главните прашања за анализата, да се семејно насилство, особено во поширокиот споделат искуствата со прибирање податоци контекст на вооружено насилство во и да се продискутираат главните предизвици регионот? во оваа област. • Кои се родовите аспекти на злоупотребата • Обемна анализа на литература со цел да на огнено оружје при семејно насилство? се даде преглед и да се овозможи разбирање Како влијае врз жените и мажите? на тековниот статус на истражувањето за • До која мера се ефективни актуелните улогата на огненото оружје при семејно практики за спречување на злоупотребата насилство. Овој процес беше од клучно на огнено оружје при семејно насилство? значење за добивање поконцизни прашања Кои се главните трендови и предизвици за за истражувањето, за контекстуализација реакцијата на институциите? на проблемот и за осмислување робусна • Како може дополнително да се зајакнат методологија на истражувањето. мерките за спречување злоупотреба на • Регионални консултации за нацрт огнено оружје при семејно насилство? верзијата на методологијата се спроведоа во 2023 година со регионалната Работна група за спречување употреба на огнено оружје 21 Поглавје 2 при семејно насилство преку процена на проверки. Исто така, во нив учествуваа и ризик и со регионалната Работна група за претставници на одделите за аналитика/ развој на алатка за родово одговорен процес статистика или слични единици што се на одобрување дозволи за огнено оружје. одговорни за водење евиденција/прибирање Овие групи ги сочинуваат претставници податоци и анализа што се релевантни за на министерствата за внатрешни работи и спречување семејно насилство. Врз основа полициските служби, кои работат на случаи на нивните коментари, нацрт методологијата со семејно насилство, одобрување дозволи за беше ревидирана и беше изготвена конечната огнено оружје и спроведување безбедносни верзија. Извори на податоци Поради тоа што злоупотребата на Focus Armed Violence Monitor on Firearm огнено оружје при семејно насилство Incidents in the Context of Domestic Violence“ е повеќеаспектна појава со конкретни во ЈИЕ, којшто опфаќаат случаи почнувајќи карактеристики и динамики, при анализата од 2019 година. се употребени голем број на извори на податоци, меѓу кои се опфатени: 2. Податоци прибрани преку прашалник за министерствата за внатрешни работи 1. Податоци прибрани преку Платформата за мониторинг на вооружено насилство Прашалникот се изготви со цел да се приберат административни податоци од Преку Платформата за мониторинг на релевантните институции за периодот 2019 – вооружено насилство (AVMP) систематски 2021 година. Тука беа опфатени информации се следат инциденти поврзани со огнено за пријавени инциденти со семејно оружје во Југоисточна Европа. Платформата насилство, поднесени обвиненија за сторени прибира детални податоци од Албанија, кривични дела и прекршоци, случаи во кои Босна и Херцеговина, Косово, Молдавија, сторителот поседувал или злоупотребил Црна Гора, Северна Македонија и Србија огнено оружје или случаи со употреба на од 2014 година. Податоците на AVMP се огнено оружје при семејно насилство. Исто прибираат секој ден од разни официјални така, побаравме податоци за полот, возраста извори, вклучувајќи веб-локации на органи и врската меѓу жртвата и сторителот, како и за спроведување на законот и министерства за интимните партнери и другите членови за внатрешни работи, како и дигитални и на семејството. Се прибираа и информации печатени медиуми. Податоците за инциденти за видот и статусот на запленетото оружје со огнено оружје се класифицираат (легално/нелегално). Преку прашалникот според стандардизирани дефиниции, што исто така се прибираа податоци за бројот на овозможува конзистентност и споредливост одобрени, обновени и одземени дозволи за на јурисдикциите и периодите на огнено оружје, со посебен акцент на случаи известување. Секој инцидент се разгледува со семејно насилство. и анализира со помош на методологија што е изготвена од SEESAC. Преку AVMP се 3. Дискусии во фокус-групи прибраа податоци за видот на инциденти, искористеното огнено оружје, полот на Од 21 март до 27 април 2023 година, жртвата и сторителот, нивниот однос, SEESAC организираше 15 дискусии во локацијата каде што е извршен инцидентот, фокус-групи во кои учествуваа 68 полициски меѓу другото. Во анализата се интегрирани службеници кои работат на случаи на клучните наоди од тематските извештаи „In семејно насилство и кои се одговорни за 22  Методологија на истражувањето одобрување дозволи за огнено оружје, како за водење евиденција отежнаа да се добие и 17 претставници на женски организации. јасна претстава за злоупотребата на огнено Целта на фокус-групите беше да се оружје при семејно насилство во регионот. идентификуваат главните предизвици за На пример, најмногу податоци беа достапни спречувањето злоупотреба на огнено оружје за кривичното дело убиство. Како резултат при семејно насилство, да се документираат на големиот број случаи со убиство и разните начини на кои огнено оружје влијае самоубиство, поради смртниот исход кај врз безбедноста и благосостојбата на жените сторителите, не била поднесена кривична и да се разменат идеи за зајакнување на пријава. Оттаму, тие цифри честопати не го реакцијата на институциите и за справување одразуваат вистинскиот број на лица, поточно со ризиците од употребата на огнено оружје жени, кои биле убиени при семејно насилство. при семејно насилство. За да се олесни овој Како што е евидентирано во овој извештај, процес, се изготвија сеопфатни водичи за тоа е особено релевантно за инциденти дискусија. Од фокус-групите произлегоа 15 поврзани со злоупотреба на огнено оружје. детални извештаи. За разлика од административните податоци, Дискусии во фокус-групи беа одржани AVMP евидентира смртни случаи, чиј број во Сараево, Тирана, Подгорица, Приштина и е значително поголем од бројот поврзан Скопје. со кривичното дело убиство. Во некои случаи, кривичните дела што се поврзани со 4. Секундарни извори на податоци семејно насилство, односно оние дела што ги извршуваат роднини, се класифицирани како Покрај горенаведените извори на други кривични дела наместо како семејно податоци, се прибраа дополнителни податоци насилство. Поради ова, не може длабински да од Истражувањето спроведено од ОБСЕ за се разбере појавата и потребно е да се вложат безбедноста и благосостојбата на жените и дополнителни напори за да се добијат точни Секјуриметарот, анкета за јавното мислење податоци. Исто така, ограничените податоци за безбедноста што редовно ја спроведува за практиките за одобрување дозволи за Советот за регионална соработка, како и од огнено оружје попречуваат соодветно да анкетата на SEESAC за јавното мислење. се процени како се постапува при сомнежи за семејно насилство со огнено оружје во 5. Временска рамка рамките на овие процеси. За да се надминат овие проблеми, во Податоците од AVMP се однесуваа на анализата се користат разни извори на периодот од 2019 до 2023 година, а податоците податоци, како што е објаснето погоре. од министерствата за внатрешни работи во Поточно, за да се надминат недостатоците во регионот го опфаќаа периодот од 2019 до достапноста на податоците и да се овозможи 2021 година. преглед и споредливост во регионот, податоците од AVMP се користеа во поголема 6. Предизвици мера отколку што првично беше предвидено. Предизвиците со достапноста на Предизвиците за спроведување на оваа податоци ја истакнуваат потребата за анализа беа поврзани пред сè со ограничената подобрени практики за прибирање и достапност на податоци, а особено со споделување податоци. Справувањето со недостигот на споредливи регионални овие проблеми е клучно за да се овозможи податоци што ги прибираат релевантните продлабочено разбирање на злоупотребата институции. Пречка за анализата на огнено оружје при семејно насилство претставуваа разликите во прибирањето, и за осмислување ефективни стратегии за евидентирањето и известувањето за превенција. Клучни чекори кон справувањето податоците во јурисдикциите. Различните со овие недостатоци и гарантирање на и честопати, нестандардизирани практики безбедноста и благосостојбата на засегнатите 23 Поглавје 2 лица се зајакнување на капацитетите на прибирањето податоци може да придонесе за институциите, соработка меѓу органите и подобрување на практиките. примена на стандардизирани механизми за известување. При спроведувањето на анализата се потврди дека учеството на контакт точките за огнено оружје при Поле 1 Употреба на наоди од истражување како основа за реакцијата на институциите и зајакнување на мерките за спречување на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство Како надоврзување на претходни наоди, SEESAC во соработка со надлежните органи од регионот отпочна подготовка на два практични прирачници за полициски службеници и други релевантни професионалци: Прирачник за проценка и одговор на ризиците поврзани со злоупотреба на огнено оружје во семејно насилство.11 Прирачникот содржи практични листи чија цел е да им помогнат на полициските службеници правилно да ги проценат ризиците од злоупотреба на легално и нелегално поседувано оружје при семејно насилство и итно да реагираат доколку е потребно. Врз основа на овој пристап, Прирачникот овозможува преглед на активностите поврзани со огнено оружје што треба да се преземат во секоја фаза од полициското постапување, вклучувајќи и индикатори за високоризични интервенции, прием на пријава, процена на ризиците, интервенција и последици од инцидентот. Прирачник за родово одговорен процес на одобрување дозволи за огнено оружје.12 Преку практични листи, Прирачникот служи како поддршка за професионалците при интегрирањето на родовата перспектива во рамките на процесот за одобрување дозволи за огнено оружје. Целта е да се овозможи ефективна превенција на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство и насилство врз жени и превенција на злоупотребата на огнено оружје од групите во најголем ризик од вакво однесување, особено мажите на возраст од 18 – 30 години. Дадени се детални насоки за разгледување барања земајќи ја предвид родовата перспектива, спроведување безбедносни проверки, донесување информирани и родово одговорни одлуки и овозможување постојано следење на усогласеноста со законските барања за оружје. Двата прирачници се изготвени преку регионален процес. На почетокот се формираа две регионални работни групи за прирачниците. Едната ја сочинуваа полициски службеници со големо искуство со случаи на семејно насилство,13 а другата се состоеше од службеници кои работат на одобрување дозволи за огнено оружје и службеници кои спроведуваат безбедносни проверки.14 Дискусиите во фокус-групи што се спроведоа во рамките на оваа анализа и анализата на податоците од AVMP и податоците доставени од институциите обезбедија одлична основа за изготвување прирачници, така што овозможија предложените решенија да се засновани на докази и да даваат одговор на актуелните предизвици. Прирачникот исто така се надоврза на производи на знаење што се изготвија во рамките на проектот Намали го ризикот, 11 SEESAC. 2024. Guidelines for Assessing and Addressing Risks Related to the Firearms Misuse in Domestic Violence. Belgrade: SEESAC. 12 SEESAC. 2024. Guidelines for Gender Responsive Firearms Licence Approval. Belgrade: SEESAC. 13 https://www.seesac.org/News_1/western-balkan-authorities-raise-institutional-capacities-for-effective-prevention- and-combatting-of-use-of-firearms-in-domestic-violence/ 14 https://www.seesac.org/News_1/western-balkan-authorities-to-make-firearms-licensing-gender-sensitive/ 24  зголеми ја безбедноста – За искоренување на злоупотребата на МЛО и семејното насилство, што го спроведуваше Канцеларијата на УНДП во Србија и во кој беа вклучени искуства од Австралија, Канада и Нов Зеланд. Се спроведоа дополнителни консултации15 со членовите на работните групи со цел да се продискутираат структурата и содржината на нацрт-верзијата на прирачниците и да се предложат измени за да се овозможи практична примена на прирачниците. Во процесот на стручната оцена учествуваа и претставници на пет женски организации, при што посебен акцент се стави на прашања поврзани со безбедноста на жртвите на семејно насилство. Откако се изготви конечната верзија на прирачниците, SEESAC одржа две регионални обуки за обучувачи и оформи регионален фонд од 29 обучувачи, кои одржаа 10 обуки во своите институции за повеќе од 130 полициски службеници во регионот во 2025 година. 15 https://www.seesac.org/News_1/regional-consultations-on-practical-tools-to-prevent-the-misuse-of-firearms-in- gender-based-violence_1/ Chapter 3 Семејно насилство – обем на проблемот  Семејно насилство – Обем на проблемот Клучниот контекст за идентификување Насилството врз жените преставува на конкретните ризици поврзани со огненото прекршување на човековите права и форма оружје при семејно насилство се добива со на дискриминација врз жените. Претставува разбирање на формите, распространетоста, манифестација на нееднаквата распределба динамиките и знаците на семејно насилство16 на моќта меѓу жените и мажите низ и насилство врз жените, како и структурните историјата, што довело до доминантност фактори што поттикнуваат такво насилство. и дискриминација врз жените од страна Тоа овозможува да се направи попрецизна на мажите и го попречило напредокот на процена на начинот на којшто достапноста жените. и употребата на огнено оружје го влошуваат Семејното насилство, а особено насилството и ја зголемуваат ранливоста на насилството од интимен партнер кое го жртвите, а особено на жените. вршат мажи, претставува врска во која Конвенцијата на Советот на Европа за едно лице користи насилно однесување спречување и борба против насилството за да се стекне со или да ја одржи моќта врз жените и семејното насилство или и контролата врз партнерот. Како такво, Истанбулската Конвенција го дефинира семејното насилство секогаш претставува семејното насилство како сите дејства на злоупотреба на моќта и контролата од страна физичко, сексуално, психичко односно на сторителот. Сторителите користат разни економско насилство што се случуваат во тактики, меѓу кои се вбројуваат изнуда и рамките на семејството или домаќинството закани, емоционално насилство, изолирање, односно помеѓу поранешни или сегашни заплашување и искористување на машката сопружници или партнери, без оглед дали привилегија17 и децата за да се стекнат со сторителот го дели или го делел истото или да ја одржат моќта и контролата врз живеалиште со жртвата или не. партнерот.18 Присуството и употребата Жените и девојчињата се изложени на на огнено оружје се ефективен начин за поголем ризик од семејно и родово-базирано наметнување моќ и контрола при семејно насилство од мажите. Насилството врз насилство. жените во домот се разликува од другите Инцидентите со семејно насилство ретко видови на насилство бидејќи е родово- се изолирани настани и обично зачестуваат базирано, односно насочено кон жена и стануваат понасилсни. Постои веројатност поради нејзиниот пол, односно несразмерно да резултираат со сериозни физички повреди влијае врз жените. Насилство врз жените се или смрт. Заради превенција, клучно е да се сите дејства на родово-базирано насилство разберат динамиките и фазите на семејното коишто доведуваат или постои веројатност да насилство. доведат до физичка, сексуална, психичка или Најекстремната форма на насилство врз економска повреда или страдање на жените, жените е фемицидот (или феминицидот), вклучувајќи и закани за такви дејства, изнуда односно намерно родово-мотивирано или произволно лишување од слобода, убивање жени и девојчиња. Фемицид значи без оглед дали се случуваат во јавниот или убивање жена од страна на маж поради приватниот живот. омраза кон жените, презир, задоволство, 16 Дефинициите што се искористени во ова Поглавје се преземени од Конвенцијата на Советот на Европа за спречување и борба против насилството врз жените и семејното насилство. 17 Машка привилегија претставува систем од предности или права што ги уживаат мажите врз основа на нивниот пол и произлегува од идејата и практиката на доминантност на мажите врз жените. Со системско потчинување на жените, мажите добиваат економски, политички, општествени, едукативни и практични предности што не се достапни за жените. Семејното насилство може да ја поттикне машката привилегија во денешното општество. Ја поткрепува моќта што се смета дека мажите ја имаат, доведувајќи до тоа жените да ги сносат последиците. Машката привилегија се овозможува преку објективизирање на жените и ставање на жените во позиција да ги исполнуваат потребите на машките партнери. Така, мажите може да си помислат дека имаат право да ги контролираат жените. Ова прави мажите да се чувствуваат надмено, што се манифестира со изнуда, казнување или примена на други тактики за контрола врз жртвата. (Извор: Domestic Violence and Male Privilege). 18 За повеќе детали, видете Amandra Kippert (2021). What are the Power and Control Wheels?. 27 Поглавје 3 чувство дека ја поседува и моќ врз жените. може да поттикнат насилство врз жените и Фемицидот се разликува од убиството на маж поседување и употреба на оружје, а широката на специфичен начин. На пример, повеќето распространетост на позитивни ставови кон фемициди ги извршуваат актуелни или поседувањето оружје во заедницата може да поранешни партнери и опфаќаат постојано ги попречи напорите за ставање на семејното насилство во домот, закани или заплашување, насилство при кое се користи огнено оружје сексуално насилство или ситуации каде што под контрола. жените имаат помалку моќ и ресурси од Иако жртви на семејно насилство може нивните партнери.19 да бидат и жените и мажите, начините, Како оправдување за ова однесување, степенот на изложеност и причините за честопати се наведуваат општествените и виктимизација во домот значително се културните ставови, норми и очекувања од разликуваат кај мажите и жените. Во домот, мажите да користат насилство за да ја одржат жените се изложени на многу поголем моќта и контролата врз нивните актуелни или ризик од насилство од страна на нивниот поранешни партнери. Одредени истражувања интимен партнер, актуелен или поранешен, воспоставуваат врска меѓу семејното а мажите се главно изложени на ризик од насилство и прифаќањето на машката насилство од други, најчесто машки членови доминантност во општеството, стереотипите на семејството. Насилството врз мажите за родовите улоги и нормализирањето на обично не е родово-базирано и произлегува насилството како средство за разрешување од семејни спорови, спорови за имотни конфликти. Горенаведеното е документирано прашања, меѓугенерациско насилство итн. и во Западен Балкан. Родовите стереотипи Распространетост на семејното насилство во Западен Балкан Семејното насилство во Западен Балкан од нивна 15-годишна возраст. Најголем е сеприсутно и несразмерно влијае врз процент на жени кои навеле дека безбедноста и благосостојбата на жените. искусиле каква било форма на насилство Распространетоста и карактеристиките е евидентиран во Албанија (67 %), потоа на насилството врз жените во домот во Србија (62 %), Косово (58 %), Северна се документирани во истражувањето Македонија (54 %), Црна Гора (51 %) и спроведено од ОБСЕ, што сè уште претставува Босна и Херцеговина (48 %). Широката извор на најнови споредливи податоци во распространетост на насилството врз жени ја регионот.20 наметнува потребата за загриженост поради Според истражувањето, повеќе од присуството и улогата на огнено оружје при половина од жените во Западен Балкан вакво насилство. искусиле некаква форма на насилство 19 Светска здравствена организација. 2012. Understanding and addressing violence against women. 20 За повеќе информации, видете го Главниот извештај за Истражувањето спроведено од ОБСЕ за насилството врз жените. Во извештајот се презентирани меѓурегионалните споредливи наоди од Истражувањето спроведено од ОБСЕ за благосостојбата и безбедноста на жените, што се спроведе во 2018 година во избрани јурисдикции од Југоисточна и Источна Европа. Во истражувањето се комбинирани квантитативни и квалитативни компоненти. Целта на спроведувањето беше да се обезбедат споредливи податоци за различните форми на насилство на кои се изложени жените во детството и во текот на животот. Се испитува насилството што го искусуваат жените во конфликтни зони и зони без конфликти, како и влијанието на насилството врз жените и девојчињата и долгорочните последици. Поставени се прашања за нормите и ставовите за насилство врз жените со цел да се продлабочи разбирањето на главните причини поради кои се извршува насилство. 28  Семејно насилство – Обем на проблемот Слика 1 Распространетост на различни видови на насилство врз жени од нивна 15-годишна возраст, во % Aлбанија Босна и Црна Гора Северна Србија Косово Херцеговина Македонија 67 62 62 58 51 54 53 48 43 44 44 42 34 36 28 31 30 29 22 19 22 13 15 14 14 11 8 5 6 7 Кој било вид Психичко насилство од интимен партнер Сексуално вознемирување Насилство од интимен партнер или друго лице и/или сексуално насилство Демнење Извор: Истражување спроведено од ОБСЕ за насилството врз жените, 2019 година Најраспространетиот вид на насилство врз жените од јурисдикциите во Западен Балкан е психичко насилство од интимен партнер, а потоа сексуално вознемирување. Посебно алармантна е распространетоста на физичкото насилство, а бројот на жени жртви се разликува во зависност од јурисдикцијата, односно 14 % во Косово и Северна Македонија, 15 % во Босна и Херцеговина, 19 % во Црна Гора и 22 % во Албанија и Србија. Кај жените во Западен Балкан постои поголема веројатност да искусат физичко и/или сексуално насилство од интимен партнер отколку од друго лице. Исто така, кај жените постои поголема веројатност да изјават дека искусиле речиси секаква форма на насилство од поранешниот партнер отколку од актуелниот партнер. Како што беше споменато, постои можност овој тренд да е поврзан со поголема желба за откривање на насилството што го искусиле во претходни врски во споредба со актуелната врска или да посочува на тоа дека насилството придонесло за ставање крај на тие врски, што честопати го наведуваат жените.21 Демнењето е најраспространета форма на насилство што ја искусиле жените, а процентот на жени жртви варира од 5 % до 13 %. 21 Ibid, page 43. 29 Поглавје 3 Табела 1 Распространетост на физичко и/или сексуално насилство од 15-годишна возраст, според вид на сторител Актуелен Поранешен Актуелен или Друго лице, % партнер, % партнер, % поранешен партнер, % Физичко и/или Физичко и/или Физичко и/или Физичко и/или Сексуално Сексуално Сексуално Сексуално насилство насилство насилство насилство насилство насилство насилство насилство сексуално сексуално сексуално сексуално Физичко Физичко Физичко Физичко Албанија 17 3 18 22 6 23 19 4 19 11 1 11 БиХ 6 2 6 11 4 11 10 4 11 7 1 8 Црна Гора 11 3 12 15 2 15 17 3 17 8 1 9 Северна 6 2 7 10 4 12 9 3 10 6 2 7 Македонија Србија 9 3 10 17 5 18 17 5 17 8 2 9 Косово 8 4 9 15 6 18 9 4 11 7 1 8 Извор: Истражување спроведено од ОБСЕ за насилството врз жените, 2019 година Исто така, во истражувањето е Во однос на психичкото насилство документирано дека разните форми на од интимен партнер, во Западен Балкан насилство што ги искусуваат интимните е најраспространето контролирачкото партнери ретко остануваат изолиран настан. однесување, потоа следи насилното Жените честопати наведуваа дека искусиле однесување, економското насилство и насилство повеќе пати, што посебно важи за употребата или злоупотребата на децата за насилство од поранешен партнер.22 изнуда или уцена. Слика 2 Распространетост на различни видови на психичко насилство од интимен партнер, во % Aлбанија Босна и Црна Гора Северна Србија Косово Херцеговина Македонија 50 41 42 36 36 35 32 28 29 23 24 24 22 11 12 12 12 13 10 8 6 7 4 4 Уцена преку/злоупотреба на децата Економско насилство Насилно однесување Контролирачко однесување Извор: Истражување спроведено од ОБСЕ за насилството врз жените, 2019 година 22 Ibid, page 41. 30  Семејно насилство – Обем на проблемот Во истражувањето се документирани следуваат чувство на ранливост, губење на разни форми на контролирачко однесување самодовербата, тешкотии при спиење итн.24 што може да имаат големо влијание врз И покрај сеприсутноста, многу често животот на жените, да ја ограничат нивната искуствата со насилство, сексуално автономија и да имаат сериозни последици вознемирување и демнење не се пријавуваат за нивната слобода, здравјето и општата до надлежните органи. Во истражувањето е благосостојба. документирано дека дури и по најсериозните Насилството има различни штетни инциденти со физичко и/или сексуално влијанија врз благосостојбата на жените и насилство, полицијата не била известена остава сериозни последици врз физичкото во повеќето случаи, како што може да се и менталното здравје. Како најчести забележи во Слика 3 подолу. Кај жртвите физички последици се наведуваат модринки постои значително поголема веројатност и гребаници, а потоа рани, шинување да го пријават најсериозниот инцидент и изгореници. Повредите најчесто се ако го извршило лице кое не е нивен наведуваат како резултат на посериозен партнер, отколку ако нивниот интимен инциденти извршен од претходен партнер.23 партнер е сторителот. Исто така, најголема Насилството има штетни и трајни последици е веројатноста жртвите да не пријават врз психичкото здравје на жртвите. Кај насилство извршено од актуелниот партнер, мнозинството жртви на физичко и/или а стапката на пријавување насилство од сексуално насилство се појавил најмалку актуелен партнер е значително пониска еден долготраен психолошки симптом, од стапката на пријавување насилство од најчесто анксиозност и депресија, а потоа поранешен партнер. Слика 3 Јавување во полиција од жртви по најсериозниот инцидент со насилство од актуелен или поранешен партнер или од друго лице Aлбанија Босна и Црна Гора Северна Србија Косово Херцеговина Македонија 28% 27% 26% 25% 21% 17% 16% 15% 12% 10% 9% 9% 7% 5% 4% 3% 2% 2% Актуелен партнер Поранешен партнер Друго лице Извор: Истражување спроведено од ОБСЕ за насилството врз жените, 2019 година 23 Ibid, page 86. 24 Ibid, page 88. 31 Поглавје 3 Истражувањето исто така покажува дека Кај жените постои помала веројатност да кај жените постои поголема веројатност да контактираат со надлежните органи ако пријават насилство од поранешен партнер најсериозниот инцидент се само закани, во полиција ако насилството било главна физички или сексуални по природа. Но, кога причина за ставање крај на врската, што при инцидентот е извршено физичко или укажува дека насилството најверојатно било сексуално насилство, се зголемува бројот на сериозно пред жртвата да побара помош од пријави во полиција или други организации. полицијата.25 Кај жртвите на сексуални кривични дела Уште помала веројатност постои постои помала веројатност да го пријават полицијата да биде известена од други лица инцидентот во полиција, во споредба со за случаи на сериозно насилство. Во однос жртвите на физичко насилство. Врз овој на насилството од поранешен партнер, тренд влијае чувството на голем срам што е само 4 % од жените навеле дека друго лице поврзано со сексуалното насилство.26 го пријавило најсериозниот инцидент со Во повеќето случаи, жртвите го насилство во полиција или дека надлежните пријавуваат најсериозниот инцидент, но органи дознале без некој да го пријави. постојат и исклучоци кога други лица го Истото важи и за 3 % од жените кои претрпеле пријавуваат инцидентот. насилство од друго лице и за само малку Исто така, жените избираат да не повеќе од 0,5 % од жените кои биле жртви на контактираат со други служби, а кога насилство од актуелен партнер. Веројатноста ќе одлучат да го пријават најсериозниот дека насилство ќе се пријави во полиција инцидент, најчесто контактираат со или кај други организации се разликува во здравствени институции. зависност од природата на насилството. Слика 4 Како дознала полицијата за најсериозниот инцидент (за сите сторители)? Aлбанија Босна и Црна Гора Северна Србија Косово Херцеговина Македонија 24% 21% 18% 13% 9% 7% 4% 3% 2% 2% 2% 2% 1% 0,4% 1% 1% 1% 0,4% Да, јас самата/самиот го пријавив Некое лице го пријавило во полиција Полицијата дознала за инцидентот без некој да го пријави Извор: Истражување спроведено од ОБСЕ за насилството врз жените, 2019 година Во истражувањето се документирани најчестата причина поради која жените не се разните фактори што придонесуваат за јавуваат во полиција или кај други даватели на непријавувањето насилство, при што одлуката услуги откако ќе претрпат насилство. Други самостојно да се справат со инцидентот е фактори се чувството на срам, загриженоста 25 Ibid, page 95. 26 Ibid, page 99. 32  Влијанието на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство за финансиите, недовербата во институциите, документирана широката распространетост неинформираноста за специјализираните на семејното насилство. Во 2022 година, 40 служби и стравот од одмазда, поточно % од испитаниците во регионот тврделе загриженоста дека пријавувањето би можело дека познаваат лице од нивното семејство, да доведе до влошување на насилството од маало или заедница кое претрпело семејно сторителот.27 насилство. Во анкетата за јавното мислење за безбедноста во Западен Балкан исто така е Слика 5 Дали познавате некое лице (од вашето семејство, маало или заедница) кое претрпело семејно насилство? 35% 65% 1% Aлбанија 44% 46% 10% Црна Гора 30% 66% 5% Босна и Херцеговина 33% 61% 6% Србија 29% 67% 4% Северна Македонија 70% 29% 1% Косово 40% 56% 4% Западен Балкан Да Не Не знам/одбива да одговори Извор: SecuriMeter на Регионалниот совет за соработка од 2022 година Резултатите од анкетата посочуваат дека семејното насилство е сериозна закана на подигната јавна свест за важноста на по безбедноста во јурисдикцијата во која спречувањето и борбата против семејно живеат, за разлика од една четвртина (25 %) насилство во Западен Балкан. Општо земено, кои не го делат истото мислење. 72 % од испитаниците во регионот сметаат 27 Ibid, стр. 103. 33 Поглавје 3 Слика 6 Дали се согласувате со следнава изјава: Семејното насилство претставува сериозна закана по безбедноста? Србија Црна Гора Северна Косово Босна и Aлбанија Македонија Херцеговина 3% 1% 3% 6% 5% 10% 11% 26% 13% 16% 27% 29% 70% 49% 51% 53% 44% 39% 30% 21% 19% 21% 16% 16% 5% 7% 3% 2% 3% 2% Не знам/одбива да одговори Целосно се согласувам Главно се согласувам Главно не се согласувам Воопшто не се согласувам Извор: SecuriMeter на Регионалниот совет за соработка од 2022 година 34 Поглавје 4 Влијанието на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство Поглавје 4 4.1 Предизвици при доловување на зачестеноста на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство Според податоците што ги доставија во полиција останува конзистентен министерствата за внатрешни работи од на регионално ниво во периодот на регионот, вкупниот број на инциденти известување, а мал раст е евидентиран во со семејно насилство што биле пријавени 2021 година. Слика 7 Број на инциденти со семејно насилство што се пријавени во полиција, 2019 – 2021 г. 2019 2020 2021 7866 7468 7489 Извор: министерства за внатрешни работи во Западен Балкан Бројот на пријавени инциденти28 во текот на периодот ма известување, а во Босна Албанија и Косово постојано се зголемувал во и Херцеговина29 и Црна Гора се намалил. Слика 8 Број на инциденти со семејно насилство што се пријавени во полиција, 2019 – 2021 г. Aлбанија Босна и Косово Црна Гора Херцеговина 2411 2438 2134 2061 2032 1859 1858 1789 1765 1631 1505 1340 2019 2020 2021 Извор: министерства за внатрешни работи во Западен Балкан 28 Не беа достапни конкретни податоци за Северна Македонија. 29 Од Босна и Херцеговина, доставија податоци Република Српска, Округот Брчко, Кантонот Сараево, Кантонот Зеница-Добој, Кантонот Западна Херцеговина, Кантонот Уна-Сана, Кантонот Тузла, Кантонот Посавина и Кантонот 10. 36  Влијанието на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство Во Албанија, има постојан раст на бројот однос на кривични дела, 989 биле извршени на барања за налог за заштита од жителите. во 2019 година, 992 во 2020 година и 1056 во Во 2019 година, поднесени биле 1792 барања. 2021 година. Кога станува збор за прекршоци, Овој број се зголемил на 1886 во 2020 година 470 биле извршени во 2019 година, 486 во 2020 и достигнал 2046 во 2021 година. Слично на година, пред бројот да падне на 379 во 2021 тоа, бројот на издадени налози за заштита година. Во однос на семејно насилство, 3196 исто така посочува на раст, при што во 2019 поплаки се примени во 2019 година, 3759 во година се издадени 2836 налози, во 2020 се 2020 година и 3761 во 2021 година. издадени 2816 барања, а во 2021 се издадени Ограничениот пристап до податоци 3151 барање. попречува да се разбере колку често се Во Босна и Херцеговина се поднесени користи и злоупотребува огнено оружје при кривични пријави против 3580 дела поврзани семејно насилство. На пример, во Црна Гора со семејно насилство. и Северна Македонија беа достапни податоци Полицијата во Косово поднесла 1859 за случаи кога огненото оружје се користело кривични пријави за семејно насилство како средство за извршување кривично дело, во 2019 година, 2061 кривична пријава за но овој број може да е многу понизок од семејно насилство во 2020 година и 2438 бројот на случаи на семејно насилство, при кривични пријави за семејно насилство што сторителот поседувал огнено оружје, во 2021 година или вкупно 6358 кривични без разлика на тоа дали го употребил или пријави во периодот од 2019 – 2021 година. не. Во Босна и Херцеговина, само некои Во периодот 2019 – 2021 година, во Црна од субјектите доставија вакви податоци. Гора се поднесени вкупно 931 кривична Иако се ограничени, достапните податоци пријава за семејно насилство, и тоа: 305 во покажуваат дека за разлика од големиот број 2019 година, 315 во 2020 година и 311 во на пријавени случаи на семејно насилство, 2021 година. Во истиот период, поднесени се бројот на случаи со сторител што поседувал вкупно 4476 прекршочни пријави, и тоа: 1548 огнено оружје, легално или нелегално, во 2019 година, 1474 во 2020 година и 1454 во останува низок во овој период. 2021 година. На пример, во само 1,4 % од пријавените Во Северна Македонија, официјалната случаи на семејно насилство во Албанија статистика не генерира статистички сторителот поседувал легално или нелегално податоци за бројот на пријавени случаи, туку огнено оружје. Во Босна и Херцеговина, оваа за извршени кривични дела и прекршоци. Во цифра изнесува 3,3 %, а во Косово 0,2 %. Табела 2 Број на пријавени инциденти со семејно насилство, при што е евидентирано дека сторителот поседува легално или нелегално огнено оружје 2019 2020 2021 Албанија 23 24 16 БиХ 66 75 76 Косово 5 8 N/A Црна Гора N/A 2 2 Северна Македонија N/A N/A N/A Извор: министерства за внатрешни работи во Западен Балкан 37 Поглавје 4 Во апсолутни цифри, во истиот период За Косово не беа достапни вакви во Албанија се евидентирани 31 случаи со податоци. сторител што поседувал и злоупотребил30 Можно е ниските цифри да ги одразуваат огнено оружје и 32 случаи со сторител што практиките за водење евиденција што не ја поседувал огнено оружје, но не го употребил. доловуваат реалната слика во целост, поради Во Босна и Херцеговина, делумните што се истакнува потребата од дополнителна податоците што ги доставија разните анализа. субјекти покажаа дека имало 26 случаи со Сличен тренд со мал број на пријавено злоупотреба на огнено оружје и 194 случаи огнено оружје при семејно насилство се со сторител што поседувал огнено оружје, но забележува и во податоците генерирани не го употребил. Црна Гора извести за четири преку AVMP, што посочува дека случаи со злоупотреба на огнено оружје и злоупотребата на огнено оружје при еден случај со сторител што поседувал огнено семејно насилство значително помалку се оружје, но не го употребил. Во Северна пријавува во споредба со другите видови Македонија, вакви податоци не се генерираат на инциденти, вклучувајќи ги и кривичните преку официјална статистика. Но, според дела, јавните спорови или пукање поради податоците за огнено оружје употребено неодредена причина. Од 2019 до 2023 година, како средство за извршување кривично дело, инцидентите поврзани со огнено оружје во 2019 и 2020 година биле евидентирани пет при семејно насилство сочинуваат 3,1 % кривични дела семејно насилство со огнено од сите пријавени инциденти со огнено оружје, а во 2021 година биле евидентирани оружје, а овој тренд останува непроменлив 11 вакви кривични дела. Во периодот за во текот на целиот период. известување, не се евидентирани кривични дела семејно насилство со огнено оружје. Слика 9 Број на инциденти поврзани со огнено оружје во Западен Балкан, според вид на инцидент, 2019 – 2023 г. 6474 Заплена на оружје 2611 Друго/непознато 2461 Криминален контекст 1375 Спор во јавност 888 Несреќен случај, ловење, пукање за време на прослави 452 Семејно насилство 153 Спор со полицијата Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC 30 Во смисла на ова истражување, злоупотреба на огнено оружје се однесува на каков било вид на употреба на огнено оружје за заканување, заплашување, воспоставување контрола, изнуда, психичко насилство, сексуално насилство, економско насилство, физички напад, повреда или убиство и беа побарани соодветни податоци. 38  Влијанието на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство AVMP документира постојан раст на на којшто ја известуваат јавноста за појавата. бројот на пријавени инциденти со семејно Се изготви прирачник за најсоодветниот насилство во истиот период. Поточно, бројот начин на комуникација со медиумите за33 на таквите инциденти се зголемил за 72 %. семејното насилство со огнено оружје, кој Можно е овој раст да одразува вистинско е наменет за министерствата за внатрешни зголемување на инцидентите или зајакнати работи и полициските служби. Во 2017 механизми за пријавување, вклучувајќи година, Канцеларијата на УНДП во Србија и поголемо внимание на прашањето од направи револуционерен потег и заедно со медиумите. SEESAC презеде заеднички Фондот Б92 ја основа групата Новинарки напори за позитивно да влијае врз јавниот против насилство врз34 жените. Како дел од дискурс за семејното насилство, особено работните задачи и со постојана поддршка семејно насилство што е извршено со огнено од УНДП, групата го следи квалитетот на оружје. За да се создаде основа, се спроведе медиумското известување за насилството врз анализа на медиумското известување за жените врз основа на установени, квалитетни појавата31 во Западен Балкан. Со помош индикатори. Исто така, групата го изготви на резултатите, се организира32 обука за Прирачникот за медиумско известување претставниците на министерствата за за насилство врз жените35 и одржува обуки внатрешни работи, полициските служби, за претставниците на медиумите36 со цел јавното обвинителство и медиумите. Целта подобрување на нивните практики за на обуката беше да им помогне подобро да известување. ја разберат појавата и да се подобри начинот Слика 10 Број на инциденти поврзани со огнено оружје во Западен Балкан (освен заплена на оружје), според вид на инцидент и година, 2019 – 2023 г. 2019 2020 2021 2022 2023 653 594 565 565 501 495 493 475 427 304 322 315 277 246 236 215 206 198 137 111 103 117 84 80 68 29 37 24 31 32 Спор во јавност Семејно насилство Спор со полицијата Криминален контекст Несреќен случај, ловење, пукање за време на прослави Друго/непознато Линеарно семејно насилство Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC 31 SEESAC. 2024. Analysis of Media Reporting on Firearm Misuse in Male Gender-Based Violence against Women in the Western Balkans. Belgrade: SEESAC, 2024. 32 https://www.seesac.org/News_1/seesac-finalizes-the-second-round-of-trainings-on-the-ethics-of-informing-the- public-about-incidents-of-firearms-misuse-in-domestic-violence-context/ 33 SEESAC. Guidelines for Officials of the Ministries of Interior and Police Services for Communication with the Media in Cases of Firearm Misuse in Gender-Based Violence. Belgrade: SEESAC, 2024. 34 https://novinarkeprotivnasilja.org/ 35 Gligorijević, Jovana. Pavlović, Sanja and Cvetičanin Knežević, Hristina. Guidelines on Media Reporting on Violence against Women. Belgrade: United Nations Development Programme, 2021. 36 https://www.undp.org/serbia/stories/media-training-step-towards-better-reporting-violence-against-women 39 Поглавје 4 Факторите што придонесуваат за на огненото оружје како одвраќач од конзистентно ниската стапка на пријавување пријавување на насилството кај жртвите, се злоупотреба на огнено оружје при семејно разгледуваат подетално во Поглавје 7. насилство, вклучувајќи и за улогата 4.2 Карактеристики на инцидентите со огнено оружје при семејно насилство Различното влијание и ризиците од злоупотребата на огнено оружје врз мажите и жените Според AVMP, поголемиот број од по наведениот редослед. Во анализираниот жртвите во пријавените инциденти со огнено период, бројот на пријавени инциденти во оружје при семејно насилство во периодот кои жени се жртви се зголемил од 48 на 91, од 2019 до 2023 година се жени (62,8 %), што претставува раст од 89,6 %, додека бројот во споредба со 37,2 % од жртвите кои се на инциденти со мажи жртви се зголемил од мажи, односно 342 наспроти 203 случаи, 50 на 57, или за 14 %.37 Слика 11 Жртви на злоупотреба на огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан, според пол, 2019 – 2023 г. 2019 2020 2021 2022 2023 91 78 65 60 57 48 42 38 35 31 Мажи Жени Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Како што може да се забележи од табелата Балкан биле жени, при што тие сочинуваат подолу, повеќето жртви38 на инциденти 53,1 % од вкупниот број на жртви во Црна поврзани со огнено оружје при семејно Гора, а 69,9 % од вкупниот број жртви во насилство во секоја јурисдикција во Западен Србија. 37 Во истиот период, не се достапни информации за полот на 27 жртви. 38 AVMP го дефинира терминот „жртва“ како секое лице кое добило закани, било повредено или убиено како резултат на употреба на огнено оружје/муниција/експлозиви. Жртви се и лицата кои биле присутни кога испукало огненото оружје, но не се здобиле со прострелна рана, како и оние кои биле присутни за време на инцидентот со огнено оружје што не било употребено. 40  Влијанието на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство Табела 3 Жртви на инциденти поврзани со огнено оружје при семејно насилство, според пол, година и јурисдикција Јурисдикција 2019 2020 2021 2022 2023 Мажи (%) Жени (%) (2019-2023) (2019-2023) М Ж M Ж M Ж M Ж M Ж Албанија 7 7 7 15 9 13 11 20 15 17 40.5% 59.5% БиХ 8 12 8 8 2 9 2 5 7 9 38.6% 61.4% Косово 2 10 11 11 9 25 10 28 16 15 35% 65% Црна Гора 3 1 4 3 3 2 2 1 3 10 46.9% 53.1% Северна 5 3 2 6 4 2 10 9 3 8 46.2% 53.8% Македонија Србија 10 15 6 22 4 9 7 15 13 32 30.1% 69.9% ВКУПНО 35 48 38 65 31 60 42 78 57 91 37.2% 62.8% Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Најголем број на жени жртви се Иако злоупотребата на огнено оружје евидентирани во Србија, а потоа во Косово, има негативно влијание и врз жените Босна и Херцеговина и Албанија. Во Црна и врз мажите, лесно е да се забележат Гора и Северна Македонија, постојат по- несразмерното влијание врз жените и малку разлики помеѓу бројот на жени и мажи родово-базираната природа на оваа појава жртви. ако се разгледаат конкретните контексти и Достапните податоци за жртви во начини на виктимизација што ги искусуваат пријавени инциденти со семејно насилство жените и мажите во Западен Балкан. при што било искористено огнено оружје во Во однос на извршувањето кривични Западен Балкан посочуваат дека во регионот дела со огнено оружје, жените и жените сочинуваат мнозинство од жртвите на мажите искусуваат различни начини на вакви инциденти. Од 2019 до 2021 година, во виктимизација, а степенот и контекстот на Албанија 71,9 % од жртвите во инциденти со нивната изложеност на вооружено насилство семејно насилство при што било искористено значително се разликува. огнено оружје биле жени, во споредба со Според AVMP, од вкупниот број на 28,1 % од жртвите кои биле мажи. Во Црна инциденти поврзани со огнено оружје во Гора, жените сочинувале 80 %, а мажите кои жртвите се жени, 29,8 % настанале при 20 % од жртвите. Според нецелосните семејно насилство, што претставува втора податоците доставени од субјектите во Босна најчеста појава по кривичните дела, што и Херцеговина, може да се заклучи дека и сочинуваат 49,1 % од вкупниот број. Со оглед таму постоел сличен тренд,39 односно 72 % од на непријавувањето семејно насилство, што жртвите биле жени, а 28 % биле мажи. се влошува со присуството на огнено оружје, вистинскиот сооднос на ваквите инциденти *** веројатно е и поголем. Меѓу другите видови на инциденти, со исклучок на категоријата 39 Следниве субјекти од Босна и Херцеговина доставија податоци: Округот Брчко, Кантонот Сараево, Кантонот Тузла и Кантонот Зеница-Добој. 41 Поглавје 4 „друго/непознато“,40 ниту една категорија За разлика од жените, кај мажите постои (на пр. спорови во јавност, случајно пукање, поголема веројатност да бидат жртви на пукање за време на прослави, ловење или злоупотреба на огнено оружје при спорови спорови со полицијата) не надминува 5 % во јавност, што сочинува 34 % или повеќе од од вкупниот број на инциденти поврзани со една третина од ваквите инциденти. Потоа огнено оружје во кои биле вклучени жени. следат инцидентите под „друго/непознато“ Зголемениот ризик од огненото оружје за со 27,4 %, криминален контекст со 23,4 % жените станува уште пострашен кога ќе се и случајно пукање или пукање за време на земат превид смртните исходи од ваквите прослави и ловење со 6,7 %. инциденти, што се разгледува подетално При споредба на контекстите се открива понатаму во извештајот. дека кај жените постои речиси пет пати поголема веројатност да бидат жртви на злоупотреба на огнено оружје при семејно насилство отколку кај мажите, односно 29,8 % наспроти 6,2 %, по наведениот редослед. Слика 12 Слика 13 Жени жртви на инциденти Мажи жртви на инциденти поврзани со огнено оружје во поврзани со огнено оружје во Западен Балкан, според вид Западен Балкан, според вид на инцидент, 2019 – 2023 г. на инцидент, 2019 – 2023 г. 100% 100% 49,1% 34% 27,4% 29,8% 23,4% 11,4% 6,7% 5% 6,2% 4,2% 0,3% 0% 2,3% 0% Криминален контекст Семејно насилство Друго/непознато Спор во јавност Несреќен случај, ловење, пукање за време на прослави Спор со полицијата Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC 40 „Друго“ како посебна категорија на видовите на инциденти со огнено оружје опфаќа самоубиства, пукање при неопределени околности, пукање во животни што не е поврзано со ловење, експлозии при неопределени околности, употреба на оружје во самоодбрана и други инциденти што не може да се класифицираат во ниедна горенаведена категорија. 42  Влијанието на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство Големи варијации се евидентирани во што бројот на вакви инциденти речиси двојно текот на анализираниот период. Со исклучок се зголемил – од 20,6 % на 40,1 %. Помал, но на 2021 година, бројот на инциденти со значителен раст е евидентиран и во однос на семејно насилство се зголемил во однос на мажите жртви на вакви инциденти, односно жените жртви и на мажите жртви. Растот е од 6,7 % на 8,2 %. поистакнат во однос на жените жртви, при Слика 14 Удел на инцидентите поврзани со огнено оружје и семејно насилство во вкупниот број на инциденти во Западен Балкан, според пол на жртвите и година 2019 2020 2021 2022 2023 40,1% 38,5% 27,3% 24,4% 20,6% 6,7% 8,2% 5,2% 5,1% 6,1% Жени Мажи Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Карактеристики на инцидентите поврзани со огнено оружје и семејно насилство Во домот, злоупотребата на огнено 2023 година, во AVMP се евидентирани 266 оружје почесто настанува при насилство инциденти со насилство од интимен партнер, од интимен партнер отколку при насилство во споредба со 186 инциденти со насилство од други членови на семејството. Од 2019 до од други членови на семејството. Слика 15 Инциденти поврзани со огнено оружје, според сторител (интимни партнери и други членови на семејството) во Западен Балкан, 2019 – 2023 г. 58,8% 41,2% Насилство од интимен партнер Други членови на семејството Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC 43 Поглавје 4 Бројот на евидентирани инциденти инциденти извршени од други членови на извршени од интимен партнер бележи семејството исто така значително се зголемил, поголем раст и речиси двојно се зголемил за но во помала мера и со поголеми варијации пет години, од 36 инциденти во 2019 година отколку оној на инцидентите поврзани со на 70 инциденти во 2023 година. Бројот на интимен партнер. Слика 16 Број на инциденти поврзани со огнено оружје што се извршени од интимен партнер или други членови на семејството во Западен Балкан, според година 2019 2020 2021 2022 2023 70 61 51 48 47 42 36 36 32 29 Насилство од интимен партнер Други членови на семејството Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Разликите во начините на виктимизација од интимен партнер поврзано со огнено истакнуваат дека искуствата на жените оружје во периодот од 2019 до 2023 година. и мажите жртви на семејно насилство Како што може да се забележи од графиконот значително се разликуваат. Податоците од подолу, бројот на мажи жртви од вооружено AVMP посочуваа на постојан тренд, при што насилство од нивните партнери останува злоупотребата на огнено оружје од интимен конзистентно низок, а во одредени години не партнер несразмерно влијае врз жените, кои се евидентирани такви инциденти. сочинуваат 97,7 % од жртвите на насилство Слика 17 Жртви на инциденти со огнено оружје што се извршени од интимен партнер во Западен Балкан, според пол и година 2019 2020 2021 2022 2023 70 61 48 49 33 0 0 2 3 1 Мажи Жени Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC 44  Влијанието на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство Кај жените на возраст од 36 до 60 години министерствата за внатрешни работи во постои најголема веројатност да бидат жртви регионот. на семејно насилство при што се употребува Од друга страна, кај мажите постои огнено оружје, а потоа следуваат жените на поголема веројатност да бидат жртви на возраст од 19 – 35 години и оние на 61 година злоупотреба на огнено оружје од страна на и повеќе. Ваква распределба на возрасните други машки членови на семејството. Кога групи на жртвите е документирана во беа достапни податоци за полот на жртвите регионот и од AVMP на SEESAC и во на ваков вид на насилство, мажите сочинуваа официјалните податоци што ги доставија 72,3 %, а жените 27,7 % од овие жртви. Слика 18 Жртви на инциденти со огнено оружје што се извршени од други членови на семејството во Западен Балкан, 2019 – 2023 г. 2019 2020 2021 2022 2023 31 31 31 43 21 13 12 11 15 9 5 2 Мажи Жени Ненаведен пол Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Слично на горенаведеното, и жените и и долготрајна злоупотреба. Споровите што мажите од возрасната група 36 – 60 години се поврзани со имотни прашања се голем најмногу биле изложени на злоупотреба на фактор во многу случаи, вклучувајќи ги огнено оружје, главно од машки членови на и случаите со наследство, несогласување семејството. за финансиски прашања, конфликти за Иако нема доволно информации за поседување земјиште и понекогаш, проблеми околностите во кои настанале инцидентите, со менталното здравје. достапните податоци посочуваат дека Злоупотребата на огнено оружје при ваквите инциденти главно настануваат меѓу насилство од интимен партнер не влијае само членови на потесното семејство, особено меѓу врз партнерот, туку и врз другите членови татковци и синови, при што кој било од нив на семејството и лицата кои се присутни може да е жртва или сторител. Евидентирани за време на настанот. Во текот на петте се спорови меѓу браќа, како и инциденти години што се анализирани, злоупотребата со членови на поширокото семејство, на огнено оружје при семејно насилство како што се внуци, зетови или шури и негативно влијаела врз 38 мажи и 22 жени, а братучеди. Мотивациите за овие инциденти полот на 20 дополнителни жртви е непознат. се разликуваат и опфаќаат семејни спорови, Ограничените податоци потврдуваат и дека неразрешени конфликти за имотни прашања најголемо влијание има врз децата. 45 Поглавје 4 Во однос на макролокацијата, постои Во регионот, огненото оружје најчесто многу поголема веројатност инцидентите се користело во приватен простор (во поврзани со огнено оружје и семејно домот или градината), односно во 83,2 % насилство во Западен Балкан да настанат во од евидентираните инциденти. Ваквите урбани (65,4 %) отколку во рурални средини трендови се конзистентни и се поклопуваат (34,6 %). Исклучок се Албанија, каде што со податоците од претходното истражување почесто настанувале инциденти во рурални на SEESAC. средини (52 %) отколку во урбани средини и Еден од десет инциденти бил извршен на Црна Гора, каде што значително мнозинство улица, тротоар или паркинг, а потоа на друг од инцидентите настанале во урбани средини јавен простор, како што се канцеларии или (90,3 %). продавници за малопродажба. Слика 19 Микролокација на инциденти поврзани со огнено оружје и семејно насилство во Западен Балкан, 2019 – 2023 г. 83,2% 10% 6,8% Во домот/градината На улица/паркинг/тротоар Во јавност/канцеларија/продавница за малопродажба Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC 4.3 Смртни исходи од инциденти поврзани со огнено оружје при семејно насилство Во чиста спротивност со непријавувањето, во карактеристиките на злоупотребата на злоупотребата на огнено оружје при семејно огнено оружје при семејно насилство. Исто насилство има сериозни и далекусежни така, анализата овозможува да се разбере последици врз безбедноста и благосостојбата на оваа појава во поширокиот контекст со жените и мажите во регионот, но претставува вооружено насилство во регионот и го и голем предизвик за напорите за контрола евидентира високиот број на смртни исходи на МЛО. Кумулативното влијание е сериозно, од злоупотреба на огнено оружје при семејно почнувајќи од смртоносни и несмртоносни насилство. физички повреди и психичка траума. Од 2019 до 2023 година, вкупниот број Сериозноста на семејното насилство на смртни случаи како резултат на семејно посебно се одразува во бројот на смртни насилство (152) бил повисок од бројот на исходи поврзани со злоупотреба на огнено смртни случаи од која било друга категорија оружје при семејно насилство. Анализата на инциденти во AVMP, надминувајќи го на податоците од AVMP овозможува увид бројот на смртни случаи како резултат на 46  Влијанието на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство кривични дела (144) и спорови во јавност различна приказна од релативно нискиот број (135), што се на второ и трето место, по на пријавени инциденти, што ги истакнува наведениот редослед, ако не се земе предвид специфичните ризици поврзани со огненото категоријата „Друго“.41 оружје и зголемената веројатност од смртен Високиот број на смртни исходи како исход. резултат на семејно насилство кажува Слика 20 Број на смртни случаи поврзани со огнено оружје, според вид на инцидент во Западен Балкан, 2019 – 2023 г.42 152 144 142 135 64 29 15 Семејно насилство Криминален контекст Спор во јавност Несреќен случај, ловење, Масовни престрелки Спор со полицијата Друго/непознато пукање за време на прослави Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Идентификувани се неколку фактори оружје при семејно насилство е поголем што ја зголемуваат веројатноста од смртен од бројот на смртни исходи од сите други исход при семејно насилство со присуство на видови на инциденти. Во Албанија, смртните огнено оружје: сериозноста на прострелните исходи од семејно насилство се на третото рани, ограничена можност на жените за место, по кривичните дела и споровите во давање отпор, помала веројатност за бегство јавност, а сличен тренд е евидентиран во или интервенција од други лица и зголемена Црна Гора, каде што смртните исходи од веројатност насилникот да го искористи семејно насилство доаѓаат по категоријата огненото оружје.43 „друго“ и „криминален контекст“. Во Косово, На ниво на јурисдикција, во Србија, Босна пак, смртните исходи се на третото место, по и Херцеговина и Северна Македонија, бројот категориите „друго“ и „спорови во јавност“. на смртни исходи од злоупотреба на огнено 41 „Друго“ како посебна категорија на видовите на инциденти со огнено оружје опфаќа самоубиства, пукање при неопределени околности, пукање во животни што не е поврзано со ловење, експлозии при неопределени околности, употреба на оружје во самоодбрана и други инциденти што не може да се класифицираат во ниедна горенаведена категорија. 42 Цифрите од оваа слика го означуваат вкупниот број на смртни случаи поврзани со огнено оружје на мажи, жени и лица чиј пол не е наведен. 43 SEESAC. 2016. Gender and SALW in South East Europe. Belgrade: SEESAC., стр. 23. 47 Поглавје 4 Слика 21 Број на смртни случаи поврзани со огнено оружје, според вид на инцидент и јурисдикција, 2019 – 2023 г.44 9 14 8 1 10 2 7 Црна Гора 51 28 41 20 19 22 Србија 36 16 21 18 2 25 Босна и Херцеговина 18 5 20 8 6 44 Косово 11 6 7 5 1 11 Северна Македонија 27 74 38 12 4 29 Албанија Семејно насилство Криминален контекст Спор во јавност Несреќен случај, ловење, Масовни престрелки Спор со полицијата Друго/непознато пукање за време на прослави Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Во целиот регион, бројот на смртни случаи 2022 година (Цетиње) и 2023 година (Белград, како резултат на злоупотреба на огнено оружје Дубона и Орашје) имале големо влијание врз при семејно насилство го достигнал врвот во трендовите. Ако тие инциденти не се земат 2020 година и бил на третото место во 2019 и предвид, семејното насилство би било на 2021 година. Во 2022 и 2023 година, бројот на првото место во двете години во однос на смртни случаи од семејно насилство бил на смртните случаи. второто место, но масовните престрелки во 44 Цифрите од оваа слика го означуваат вкупниот број на смртни случаи поврзани со огнено оружје на мажи, жени и лица чиј пол не е наведен. 48  Влијанието на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство Слика 22 Број на смртни случаи поврзани со огнено оружје, според вид на инцидент и година 2019 2020 2021 2022 2023 40 35 33 33 32 30 30 29 28 28 27 27 26 25 25 26 27 25 24 20 21 19 17 10 11 9 8 7 3 2 2 0 0 0 1 Семејно насилство Криминален контекст Спор во јавност Несреќен случај, ловење, Масовни престрелки Спор со полицијата Друго/непознато пукање за време на прослави Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Имено, во 2020 година е евидентиран целиот регион. Ова ја истакнува потребата највисокиот број на смртни случаи на за дополнително истражување за начинот жени и мажи, што се поклопува со првата на којшто конкретни услови за време на година од пандемијата, кога се спроведуваа Ковид-19 придонесле за овие исходи. строги мерки за забрана за движење низ Слика 23 Број на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан, според година 2019 2020 2021 2022 2023 23 19 18 17 16 17 13 11 10 8 Жени Мажи Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Несразмерното влијание на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство врз жените е посебно видливо во статистичката анализа на смртни случаи од огнено оружје според вид на инцидент. 49 Поглавје 4 Како што може да се забележи од сликата За разлика од тоа, кај мажите постои подолу, 68,4 % од жените што биле убиени многу поголем ризик да бидат убиени во со огнено оружје во регионот биле жртви други ситуации, како што се спорови во на семејно насилство. Оваа цифра е речиси јавност (24,9 %) и при кривични дела (24,3 %). осум пати повисока од онаа за жените што Сепак, голем дел од мажите што биле убиени биле убиени при кривични дела (8,8 %), со огнено оружје се убиени при семејно што се наоѓа на второто место ако се изземе насилство – 10,2 %. категоријата „друго“. Слика 24 Слика 25 Смртни случаи на жени Смртни случаи на мажи што се поврзани со огнено што се поврзани со огнено оружје во Западен Балкан, оружје во Западен Балкан, според вид на инцидент, според вид на инцидент, 2019 – 2023 г. 2019 – 2023 г. 100% 23% 100% 10,2% 6,6% 5,1% 2,8% 0,7% 3,5% 8,8% 10,6% 68,4% 24,9% 24,3% 10,9% 0% 0% Семејно насилство Криминален контекст Спор во јавност Случајно пукање/пукање за Масовни престрелки Спор со полицијата Друго/непознато време на прослави/ловење Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Ваков тренд е евидентиран во регионот за подолг временски период. 50  Влијанието на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство Табела 4 Број на смртни случаи во Западен Балкан, според вид на инцидент, пол и година 2019 2020 2021 2022 2023 Ж M Ж M Ж M Ж M Ж M Семејно насилство 18 10 23 17 17 8 16 11 19 13 Криминален контекст 4 26 0 27 3 30 0 27 5 21 Спорови во јавност 0 30 0 24 0 29 1 24 0 27 Случајно пукање/пукање за 1 7 2 15 1 19 3 7 0 9 време на прослави/ловење Масовни престрелки 0 0 0 0 0 0 4 6 9 10 Спор со полицијата 0 3 0 2 0 1 0 2 0 7 Друго 3 23 2 33 2 28 1 19 2 23 Вкупно 26 99 27 118 23 115 25 96 35 110 Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Очигледно е дека начините на виктимизација огнено оружје од нивните партнери, што сочинува при семејно насилство значително се разликуваат 0,6 % од вкупниот број на мажи убиени со оружје. кај жените и мажите и несразмерно влијаат врз Насилството со огнено оружје од интимен жените. Сепак, во апсолутни цифри, голем број на партнер влијае и врз безбедноста на другите лица мажи се убиени при семејно насилство. кои се присутни во моментот. Во периодот на Во однос на семејното насилство, жените биле известување, вкупно 11 лица, од кои 3 жени и 8 во најголем ризик од злоупотреба на огнено оружје мажи, биле убиени во ваква ситуација. од нивниот актуелен или поранешен интимен Исто така, 20 (14,6 %) жени и 49 (9,1 %) мажи партнер. Нешто повеќе од една од две жени (71 од што биле убиени со огнено оружје се убиени од 136) во Западен Балкан што биле убиени со огнено други членови на семејството, кои претежно се оружје се убиени од нивниот интимен партнер. мажи. Во истиот период, двајца мажи биле убиени со Слика 26 Родови разлики во последиците од злоупотреба на огненото оружје во случаи на семејно насилство во Западен Балкан, 2019 – 2023 г. 68,4% Удел на жени и мажи што биле убиени при семејно насилство во вкупниот број 10,9% на жени и мажи убиени при инциденти со огнено оружје 50,7% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје од интимен партнер во 0,6% вкупниот број на жени и мажи убиени при инциденти со огнено оружје 14,7% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје од друг член на семејството во 8,7% вкупниот број на жени и мажи убиени при инциденти со огнено оружје Жени Мажи Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC 51 Поглавје 4 Како што може да се види, повеќето смртни Во поглед на насилство со огнено оружје од случаи како резултат на огненонасилство интимен партнер, кај жените постои поголем од интимен партнер и овој тренд останува ризик да бидат убиени од нивниот актуелен конзистентен. интимен партнер (75 % од случаите) отколку од поранешниот партнер (25 % од случаите). Овие податоци истакнуваат дека иако во некои случаи ризикот за жртвата може да се намали откако ќе го напушти насилникот, ситуацијата може и да се влоши за време на или по разделувањето и да доведе до смртен исход, а дополнително се влошува со присуство на огнено оружје. Исто така, податоците покажуваат дека насилникот користи огнено оружје со цел да ја поврати контролата врз жртвата, што подетално е разгледано во Поглавје 7. Истражување спроведено во Србија покажува дека периодот од моментот на напуштање на сторителот до извршувањето фемицид трае од само неколку денови до две години..45 Слика 27 Слика 28 Убиства поврзани со Број на жени кои биле огнено оружје при семејно убиени со огнено оружје од насилство во Западен актуелен или поранешен Балкан, според сторител, интимен партнер во Западен 2019 – 2023 г. Балкан, 2019 – 2023 г. 100% 100% 45,1% 25% 75% 54,9% 0% 0% Жени кои биле убиени со огнено оружје од Интимен партнер актуелниот интимен партнер Други членови на семејството Жени кои биле убиени со огнено оружје од поранешниот интимен партнер Source: SEESAC Armed Violence Monitoring Platform 45 Lacmanović. Vedrana. 2021. Analysis of cases of femicide committed with firearms (June 2017 - June 2020). Belgrade: UNDP. 52  Влијанието на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство Несразмерното влијание на злоупотребата на огнено оружје врз жените е евидентирано во сите јурисдикции од Западен Балкан, како што може да се види подолу. Слика 29 Албанија, 2019 – 2023 г. 65,2% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје при семејно насилство во 7,5% вкупниот број на жени и мажи убиени при инциденти поврзани со огнено оружје 39,1% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје од интимен партнер во вкупниот 0% број на жени и мажи убиени при инциденти поврзани со огнено оружје 21,7% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје од други членови на семејството во вкупниот број на жени и мажи убиени при 6,8% инциденти поврзани со огнено оружје Жени Мажи Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Слика 30 Босна и Херцеговина, 2019 – 2023 г. 82,8% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје при семејно насилство во 13,5% вкупниот број на жени и мажи убиени при инциденти поврзани со огнено оружје 62,1% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје од интимен партнер во вкупниот 1,1% број на жени и мажи убиени при инциденти поврзани со огнено оружје 17,2% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје од други членови на семејството 9% во вкупниот број на жени и мажи убиени при инциденти поврзани со огнено оружје Жени Мажи Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Слика 31 Косово, 2019 – 2023 г. 66,7% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје при семејно насилство во 11,4% вкупниот број на жени и мажи убиени при инциденти поврзани со огнено оружје 58,3% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје од интимен партнер во вкупниот 0% број на жени и мажи убиени при инциденти поврзани со огнено оружје 8,3% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје од други членови на семејството во 8% вкупниот број на жени и мажи убиени при инциденти поврзани со огнено оружје Жени Мажи Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC 53 Поглавје 4 Слика 32 Црна Гора, 2019 – 2023 г. 55,6% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје при семејно насилство во 9,5% вкупниот број на жени и мажи убиени при инциденти поврзани со огнено оружје 33,3% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје од интимен партнер во вкупниот 0% број на жени и мажи убиени при инциденти поврзани со огнено оружје 22,2% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје од други членови на семејството во вкупниот број на жени и мажи убиени при 9,5% инциденти поврзани со огнено оружје Жени Мажи Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Слика 33 Северна Македонија, 2019 – 2023 г. 83,3% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје при семејно насилство во 17,1% вкупниот број на жени и мажи убиени при инциденти поврзани со огнено оружје 50% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје од интимен партнер во вкупниот 0% број на жени и мажи убиени при инциденти поврзани со огнено оружје 16,7% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје од други членови на семејството во 17,1% вкупниот број на жени и мажи убиени при инциденти поврзани со огнено оружје Жени Мажи Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Слика 34 Србија, 2019 – 2023 г. 63,2% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје при семејно насилство во вкупниот број на жени и мажи убиени при 12,1% инциденти поврзани со огнено оружје 50,9% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје од интимен партнер во вкупниот број на жени и мажи убиени при инциденти 1,6% поврзани со огнено оружје 10,5% Удел на жени и мажи што биле убиени со огнено оружје од други членови на семејството во 8,9% вкупниот број на жени и мажи убиени при инциденти поврзани со огнено оружје Жени Мажи Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC 54  Влијанието на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство 4.4 Повреди Злоупотребата на огнено оружје има 60 повреди од огнено оружје при семејно штетно влијание врз физичката благосостојба насилство. Бројот на евидентирани повреди на жените и мажите во регионот и многу варира, а врвот го достигнал во 2019 предизвикува разни видови на телесни година, доста се намалил во 2020, 2021 и 2022 повреди. Во текот на анализираните пет година, пред повторно да се зголеми во 2023 години, во AVMP се евидентирани вкупно година. Слика 35 Број на повреди од огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан, според година и пол на жртвите 2019 2020 2021 2022 2023 15 9 7 7 6 4 3 3 3 Мажи Жени 3 Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Општо земено, кај мажите постои жените се во најголем ризик од повреди со поголема веројатност да се здобијат со огнено оружје нанесени од нивниот интимен повреди од огнено оружје отколку кај партнер, при што 66,7 % од повредите кај жените, иако постојат големи разлики во жените се нанесени при насилство од интимен анализираниот петгодишен период. Во 2023 партнер. За разлика од тоа, кај мажите постои година, бројот на повреди од огнено оружје обратен тренд и тие се во најголем ризик кај мажите и кај жените бил ист. Бројот на од повреди со огнено оружје нанесени од повреди од огнено оружје што ги нанесле други машки членови на семејството или други членови на семејството обично бил се колатерални жртви при насилство од повисок од бројот на повреди нанесени при интимен партнер (93 % од вкупниот број насилство од интимен партнер. на повреди на мажи нанесени при семејно Во однос на ризиците, податоците ги насилство). потврдуваат документираните трендови дека 4.5 Закани Иако податоци за злоупотреба на огнено за извршување други видови родово- оружје се достапни главно за убиства/ базирано насилство, како што се психичко фемициди, повреди и физички напади, и сексуално насилство, вклучувајќи и огненото оружје се користи и како средство силување, емоционално насилство, изнуда и 55 Поглавје 4 економско насилство. И покрај тоа што овие вербална или физичка демонстрација на видови на насилство обично им претходат на нанесување повреда со цел да се заплашат убиствата, многу ретко се пријавуваат. или принудат жртвите. Природата на овие Ограничените податоци за евидентирани закани се разликува, но честопати опфаќа случаи на употреба на огнено оружје за директни закани по животот или тактики заканување овозможуваат само делумно да се чија цел е да предизвикаат голем страв, разбере оваа појава. Од 2019 до 2023 година, како што испукување со оружјето или во AVMP се евидентирани вкупно 177 случаи прикажување други видови опасно оружје. со закани со огнено оружје при семејно Иако овие закани најчесто се упатени до насилство. Нешто повеќе од две третини од интимниот партнер, тие се однесуваат и на овие инциденти настанале при насилство од другите членови на семејството, вклучувајќи интимен партнер (67,2 %), што влијаело врз ги децата, родителите и браќата/сестрите. Во интимните партнери (95 инциденти), но и неколку случаи, децата добивале директни врз други лица (24 инциденти). Исто така, закани или биле изложени на насилство. 58 закани се извршени од други членови на Исто така, неколку сторители имале семејството на жртвите. кривично досие, историја со семејно Жените сочинуваат мнозинство од насилство или им биле издадени забрани жртвите со 69,5 %, вклучувајќи ги сите жртви за приближување, што го одразува нивното на насилство од интимен партнер. насилно однесување. Иако честопати недостигаат детални Иако голем дел од сторителите нелегално информации за инциденти со закани со огнено поседувале оружје, некои од нив употребиле оружје, достапните податоци покажуваат легално оружје за да нанесат повреди или да дека таквите закани при семејно насилство им се закануваат на жртвите. или семејни спорови обично вклучуваат 4.6 Преглед на административни податоци Во Албанија, евидентирани се вкупно 60 домот, 38,3 % (23 од 60) се извршени со огнено жртви на убиство поврзано со семејни односи оружје. Од убиствата од интимен партнер, 30 во периодот 2019 – 2021 година. Од нив, во % се извршени со огнено оружје, во споредба 20 случаи сторителот бил интимен партнер, со 42,5 % од убиствата што се извршени од а во 40 случаи сторителот бил друг член на друг член на семејството. Жените сочинуваат семејството. Жените сочинуваат мнозинство мнозинство од жртвите убиени со огнено од жртвите на убиство во домот, со 78,3 % оружје при семејно насилство со 69,6 % (16 (47 од 60), во споредба со 21,7 % од жртвите од 23), во споредба со 30,4 % од жртвите кои кои се мажи (13 од 60). Жените сочинуваат се мажи (7 од 23). Оттаму, една од три жени мнозинство од жртвите на убиство извршено (34 %, 16 од 47) кои биле убиени при семејно и од интимен партнер (95 % од жртвите) и од насилство е убиена со огнено оружје, во друг член на семејството (70 % од жртвите), споредба со 53,8 % од машките жртви (7 од но може да се забележи дека кај жените 13). постои најголем ризик да бидат убиени од Во истиот период во Косово, 39 лица биле актуелен или поранешен партнер. Во однос убиени при семејно насилство, од кои 9 биле на семејството, кај мажите постои поголем убиени од интимен партнер, а останатите ризик да бидат убиени од друг машки член 30 од друг член на семејството. Жените на семејството (30 % од жртвите) отколку сочинуваат 43,6 % од жртвите, во споредба од нивниот интимен партнер (во Албанија со мажите (56,4%). Мнозинството жртви на е евидентиран само еден ваков случај во насилство од интимен партнер биле жени период од три години). Од сите убиства во (8 од 9), а мажите биле во најголем ризик да 56  Влијанието на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство бидат убиени од друг член на семејството, 3 од поранешниот партнер. Повеќето жртви каде сочинуваат 70 % од вкупниот број на што биле убиени од друг член на семејството жртви. 11,8 % од жените и 27,3 % од мажите се мажи кои сочинуваат 77,8 % од вкупниот што биле убиени при семејно насилство се број (7 од 9), во споредба со 22,2 % од жртвите убиени со огнено оружје. кои се жени (2 од 7). Шест од 10 фемициди Во Црна Гора, вкупно 16 лица биле од интимен партнер (60 %) биле извршени со убиени при семејно насилство, од кои девет огнено оружје. се жени (56,2 %) и седум се мажи (43,8 %) во Во истиот период, во Кантонот Сараево периодот 2019 – 2021 година. Мнозинството се убиени 10 лица при семејно насилство, од жртви што биле убиени од интимен партнер кои 4 биле убиени од интимниот партнер и (3 жени во споредба со 2 мажи) и од друг член 6 од член на семејството. Повеќето жртви на семејството (6 жени наспроти 5 мажи) се што биле убиени од интимен партнер се жени. Не се достапни податоци за тоа дали жени (3 од 4), во споредба со еден маж. Во било искористено огнено оружје во овие однос на убиствата извршени од друг член случаи. на семејството, повеќето жртви исто така се Во Северна Македонија, 15 убиства биле жени (4 од 6 во споредба со 2 од 6 мажи). Една извршени при семејно насилство, со седум жена е убиена со огнено оружје, а другите женски и осум машки жртви. Во периодот жртви биле убиени со други средства. Слично на известување, едно од овие убиства било на ова, од сите жртви на убиство извршено од извршено со огнено оружје. друг член на семејството, една жртва, маж, е Од Босна и Херцеговина, податоци убиена со огнено оружје. доставија Република Српска, Кантонот Во Кантонот Зеница-Добој се убиени Сараево и Кантонот Зеница-Добој. Од вкупно 6 лица при семејно насилство. 2019 до 2021 година, во Република Српска Повеќето жртви, пет жени, биле убиени од се убиени вкупно 19 лица при семејно интимниот партнер, а еден маж бил убиен насилство, 10 од интимен партнер и 9 од друг од друг член на семејството. Од овие случаи, член на семејството. Сите жртви на фемицид четири жени биле убиени од партнерите со од интимен партнер се жени (10 од 10), од огнено оружје, а машката жртва била убиена кои 7 биле убиени од актуелниот партнер, а со огнено оружје од друг член на семејството. 4.7 Сторители на инциденти со огнено оружје при семејно насилство Вооруженото насилство во домот има Од 2019 до 2023 година, податоците од истакната родова димензија, при што мажите AVMP покажуваат дека мажите сочинувале постојано се идентификуваат како главни 98,1 % од сторителите на такви инциденти, сторители на инциденти со огнено оружје. во споредба со само 1,9 % од сторителите кои Податоците што ги доставија министерствата биле жени. за внатрешни работи во регионот и податоците од AVMP ја потврдуваат конзистентноста на овој тренд. 57 Поглавје 4 Слика 36 Сторители на инциденти поврзани со огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан, според пол, 2019 – 2023 г. 1,9% 98,1% 0% 100% Мажи Жени Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Овој тренд постојано се документира во ситни варијации, останува непроменлив сите јурисдикции од Западен Балкан и освен секоја година. Слика 37 Сторители на инциденти поврзани со огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан, според пол и година 2019 2020 2021 2022 2023 100% 98,4% 98,8% 97,6% 94,3% 6,1% 2,4% 1,6% 1,2% 0% Мажи Жени Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Податоците што ги доставија година), а бројот на жени сторители изнесува министерствата за внатрешни работи на 1 во 2019 и во 2020 година и ниту една во 2021 Албанија, Црна и Косово ги потврдија овие година. трендови. На пример, во Албанија, сите Мажите сочинуваат најголем дел од сторители на пријавено семејно насилство сторителите на насилство со огнено оружје, при што било искористено огнено оружје и при насилство од интимен партнер и при биле мажи (36 во 2019 година, 30 во 2020 инциденти со насилство насочено кон други година, 17 во 2021 година), што важи и за Црна членови на семејството. Гора (2 во 2020 година и 2 во 2021 година). Во Косово, мнозинството сторители биле мажи (4 во 2019 година, 7 во 2020 година и 4 во 2021 58  Влијанието на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство Слика 38 Сторители на инциденти поврзани со огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан, според пол, 2019 – 2023 г. Интимен партнер 2,2% 97,8% Други членови на 1% семејството 99% Жени Мажи Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Кога беа достапни податоци за возраста, се покажа дека мнозинството сторители припаѓаат во возрасната група 36 – 60 години, а потоа следеше групата на лица од 19 – 35 години и лицата на 61 година и повеќе. Овие трендови остануваат конзистентни низ целиот регионот. Слика 39 Мажи сторители на инциденти поврзани со огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан, според возраст, 2019 – 2023 г. 0,6% 22,5 % 58,8% 18,1% 100% 0% 0-18 19-35 36-60 61-100 Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC 59 Поглавје 4 4.8 Вработени во секторот за безбедност како сторители на инциденти со огнено оружје при семејно насилство Од 2019 до 2023 година, во AVMP се Во седум случаи било употребено евидентирани 14 инциденти со огнено оружје легално поседувано оружје, а во другите два при семејно насилство во кои биле вклучени нелегално оружје. Во пет случаи не е наведено вработени од секторот за безбедност во дали оружјето било легално или нелегално Западен Балкан. Најголем број на инциденти, поседувано. Во три од инцидентите било односно 6, е евидентиран во 2019 година. искористено службено оружје. Пиштоли Во 2020 и 2021 година, бројот на вакви се најчесто употребувано оружје, во осум случаи се намалил на 3 по година, а во 2022 случаи, а експлозиви и пушка Калашников се и 2023 година, евидентиран е по само еден искористени во по еден случај. Не е наведен инцидент во година. Во Албанија и Србија видот на оружјето за четири инциденти. се евидентирани четири случаи, а потоа по Повеќето инциденти настанале при два случаи во Косово, Босна и Херцеговина и насилство од интимен партнер, при што Црна Гора. Не се евидентирани вакви случаи седум инциденти биле извршени од актуелен во Северна Македонија во истиот период. партнер, а еден инцидент од поранешен Од сторителите, 11 биле полициски партнер. Во останатите шест случаи службеници, вклучувајќи и двајца насилството било насочено кон други пензионирани полициски службеници, а членови на потесното или поширокото останатите тројца биле воени лица. Повеќето семејство. сторители, 12 од 14, биле мажи, а две биле Овие случаи ги истакнуваат предизвиците жени. Во однос на возраста, девет сторители кога вработени во секторот за безбедност биле на возраст од 36 – 60 години, двајца се вклучени во инциденти со семејно на возраст од 19 до 35 години, а еден бил на насилство. Нивниот пристап до огнено возраст од 61 година или повеќе. оружје, специјализирана обука и познавање Четиринаесетте инциденти резултирале на процедурите во институциите може да го со 24 жртви, односно 11 мажи и 11 жени. Во зголеми ризикот од сериозен исход. Наодите два случаи, не е наведен полот на жртвата. ја истакнуваат потребата за внимателно Повеќето жртви биле на возраст од 36 – 60 разгледување на политиките за контрола на години, а останатите припаѓале во возрасните огненото оружје, обуките и механизмите за групи 19 – 35 години и 61 – 100 години. отчетност во секторот за безбедност, како и При инцидентите биле убиени 12 лица (7 на мерките за превенција со цел да се намалат жени и 5 мажи), пет лица биле повредени (4 ризиците поврзани со семејно насилство во мажи и 1 жена) и кон три лица биле упатени овој контекст. закани (една жени, а за две лица не е наведен полот). Три од овие инциденти резултирале со убиство и самоубиство, а ги извршиле двајца мажи и една жена кои биле вработени во секторот за безбедност. Повеќето инциденти (78,6 %) настанале во урбани средини, а 21,4 % од инцидентите биле извршени во рурална средина. Кога станува збор за конкретната локација на овие инциденти, 57,1 % од инцидентите биле извршени во домот, станот или соседните градини, а помал број настанале на јавен простор, како што се улици или јавни објекти. За три случаи не е наведена точната локација. 60  Влијанието на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство 4.9 Убиство и самоубиство/фемицид и самоубиство Настаните со убиство и самоубиство се достигна 40 во петгодишен период. Сите дефинираат како инциденти во кои едно лице овие инциденти биле извршени од мажи. извршува едно или повеќе убиства, а потоа Со оглед на тоа што 69 жени биле убиени од си го одзема сопствениот живот, обично во интимниот партнер во истиот период, ова рок од 24 часа. Фемицид и самоубиство (или посочува дека во 58 % од фемицидите при фемицид на интимен партнер и самоубиство) насилство од интимен партнер, сторителот е поткатегорија на убиство и самоубиство, си го одзел животот. Во период од пет при што сторителот извршува самоубиство години, не се евидентирани случаи на жени откако ќе ја убие жената која е или била негов кои го убиваат интимниот партнер, па си го интимен партнер. одземаат сопствениот живот. Во поглед на злоупотребата на огнено Највисок број на случаи на фемицид и оружје при семејно насилство, фемицид и самоубиство е евидентиран во Србија, а потоа самоубиство и убиство и самоубиство се следуваат Босна и Херцеговина, Косово, чести појави. Според AVMP, евидентирани се Албанија и Северна Македонија. Во Црна 40 вакви случаи од 2019 до 2023 година. Гора, не е извршен фемицид и самоубиство По убиствата на интимниот партнер, во анализираниот период. Но, евидентирани машките сторители честопати си го одземаат се пет обиди за фемицид и самоубиство во животот, а бројот на вакви инциденти овој период. Слика 40 Број на случаи на убиство и самоубиство/фемицид и самоубиство при насилство со огнено оружје од интимен партнер, 2019 – 2023 г. 2019 2020 2021 2022 2023 6 4 4 4 3 3 2 2 2 2 2 1 1 1 1 1 1 Албанија БиХ Косово Црна Гора Северна Македонија Србија Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Во истиот период се извршени 24 убиства- Во 23 случаи, сторителите се мажи, а еден самоубиства од лица кои претходно убиле сторител е жена. еден или повеќе членови на семејството. 61 Поглавје 4 Слика 41 Број на случаи на убиство и самоубиство на други членови на семејството при инциденти со огнено оружје, 2019 – 2023 г. 2019 2020 2021 2022 2023 6 3 2 2 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Албанија БиХ Косово Црна Гора Северна Македонија Србија Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Поле 2 Разбирање на случаите со убиство и самоубиство/ фемицид и самоубиство Иако има сериозни последици, недоволно се истражуваат случаите со фемицид по што сторителот извршува самоубиство во Западен Балкан. Со цел справување со овој недостаток, Канцеларијата на УНДП во Србија спроведе студија46 за истражување на карактеристиките и за спречување случаи со фемицид на интимен партнер и самоубиство со огнено оружје. Целта на истражувањето е да се продлабочи разбирањето за проблемот и да се откријат околностите пред извршувањето фемицид на интимен партнер и самоубиство, клучните фактори и карактеристики на тие дејства, последиците и можните интервенции од институциите и заедницата. Друга цел на истражувањето е да се идентификуваат конкретните фактори на ризик за случаите со фемицид и самоубиство. Пристапот до огнено оружје, дали легален или поврзан со професија или хоби, се јавува како главен ризик. Другите фактори на ризик што беа идентификувани во медиумското известување за случаи со фемицид и самоубиство опфаќаат историја со семејно насилство и сторители кои изнудуваат, особено преку демнење, поради љубомора и со закани, што настанува откако жртвата ќе ги напушти. Стручните лица од јавното обвинителство, полициските служби, центрите за социјална работа и засолништата како голем проблем ги наведоа и поседувањето огнено оружје, проблемите со менталното здравје, како што се злоупотреба на алкохол и психолошки нарушувања. Во повеќето случаи со фемицид и самоубиство што се извршени со огнено оружје, сторителот претходно не бил пријавен во надлежна институција. Во студијата се идентификувани три различни трендови поврзани со (не)пријавувањето: 1) Случаи што се „турнати под тепих“, во три поткатегории: а) Случаи на коишто никој не посветил внимание – се сметало дека сторителот не е способен да изврши кривично дело, па затоа останал незабележан од институциите. 46 United Nations Development Programme. Characteristics and Prevention of Intimate Partner Femicide-Suicide Cases Committed with a Firearm. Belgrade: United Nations Development Programme, 2023. 62  Влијанието на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство б) Случаи во коишто членовите од семејството и пријателите ја забележале опсесивната љубомора, насилството или алкохолизмот кај сторителот и партнерот го напуштил сторителот, а насилството никогаш не било пријавено кај надлежните органи. в) Случаи во коишто заедницата добро го познавала сторителот, честопати другите знаеле дека сторителот демнел или го барал партнерот, и иако постои можност центрите за социјална работа да дознале од некој член на семејството, насилството никогаш не било пријавено. 2) Проблематични случаи, односно насилство во актуелната или поранешната врска со љубомора, опсесивно демнење или сериозни психички проблеми. Во овие случаи, партнерите ги напуштале сторителите и насилството постојано било пријавувано до надлежните органи, кои интервенирале. Но, или не била спроведена процена на ризик или процената на ризик била неконзистентна и не биле преземени координирани мерки за заштита пред да биде извршен фемицидот и самоубиството. 3) Случаи со „ризик од професионалци“, што може да се опфатат и во претходните две категории. Во овие случаи, сторителите службено имаат пристап до огнено оружје, на пр. полициски службеници, чувари или ловџии, а ваквиот пристап до оружје го зголемил ризикот од смртоносно насилство. Поле 3 Перцепции за огнено оружје што се чува во домот Иако половина од испитаниците од јурисдикциите во Западен Балкан, и жени и мажи, сметаат дека чувањето огнено оружје во домот не прави да се чувствуваат побезбедно, постои голема разлика меѓу мажите и жените во мислењето за влијанието на огненото оружје врз безбедноста. Додека 26,5 % од мажите се чувствуваат побезбедно ако имаат оружје во домот, речиси истиот процент жени, 26,3 %, се чувствуваат помалку безбедно. Слика 42 Како би се чувствувале ако во вашиот дом има огнено оружје...?, според пол, 2024 г. Побезбедно Помалку безбедно Нема разлика 52,6% 51,4% 26,5% 26,3% 11,5% 15,7% Мажи Жени Извор: Истражување за факторите што ги поттикнуваат побарувачката и злоупотребата на огнено оружје во Западен Балкан, SEESAC, 2025 г. 63 Поглавје 4 Евидентирани се големи разлики во регионот, како што може да се види од табелата подолу Табела 5 Перцепции за чувањето огнено оружје во домот, во % и според јурисдикција, 2025 г. Јурисдикции Албанија БиХ Косово Црна Гора Северна Србија Македонија M Ж M Ж M Ж M Ж M Ж M Ж Побезбедно 26.1 10.4 29.7 13.1 29.8 13.8 37.7 16.1 20.9 13 23.6 9 Помалку 23.8 37.5 14.1 29.6 12.6 21.3 12.8 17.1 25.4 36.6 11.3 18.9 безбедно Нема 46.8 49 50 44.8 52.5 55.7 45.5 56.1 45.9 39.9 56.8 61.8 разлика Извор: Истражување за факторите што ги поттикнуваат побарувачката и злоупотребата на огнено оружје во Западен Балкан, SEESAC, 2025 г. 64 Поглавје 5 Карактеристики на огненото оружје употребено при семејно насилство и институционалните процедури Поглавје 5 5.1 Вид на оружје употребено при семејно насилство Пиштолите се најчесто употребуваното Употреба на разно МЛО е документирана во огнено оружје при семејно насилство. 47 (10,4 %) инциденти со семејно насилство, Според податоците од AVMP за 2019 – 2023 а потоа следува автоматско или воено оружје година, пиштоли биле искористени во речиси што било искористено во 41 случај (9,1 %). половина од евидентираните случаи во Употреба на експлозиви е евидентирана Западен Балкан (203 или 44,9 %). Ловечките во 12 случаи (2,7 %), а гасни пиштоли биле пушки и сачмарките го заземаат второто искористени во 11 случаи (2,1 %). Пневматски место и биле искористени во 71 (15,7 %) случај. пиштоли биле употребени во 11 инциденти. Слика 43 Вид на огнено оружје што било искористено при инциденти со семејно насилство во Западен Балкан, 2019 – 2023 г. 203 Пиштол 71 Ловечка пушка/сачмарка 47 Разно МЛО 41 Автоматско/воено оружје 12 Експлозиви 11 Гасен пиштол 5 Пневматски пиштол 3 Лажен пиштол/пиштол играчка 3 Муниција 56 Непознато Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Горенаведените регионални трендови биле користени ловечки пушки/сачмарки и остануваат конзистентни во текот на автоматско/воено оружје (во по 23 случаи), анализираниот петгодишен период. по што следуваат пиштолите (22). Пиштолите остануваат најчесто користеното Кога беа достапни податоци за статусот на огнено оружје при семејно насилство, а потоа поседуваното огнено оружје, конзистентно следуваат ловечките пушки и сачмарките. До се покажуваше дека почесто се пријавувало 2023 година, автоматското и военото оружје нелегално поседувано огнено оружје отколку претставувале трето најчесто користено легално поседувано огнено оружје. Овој оружје. Но, во 2023 година, разно МЛО ги тренд е документиран низ целиот регион заменува и неговата употреба е евидентирана и во текот на целиот анализиран период, во поголем број случаи. што го истакнува сеприсутниот проблем со Овие трендови се идентификувани распространетоста на нелегалното огнено во јурисдикциите од Западен Балкан, со оружје. Но, со оглед на предизвиците исклучок на Албанија, каде што најчесто за пријавување семејно насилство и 66  Карактеристики на огненото оружје употребено при семејно насилство и институционалните процедури конкретните исходи од семејното насилство што беа доловени со помош на податоците од AVMP, злоупотребата на легално поседувано огнено оружје не треба да се потцени. Слика 44 Правен статус на оружјето што било искористено при семејно насилство во Западен Балкан, 2019 – 2023 г. 87% 13% 0% 100% Нелегално Легално Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC Злоупотреба на оружје за ловење при семејно насилство Од 2019 до 2023 година, во AVMP се ловечко оружје при семејно насилство. Вакви евидентирани вкупно 55 инциденти во инциденти биле најчести во Албанија, Србија кои сторителите, само мажи, искористиле и Косово. Слика 45 Инциденти со огнено оружје во кои сторителите искористиле ловечко оружје при семејно насилство во Западен Балкан, 2019 – 2023 г. Албанија БиХ Косово Црна Гора Северна Србија Македонија 18 16 12 2 4 3 Извор: Платформа за мониторинг на вооружено насилство на SEESAC 67 Поглавје 5 Ловечкото оружје е почесто употребувано заплени) во споредба со претходните при насилство од интимен партнер (33 години (6 во 2019 година, 5 во 2020 случаи) отколку при инциденти извршени од година). Во повеќето случаи (29 од 31), не друг член на семејството (21 случај). Од овие било злоупотребено огненото оружје за случаи, 13 инциденти резултирале со смртен време на инцидентот. Во истиот период исход, при што животот го загубиле осум се конфискувани вкупно 1977 парчиња жени и пет мажи, а 4 инциденти резултирале нелегално поседувано огнено оружје, при со повреди. Во 35 случаи, сторителот користел што 3,4 % од тоа оружје било конфискувано огнено оружје за да се заканува на жртвата. при инциденти со семејно насилство (68 од 1977). Во 23 од 68 инциденти со семејно *** насилство при кои било запленето огнено оружје сторителот злоупотребил огнено Податоците што ги доставија оружје, а во 45 случаи, сторителот поседувал министерствата за внатрешни работи на нелегално оружје, но не го искористил за Албанија и Босна и Херцеговина – иако не се време на инцидентот. достапни споредливи податоци од другите Најчесто се запленувани и конфискувани јурисдикции – обезбедија дополнителни револвери, полуавтоматски пиштоли, информации за видовите на оружје што ловечки пушки, карабини и автомати, биле искористени и постапките што се кои сочинуваат речиси две третини од применувале во случаи на семејно насилство. сето оружје. Потоа следуваат сачмарки, Од 2019 до 2021 година, во Албанија, 31 вклучувајќи и ловечко оружје (18,6 %), оружје парче легално поседувано огнено оружје со ќорци (8,6 %) и автоматски пушки, лесни биле запленети при инциденти со семејно автоматски пиштоли и експлозиви (4,3 %). Во насилство. Иако вкупниот број е низок, 2020 година биле запленети 14 експлозивни документиран е раст во 2021 година (20 смеси од тритол. Табела 6 Вид на огнено оружје што било запленето и конфискувано при случаи со семејно насилство во % и број на парчиња оружје во Албанија, 2019 – 2021 г. Револвери и полуавтоматски пиштоли 22 31.4% Ловечки пушки, карабини и сачмарки (вклучувајќи и ловечко оружје) 13 18.6% Автомати 22 31.4% Автоматски пушки и лесни автоматски пиштоли 4 5.7% Оружје со ќорци 6 8.6% Експлозиви 3 4.3% SИзвор: Министерство за внатрешни работи на Албанија Во Босна и Херцеговина привремено биле при инциденти со семејно насилство. Триесет запленети 849 парчиња легално поседувано парчиња огнено оружје биле запленети при огнено оружје во истиот период. Од 2019 до 2021 случаи со семејно насилство во кои сторителот година, 22 парчиња од легално поседуваното поседувал огнено оружје, но не го искористил. огнено оружје биле привремено запленети 68  Карактеристики на огненото оружје употребено при семејно насилство и институционалните процедури Во истиот период, конфискувани се вкупно Во БиХ, запленети биле вкупно 60 парчиња 362 парчиња нелегално поседувано огнено огнено оружје во периодот на известување. оружје, а 38,4 % од тоа оружје биле одземено при Најчесто биле запленувани и конфискувани инциденти со семејно насилство (139 од 362). револвери и полуавтоматски пиштоли (41,7 %), Во 7 од 139 инциденти со семејно насилство а второ местото го заземаат автомати и ловечки при што е запленето нелегално огнено оружје, пушки, карабини и сачмарки, вклучувајќи и сторителот злоупотребил огнено оружје, а во ловечко оружје (23,3 % по вид). Најмал дел од 12 случаи сторителот поседувал нелегално заплентото и конфискувано огнено оружје е огнено оружје, но не го искористил. оружје со ќорци (3,3 %) и експлозиви (8,3 %). Табела 7 Вид на огнено оружје што било запленето и конфискувано при случаи со семејно насилство во % и број на парчиња оружје во БиХ, 2019 – 2021 г. Револвери и полуавтоматски пиштоли 25 41.7 % Ловечки пушки, карабини и сачмарки (вклучувајќи и ловечко оружје) 14 23.3 % Автомати 14 23.3 % Автоматски пушки и лесни автоматски пишто / / Оружје со ќорци 2 3.3 % Експлозиви 5 8.3 % Извор: Министерства за внатрешни работи на БиХ 5.2 Одобрување, обновување и одземање дозволи за огнено оружје, при што се зема предвид историјата со семејно насилство Покрај податоците за заплена и подносителите биле мажи, во споредба конфискување огнено оружје, целта на со 0,7 % од подносителите кои биле жени. анализата е да се обезбедат и информации Барањето на речиси една третина од за постапките на институциите поврзани подносителите било одбиено (216 од 674), а со одобрување дозволи за огнено оружје и 98,1 % од подносителите на одбиено барање како се зема предвид историјата со семејно биле мажи. Во истиот период, барањето на насилство на подносителот на барањето. шест подносители (0,9 % од вкупниот број) На краткиот преглед на квантитативните било одбиено поради одредени околности податоци во овој пасус се надоврзуваат или безбедносни прашања, што посочува на информации за најчестите практики на можност од злоупотреба на огнено оружје професионалците што работат на одобрување при семејно насилство. Сите од овие шест дозволи за огнено оружје. подносители биле жени. Исто така, во овој Од 2019 до 2021 година, вкупно 679 период се одземени 31 дозвола поради жители на Албанија поднесле барање за семејно насилство. нова дозвола за огнено оружје. 99,3 % од 69 Поглавје 5 Во Босна и Херцеговина,47 во периодот дополнително разгледување. на известување (2019 – 2021 година) биле Во Северна Македонија, вкупно 18.883 поднесени 24.072 нови барања за одобрување жители поднесле барање за нова дозвола за дозвола за огнено оружје, при што 97,8 % огнено оружје од 2019 до 2021 година. Од од подносителите биле мажи (23.544), а 2,2 подносителите, 99,3 % биле мажи (18.743), % биле жени (528). Податоците покажуваат во споредба со 0,7 % кои биле жени (140). дека од 24.072 подносители на барање за нова Барањето на речиси една третина од дозвола за огнено оружје во периодот од 2019 подносителите било одбиено (6173 од 18.883), до 2021 година, барањето на 671 подносител при што 99,7 % од нив биле мажи во споредба било одбиено. 96 % од одбиените подносители со 0,3 % кои биле жени. биле мажи (645), во споредба со 4 % кои биле Не се достапни податоци за причините за жени (26). Во истиот период, барањето на 134 одбивање на барањата за дозвола за огнено подносители (0,6 % од вкупниот број) биле оружје, поради што е невозможно да се одбиено поради претходна осудуваност за одреди колку често семејното насилство било семејно насилство или за извршен прекршок причина за одбивање. со елементи на семејно насилство. Сите од Во периодот на известување, привремено овие подносители биле мажи. Исто така, биле запленети вкупно 386 парчиња легално барањето на 107 подносители (0,4 % од оружје, од кои 24 биле запленети поради вкупниот број), односно 102 мажи и 5 жени, семејно насилство (од вкупниот број на било одбиено поради одредени околности запленето оружје). или безбедносни прашања, што посочува Во анализираниот период, биле отпочнати на можен ризик од злоупотреба на огнено вкупно 386 постапки за одземање дозвола. оружје при семејно насилство. Во истиот период, 29 дозволи биле одземени Во периодот на известување, привремено поради семејно насилство, при што 100 % од биле запленети 2416 парчиња легално огнено лицата на кои им била одземена дозволата оружје, односно 998 парчиња во 2019 година, се мажи. Од вкупниот број на отпочнати 783 парчиња во 2020 година и 635 парчиња во постапки за одземање дозвола (386), 7,5 % 2021 година. од дозволите биле одземени поради семејно Од 2019 – 2021 година, биле отпочнати насилство. Во 2019 година биле одземени 8 постапки за одземање 2659 дозволи за огнено дозволи, во 2020 овој број се зголемил на 11, оружје. Поточно, 978 вакви постапки биле а во 2021 година биле одземени 10 дозволи отпочнати во 2019 година, 1002 постапки во поради семејно насилство. 2020 година и 679 постапки во 2021 година. Од 2019 до 2021 година, биле поднесени 97,2 % од овие постапки биле отпочнати за вкупно 6064 барања за обновување на одземање дозвола на мажи, во споредба со дозволата, од кои 19 (0,31 %) ги поднесле жени 2,8 % од постапките за одземање дозвола на и 6045 (99,69 %) биле поднесени од мажи. Не жени. се достапни податоци за бројот на одбиени Во периодот на известување се одземени барања поради претходна осудуваност за 3169 дозволи за огнено оружје. Според семејно насилство или извршен прекршок со доставените податоци, семејното насилство елементи на семејно насилство. било наведено како основа за одземање Во Црна Гора, вкупно 5368 жители дозвола само во исклучителни случаи поднесле барање за нова дозвола за огнено (вкупно 9 дозволи биле одземени како оружје од 2019 до 2021 година. 97,2 % од резултат на семејно насилство). Можно е подносителите биле мажи, во споредба со нискиот број да е поврзан со практиките за 2,8 % кои биле жени. Барањето на само 0,9 % водење евиденција, поради тоа што секој од подносителите било одбиено (51 од 5368), запис не содржи информации за причините при што 92,2 % од одбиените барања биле за одземање на дозволата и не наложува поднесени од мажи, во споредба со 7,8 % од 47 Кантонот Уна-Сана не достави податоци. 70  Карактеристики на огненото оружје употребено при семејно насилство и институционалните процедури одбиените барањата што биле поднесени од жени. Не се достапни податоци за причините за одбивање. Во периодот на известување, вкупно 3493 лица поднесле барање за обновување на дозволата за огнено оружје, односно 3447 мажи и 46 жени. Од вкупниот број на мажи подносители, барањето на 2,6 % (89) било одбиено. Ниту едно барање поднесено од жена не било одбиено. Во анализираниот период, биле отпочнати вкупно 19 постапки за одземање дозвола. Во периодот на известување биле одземени вкупно 5 дозволи, а сите иматели биле мажи. 71 Поглавје 6 Повеќе од бројки: квалитативни податоци за огнено оружје и семејно насилство  Повеќе од бројки: квалитативни податоци за огнено оружје и семејно насилство Во 2023 година, SEESAC одржа 15 Дискусиите главно се водеа на теми поврзани дискусии во фокус-групи, при што се со ризиците од огнено оружје и постапките прибираа информации од 68 полициски што ги преземаат институциите. Исто така, службеници, вклучувајќи ги и полициските во рамките на дискусиите практичарите службеници што работат со случаи на дадоа препораки за зајакнување на тековните семејно насилство и оние кои се одговорни практики. за одобрување дозволи за огнено оружје и Главните наоди од дискусиите во фокус- 17 претставници на женски организации. групи се поделени во три тематски делови: Главната цел на прибирањето квалитативни 1. Улогата на огненото оружје при семејно податоци беше да се обезбеди понијансирана насилство, претстава за влијанието на огненото оружје 2. Реакцијата на институциите на врз жртвите на семејно насилство, со злоупотребата на огнено оружје, посебен акцент на аспектите што не може 3. Процеси за одобрување дозволи за огнено да се доловат со квантитативните податоци. оружје и семејно насилство. 6.1 Улогата на огненото оружје при семејно насилство Учесниците во фокус-групите го истакнаа на жртвите на семејно насилство, како и силното и повеќестрано влијание на огненото конкретните ризици од огнено оружје при оружје врз безбедноста и благосостојбата семејно насилство. 6.1.1 Изнуда, контрола и пречки за пријавувањето Огненото оружје се користи како на пријавување случаи на семејно насилство. средство за изнуда и воспоставување Жените честопати не го пријавуваат контрола врз жртвата во насилни врски, насилството, особено ако сторителот има што ја продлабочува нееднаквоста на моќта огнено оружје, поради тоа што се плашат меѓу сторителот и жртвата и меѓу мажите од влошување на насилството и одмазда од и жените. Претставниците на женските сторителот. Во многу случаи, главната цел организации од регионот истакнаа дека на жртвите не е гонење на сторителот, туку самото присуство на огнено оружје им запирање на насилството. Многу жртви овозможува на сторителите да воспостават откриваат дека сторителот имал огнено контрола врз жртвата, наведувајќи дека оружје откако ќе се почувствуваат безбедно, злоупотребата на огнено оружје не треба односно по сместувањето во засолништа или тесно да се дефинира со директни закани, за време на доверливи интервјуа со женски нанесување повреди, физички напад или организации или полициски службеници. фемицид. Учесниците наведоа голем број Има случаи каде жените не навеле директно случаи каде насилниците искористиле огнено дека сторителот поседува оружје, честопати оружје за да заплашат жени, да им се заканат нелегално, туку истакнале дека се плашат директно или индиректно, посочувајќи на дека нивниот партнер ќе ги повреди или убие, нивната способност да нанесат сериозни што ја истакнува потребата за подетално повреди. разгледување на ваквите случаи од страна на Присуството на огненото оружје полициските службеници. дополнително ја намалува веројатноста кај Поради присуството на огнено оружје и жртвите да го пријават насилството, што стравот од негова злоупотреба, насилството придонесува за конзистентно ниски стапки честопати не се пријавува во почетните фази, 73 Поглавје 6 кое доведува до уште посериозни последици споменаа и случаи каде на почетокот, жени не за жртвите. Учесниците во фокус-групите споделиле со полицијата дека сторителот има истакнаа дека жените главно пријавуваат огнено оружје, со надеж дека насилството насилство само кога постои непосредна ќе запре. Откако насилството продолжило, опасност по нивниот живот или по животот жените ја споделиле информацијата со на нивните деца. полицијата. Исто така, некои жени не знаеле Ова важи и за непријавувањето нелегално дека има огнено оружје во нивниот дом, огнено оружје, при што жртвите не откриваат особено во случаи со нелегално огнено клучни информации поради тоа што се оружје. исплашени. Честопати, главната цел на Полициските службеници и претставни- жртвите е да запре насилството. Исто така, ците на женските организации се согласија жртвите обично се загрижени за правните дека соседите и членовите на заедницата се последици за сторителот, како и за ризикот двоумеле дали да го пријават насилството од повторување на насилството. Некои или оружјето поради страв за сопствената учесниците наведоа дека во такви ситуации, безбедност и можна одмазда од сторителот. женските организации може да играат Недостигот на поддршка од семејството, клучна улога така што ќе го олеснат товарот лицата во непосредна близина и институциите на жртвите и ќе ги известат полициските може да доведе до изолирање на жртвите. службеници за можното присуство на Жртвите честопати се чувствуваат како огнено оружје. Претставниците на женските да не добиваат поддршка од семејството, организации споделија дека тие жени жртви органите за спроведување на законот и честопати ним им кажувале за огненото социјалните служби, што кај жртвите оружје, но не и на полицијата. Наведоа и резултира со недоверба и ги спречува да го ситуации со жени кои го нормализирале пријават семејното насилство. Финансиската присуството на огнено оружје во домот и зависност исто така значително придонесува не сметале дека претставува опасност. Се за непријавувањето семејно насилство. 6.1.2 Културно значење и нормализација на поседувањето огнено оружје Културното значење што се придава е чин на жена што не може да се оправда. на огненото оружје како дел од машкиот Ова нормализирање на огненото оружје идентитет може да претставува дополнителна претставува пречка бидејќи пријавувањето се пречка за пријавување семејно насилство смета за предавство на семејните вредности и злоупотреба на огнено оружје. Некои или семејната традиција, што ја отежнува учесници, особено оние од Црна Гора, ситуацијата на жените во насилни врски. Овие истакнаа дека огненото оружје обично се податоци се во согласност со претходното смета за составен дел од машкиот идентитет, истражување на SEESAC,48 во кое е наведено што е предоминантната претстава за дека мерата до која огненото оружје влијае машкоста, или неизоставен елемент од врз родовите улоги, а особено мислењата за семејната традиција и наследство. На тоа што е машкост, претставуваат пречка за пример, мислењето дека домот е нецелосен ефективноста на напорите за контрола на без оружје во него може да доведе до МЛО и за спроведувањето на релевантните ставот дека пријавувањето огнено оружје нормативни рамки. 48 SEESAC. 2006. ‘The rifle has the devil inside’ – Gun Culture in South Eastern Europe. Belgrade: SEESAC. 74  Повеќе од бројки: квалитативни податоци за огнено оружје и семејно насилство 6.1.3 Огненото оружје како фактор на ризик Достапноста на огненото оружје се воспостави контрола врз жртвата. Женска преставува голем ризик од семејно насилство. организација од Црна Гора документирала Жртвите честопати наведуваат дека до нив случај каде сопругот го извадил огненото биле упатени закани по животот, споделувајќи оружје од фиока за време на расправија и дека многумина од сторителите лесно би ја пукнал сопругата откако таа се заканила можело да набават или да зајмат огнено дека ќе го напушти. Во Северна Македонија, оружје. Учесниците од Босна и Херцеговина сторител што претходно бил пријавен за истакнаа дека високиот број на непредадено вербални закани по животот на неговата оружје што е во сопственост на цивилни сопруга ја искористил ловечката пушка лица од времето на минати конфликти откако таа се обидела да се разведе од него. дополнително ја зголемува достапноста на Локалната полиција знаела дека тој поседува огненото оружје. Исто така, тие наведоа дека огнено оружје, но не го конфискувала постои поврзаност помеѓу посттрауматското оружјето при претходните истраги. Другите стресно нарушување (PTSD) кај мажите и документирани случаи покажаа дека широката распространетост на огненото легално поседуваното огнено оружје може оружје. Полициските службеници ја посочија да го влоши насилството што во спротивно меѓусебната поврзаноста на сеприсутните не би резултирало со смртен случај, кое патријархални вредности и широката докажува дека огненото оружје ја зголемува распространетост на огненото оружје како веројатноста за смртен исход. Покрај фактор што ја влошува ситуацијата со смртните случаи, женските организации семејното насилство. Исто така, се спомена истакнаа дека присуството на огнено дека ловечкото оружје, што е застапено во оружје во голема мера го зголемува стравот голема мера, обично не се смета за опасно, од силување или сексуално насилство кај иако често настануваат несреќни случаи жените. поради човечка грешка за време на ловење Огненото оружје остава сериозни или консумирање алкохол. последици кај другите членови на семејството Огненото оружје е голем фактор на и заедницата, вклучувајќи и кај децата, кои ризик од влошување на насилството до честопати се занемаруваат. Во еден случај, смртен исход, особено при обиди на жени откако насилниот сопруг ја убил сопругата, да го напуштат насилникот. Огнено оружје па извршил самоубиство со огнено оружје, и експлозиви се користат и за да се поврати нивниот син си го одзел животот поради контролата врз жртвата кога насилникот психички последици од горенавениот чин. повеќе не се чувствува доволно моќен. Огненото оружје ја намалува можноста Во еден случај од Босна и Херцеговина, за давање отпор на жените. Еден учесник жена се обидела да го напушти насилниот сподели инцидент во кој насилникот вперил партнер и си заминала кај родителите. Потоа, пиштол во жртвата откако дал телефон за да насилникот се заканил дека ќе детонира се јави во полиција и се заканил дека ќе ја бомба доколку таа не се врати, што покажува убие за секунда, јасно укажувајќи на тоа дека како може да се искористат огненото оружје нема да биде заштитена бидејќи полицијата и експлозивите за да се предизвика страв и да би пристигнала за пет минути. 6.1.4 Специфични предизвици за ранливите групи Жените од ранливи групи, како што се пријавувањето насилство. Има недостиг на жените кои живеат во рурални средини, информации за степенот на изложеност на жените со попреченост и Ромките, се овие жени на злоупотреба на огнено оружје. соочуваат со специфични предизвици при Во руралните средини, пријавувањето 75 Поглавје 6 огнено оружје обично се смета за чин зачестена зависност од насилникот за што не може да се оправда бидејќи таму задоволување на нивните основни потреби. огненото оружје се цени поради неговата При дискусиите, како пречка честопати симболика и од практични причини и се спомена финансиската зависност од широко е распространето мислењето дека насилникот. Стигматизацијата во културата семејното насилство е приватна работа. спречува голем број на жртви од ранливи Ситуацијата станува уште посложена поради групи да ги пријават заканите со огнено недоволното присуство на полицијата во оружје. руралните средини. Учесниците наведуваа случаи со жени Тешкотиите при пријавувањето и девојчиња со проблеми со менталното се посебно истакнати кај жените со здравје кои се жртви на насилство, попреченост и Ромките, кои се соочуваат истакнувајќи дека голем дел од нив не знаат со разни форми на дискриминација, поради каде да побараат помош. Недостигот на што станува речиси невозможно да се наменски засолништа со специјализирани запре циклусот на насилство. Во однос на услуги дополнително го отежнува процесот жените со попреченост, се истакна нивната на обезбедување поддршка за овие жртви. 6.1.5 Вработените во секторот за безбедност како сторители При дискусиите во фокус-групи, сторители неформално се заштитени полициските службеници и претставниците и избегнуваат одговорност. Се наведоа на женските организации ја истакнаа конкретни инциденти со службеници од сериозноста на инцидентите во кои секторот за безбедност кои искористиле сторителите на семејно насилство се службено или приватно оружје за да му се полициски службеници или службеници заканат на партнерот или на членовите на од секторот за безбедност. Овие случаи семејството. Во поглед на спречувањето претставуваат посебен предизвик за негативни последици, се дискутираше пријавување, поради статусот, работното потребата за редовно спроведување процени место и пристапот до огнено оружје на менталната состојба и обезбедување на сторителот. Во некои случаи, овие поддршка за полициските службеници. 6.2 Реакција на институциите на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство 6.2.1 Постапки на полицијата и процена на ризик Постигнат е значителен напредок во При интервенирање во случај на семејно новото законодавство и политиките за насилство, полициските службеници справување со семејно насилство, особено во редовно ги проверуваат регистрите за однос на злоупотребата на огнено оружје. Во оружје за да утврдат дали пријавеното протоколите на органите за спроведување на лице поседува легално оружје. Исто така, законот во регионот и придружните алатки за полицискиот службеник што оди на местото процена на ризик, огненото оружје се третира на настанот добива информации за тоа дали како фактор на ризик, иако во различна било искористено оружје, дали сторителот се мера, и се даваат насоки за постапките на заканувал со огнено оружје и информации за полицијата. локацијата на оружјето во тој момент. Како 76  Повеќе од бројки: квалитативни податоци за огнено оружје и семејно насилство дел од стандардните постапки, жртвата се дилемата за тоа дали постои правна основа испрашува за тоа дали сторителот поседува за заплена на оружјето што го поседуваат огнено оружје, иако оваа практика не се други членови на семејството, дури и ако применува секогаш и постојат различни жртвата претходно пријавила присуство на постапки низ регионот. Ако се утврди дека огнено оружје во домаќинството. Други, пак, сторителот поседува огнено оружје, по наведоа дека постојано ги запленувале сите пристигнувањето, полицијата го запленува парчиња огнено оружје од домаќинството. оружјето и му ја одзема дозволата. И покрај разликите во праксата, повеќето Сторителите честопати доброволно го учесници во фокус-групите се согласија прават ова. Потоа, се отпочнува редовна дека е важно да се провери дали членовите административна постапка во согласност со на семејството поседуваат огнено оружје, законодавството за оружје. особено поради тоа што големите семејства Ако полицијата се сомнева дека или домаќинствата во кои живеат повеќе сторителот поседува нелегално оружје, семејства се честа појава. според изјавата на жртвата или од Во некои случаи, учесниците предложија други извори, се спроведува претрес за да се пребаруваат сите пријавени случаи конфискување на оружјето. Полициските на семејно насилство. Поради тоа што ова службеници потврдија дека жртвите ретко не е изводливо во пракса, други учесници го пријавуваат оружјето поради страв од предложија дека тоа може да се спроведе во одмазда или поради тоа што воопшто не случаи со рецидивисти. Спроведувањето знаат дека сторителот поседува нелегално претрес во правилниот момент е од клучна оружје. Полициските службеници од Северна важност за ефективноста на полициската Македонија споделија практични примери за реакција и за заштитата на жртвите. Исто жртви кои не знаеле дека сторителот поседува така, беше наведено дека одложувањето на огнено оружје, но насилникот им се заканил претресот на домаќинството честопати им дека ќе употреби оружје, што ги исплашило. овозможило на сторителите да го скријат Учесниците од Косово исто така отпочнаа огненото оружје, што дополнително ја дискусија за лица кои покрај дозволата за влошува ефективноста на мерките за огнено оружје, може да поседуваат нелегално заштита. Задоцнетата и несоодветна реакција оружје. Изразија загриженост за можноста на полицијата дополнително ја загрозува сторителите да поседуваат повеќе парчиња безбедноста на жртвата. Претставниците на огнено оружје (нелегално) од дозволениот женските организации споделија примери број. Се споделија ситуации во регионот со задоцнета заплена на оружјето од страна во кои е предадено едно парче огнено на полицијата, што им овозможило на оружје, додека другите парчиња оружје сторителите да скријат парчиња оружје по биле скриени. Во еден наврат, полицијата пријавата на насилството. отишла во живеалиштето на сторителот за Иако е постигнат напредок, сè уште да го конфискува нелегално поседуваниот постојат предизвици во регионот. И покрај тоа пиштол, но пронашле и заплениле неколку што е задолжително да се спроведе процена на парчиња оружје. ризик, има индикации дека ваквите процени Се наведе дека полициските службеници не се спроведуваат за секој пријавен случај исто така проверуваат дали другите членови на семејно насилство или дека несоодветно од семејството кои живеат во домаќинството се спроведуваат. Учесниците изразија поседуваат огнено оружје. Но, оваа практика загриженост поради тоа што обрасците за значително се разликува во зависност процена на ризик честопати се пополнуваат од јурисдикцијата, со што се истакнува врз основа на субјективна процена, што потребата од натамошна стандардизација може да произлегува од конвенционален со цел ефективно ублажување на ризиците начин на размислување или патријархален од злоупотребата на огнено оружје. Некои менталитет. Овие фактори се пречка за полициски службеници ја споделија постапките на секоја институција што 77 Поглавје 6 учествува во разрешување случаи на семејно или да се постават клучни последователни насилство. Со цел да се спречат штетни прашања. Недостигот на обуки за родово исходи и да се заштитат жртвите, клучно е одговорен пристап во чиј центар е жртвата да се спроведе соодветна процена на ризик. го попречува спроведувањето на процените Истото мислење го делат и претставниците на ризик. Учесниците предложија да се на женските организации, кои истакнаа одржуваат соодветни обуки за службениците, дека процените на ризик што се детално да се оформат специјализирани единици за спроведени играат клучна улога во заштитата семејно насилство и да се применат протоколи на жртвите. Но, успешното спроведување во кои приоритет се дава на безбедноста и честопати зависи од посветеноста и знаењето благосостојбата на жртвата. на вклучените службеници, што посочува Во Црна Гора, редовните состаноци со на потребата за системска стандардизација стручните лица кои работат на случаи со и постојано градење на капацитетите. семејно насилство резултирало со зачестена Понекогаш, процените се спроведуваат заплена на оружје во случаи на семејно несоодветно со означување полиња, без насилство, при што се гарантира дека при тоа детално да се разгледа ситуацијата оружјето нема да му биде вратено оружјето. 6.2.2 Предизвици во управувањето со информации Полициските службеници честопати домаќинствата. На пример, жителите може истакнуваа дека според тековната постапка, не да поседуваат оружје што им е оставено во добиваат известување за тоа дали запленетото наследство од починат член на семејството оружје му е вратено на сторителот или или од роднини кои се преселиле во друга трајно му се одзема. Нагласија колку е важно земја или друг град. Иако има можност нивните колеги од административниот оддел да постојат рачни записи од тоа време во да ги известуваат за таквите исходи, со што министерствата за внатрешни работи, се гарантира безбедноста на жртвите, но и на полициските службеници што работат полициските службеници и другите даватели на случаи со семејно насилство немаат на услуги што работат на одреден случај. пристап до тие записи. Во Косово, во секој Голем предизвик за полициските регион постои канцеларија за одобрување службеници е пристапот до регистрите дозволи за огнено оружје. Овие канцеларии за оружје и ажурирањето на базите на имаат плодна соработка со органите за податоци за сопствениците на огнено оружје. спроведување на законот. Но, недостигот на Некои полициски службениците наведоа унифициран систем со податоци за дозволи дека податоците во базите на податоци се за огнено оружје го усложнува следењето на застарени, дека не им се постојано достапни легално поседуваните парчиња оружје. Во на полициските службеници за прв одговор Северна Македонија, привремената заплена или пак се нецелосни, особено кога станува на легално огнено оружје е попречена од збор за постари или нерегистрирани парчиња електронски систем за регистрација на огнено оружје. оружје што честопати содржи застарени На пример, во Црна Гора е воспоставена податоци или е недостапен за полициските електронска база на податоци за легално службеници. поседувано оружје во периодот од 1993 – 1995 Голема загриженост изразија некои година. Но, во оваа база на податоците не се полициски службеници во врска со евидентирани голем број парчиња огнено капацитетите за безбедно чување на оружје во сопственост на цивилни лица. запленетото или конфискуваното оружје, Исто така, миграциите или предавањето на поради тоа што во некои полициски станици оружје во сопственост на друго лице довеле не постои наменска просторија. до присуство на неевидентирано оружје во 78  Повеќе од бројки: квалитативни податоци за огнено оружје и семејно насилство 6.2.3 Капацитети и меѓусекторска соработк Заеднички предизвик се недостигот на податоци за следење случаи на семејно полициски службеници кои се обучени да насилство и сопственици на огнено оружје работат на случаи со семејно насилство и до која имаат пристап сите институции високата стапка на ротација на работната сè уште претставуваат проблем во сите сила, поради тоа што новите службеници јурисдикции, со што се поткопуваат напорите треба да се обучат. Ова го забавува за холистичка процена на ризик и за следење напредокот во полициските постапки. на интервенциите. За надминување на овие недостатоци, Во Албанија, локалните координатори учесниците истакнаа дека е потребно да се против семејно насилство, кои се дел од подобри обуката на службениците, да се Координираниот механизам за упатување оформат специјализирани единици доколку жртви на семејно насилство, имаат онлајн не постојат и да се изготват протоколи база на податоци „REVALB“, што претставува во кои се дава приоритет на безбедноста национален онлајн систем за следење и благосостојбата на жртвата. Исто така, случаи на семејно насилство. Овој систем нагласија дека е важно полициските се користи на локално и на централно службеници да ја препознаат сериозноста на ниво од Министерството за здравство и семејното насилство и да применат мерки за социјална работа. Системот има опција ефективна заштита и поддршка на жртвата. во која може да се наведе дали сторителот Постојат и предизвици за меѓусекторската поседува огнено оружје или не. REVALB соработка, особено со здравствените го олеснува спроведувањето процени на институции, центрите за социјална работа ризик и овозможува подобра комуникација и Канцеларијата на јавниот обвинител. меѓу органите и подобра координација за За спроведување ефективни претреси, поефикасно следење на случаите. од клучна важност е навремено да се Беа истакнати примери за заемно воспостави соработка со Канцеларијата корисна соработка меѓу институциите на јавниот обвинител. Здравствените лица и граѓанските организации. Женските честопати не сакаат да пријавуваат повреди организации соработувале со полицијата при што се поврзани со семејно насилство поради идентификување на ризиците и обезбедиле доверливоста на податоците на пациентот поддршка при извршувањето на налозите за или страв од влошување на семејните односи, заштита и за жртвите. што претставува пречка за рана детекција и Сложените случаи на семејно насилство навремена интервенција, особено во случаи оставаат сериозни последици врз со огнено оружје. Многу од здравствените полициските службеници. Учесниците се работници за прв одговор исто така не се согласија дека нивната работа е напорна и запознаени со ризиците од присуството на стресна, и од физичка и од ментална гледна огнено оружје во домаќинства каде што се точка. Исто така, се согласија дека треба врши семејно насилство. да се спроведуваат повремени проверки Предизвиците за координацијата меѓу на менталната состојба на полициските полицијата, центрите за социјални работи, службеници и дека некои од нив не треба да обвинителите и здравствените институции носат службено оружје. и недостигот на унифицирана база на 6.2.4 Реакција на правосудниот систем Се истакна прекумерното траење на доведува жртвата во ризик од повторен напад постапките за кривични дела што се извршени бидејќи заплената на оружје не гарантира како резултат на семејно насилство, што ја дека сторителот нема да набави ново оружје. 79 Поглавје 6 Загрижувачки е тоа што постои можност и семејно насилство. Со големиот број на за враќање на привремено заплентото изречени условни казни и условни отпусти, оружје на сторителите кои не се осудени. како што е примерот со 65 % од случаите на Некои учесници наведоа дека во пракса е семејно насилство во Босна и Херцеговина, тешко да се врати конфискувано огнено се испраќа обесхрабрувачка порака до оружје, дури и по отфрлање на кривичната жртвите, се охрабруваат сторителите и пријава (поради притисок од жртвата или се одразува слабото спроведување на помирување), но други учесници споделија законодавната рамка. Судовите често се примери за практики што се разликуваат од потпираат на олеснителни околности, дури и горенаведеното. кога огненото оружје е директно поврзано со Учесниците ја нагласија потребата од извршеното насилство. Судовите исто така детално разгледување на реакцијата на честопати не даваат налог за итна заплена правосудниот систем. Претставниците на огненото оружје како дел од налозите за на женските организации ги споменаа заштита на жртвите, со што се ограничува попустливоста и неефикасноста на судовите влијанието на правните интервенции. при справување со случаи со огнено оружје 6.3 Регулирање на легалното поседување огнено оружје од цивилни лица: одобрување и одземање дозволи 6.3.1 Законодавна рамка и безбедносни проверки Законите за оружје и законите за заштита на на дозволата. жртвите на семејно насилство содржат строги Стандардните постапки за разгледување одредби со цел да се спречи злоупотребата на барањата се строго регулирани. По на огнено оружје. Превенција се постигнува поднесувањето барање, се отпочнува главно преку ограничување на пристапот за систематска и сеопфатна безбедносна подносители кои извршиле или за кои постои проверка на подносителот, при што се ризик да извршат семејно насилство и преку прибираат информации од неколку извори заплена на огненото оружје и одземање на и се проверуваат казнената и прекршочната дозволата на сторителите во случаи на семејно евиденција, полициските записници и другите насилство. официјални бази на податоци. Мерките за Во законодавството за огнено оружје заштита што се изрекуваат во согласност со се воспоставени сеопфатни критериуми за законите за заштита на жртвите на семејно подобност, при што се бара подносителите насилство обично се земаат предвид при да не се осудувани за кривични дела, спроведувањето на безбедносните проверки вклучувајќи и за семејно насилство, или за во регионот. Но, полициските службеници прекршоци со елементи на насилство и да од Северна Македонија споделија дека не не постојат тековни судски постапки против се земаат предвид поплаките доставени нив. Барање за дозвола се одбива доколку до полицијата или привремените мерки за постојат околности што посочуваат на можна заштита што ги изрекува граѓански суд при злоупотреба на огненото оружје, вклучувајќи случаи на семејно насилство. и при семејно насилство. Ако цивилно лице Општиот впечаток на учесниците во поседува оружје, а настане која било од овие фокус-групите е дека постојната законодавна околности, тогаш се запленува огненото рамка обезбедува соодветна основа за оружје и се отпочнува постапка за одземање ефективно спречување на злоупотребата на 80  Повеќе од бројки: квалитативни податоци за огнено оружје и семејно насилство огнено оружје. На пример, спроведувањето проверка, полициските службеници треба да проверки во Албанија е особено строго, а потврдат дека не постојат други околности барањата се одбиваат ако постои каква било што посочуваат на можна злоупотреба на индикација или запис за извршено семејно огненото оружје, како што се злоупотреба на насилство, дури и пред да се донесе конечната дрога и алкохол, лоши односи со семејството одлука. Учесниците од Албанија наведоа и соседите, насилно и агресивно однесување примери за одбиени барања за дозвола и бихевиорално нарушување. Освен Косово, врз основа на „проблематични односи во каде што безбедносните проверки опфаќаат семејството“, па дури и поради нецелосна само проверка во административните бази документација. на податоци, во сите други јурисдикции се Практиките за бришење на осудите од спроведуваат теренски проверки и интервјуа, казненото досие на лицето и нивното влијание иако постојат значителни разлики во врз барањата за дозвола за огнено оружје се зависност од јурисдикцијата. разликуваат во зависност од јурисдикцијата. Посебно беше истакната важноста Во Албанија, претходна осуда веднаш го на спроведувањето теренски проверки и дисквалификува подносителот, дури и ако е интервјуа со членовите на семејството, со рехабилитиран/а. Во Босна и Херцеговина, оглед на тоа што повеќето случаи на семејно избришаните записи за осуда од кривичното насилство не се пријавуваат и не може да се досие на подносителот може да се земат направи проверка само преку казнената или предвид при безбедносната проверка на прекршочната евиденција. За процената да е подносителот, но не може да се искористат веродостојна, при безбедносните проверки како основа за одбивање на барањето за треба да се земат предвид овие специфики, а дозвола, дури и ако службениците ја сметаат не само информациите од базите на податоци. тенденцијата кон насилство како фактор на Безбедносната проверка ја спроведува ризик. Во Црна Гора, постои загриженост полициската станица надлежна за областа во поради тоа што постои можност маж кој која се наоѓа живеалиштето на подносителот. е осуден за семејно насилство повторно Кога постојат индикации за насилно да добие пристап до огнено оружје ако се однесување на подносителот, но насилството отстрани осудата од неговото кривично никогаш не било пријавено, полицискиот досие. Во Косово, подносителите стануваат службеник што ја спроведува безбедносната подобни за дозвола откако ќе ја отслужат проверка игра клучна улога така што казната, освен ако кривичното дело е наведува во извештајот дека подносителот официјално избришано од нивното кривично има историја со насилно и агресивно досие. однесување. Но, учесниците предупредија При административни жалби, првостепе- дека честопати не се спроведуваат темелни ната одлука обично се отфрла бидејќи проверки, а акцент се става на односите со оперативните записи и безбедносните соседите, наместо на односите со членовите проверки немаат иста тежина како осудите на семејството. и честопати нема конкретни докази дека Учесниците наведоа дека е важно огненото оружје ќе се злоупотреби. Беше соодветно да се дефинираат клучните предложено никогаш да не се бришат термини, а особено терминот „проблематични одредени осуди, како што се осуди за наси- односи со семејството“, за да се овозможи лни или сексуални кривични дела, од правилна процена и да се намалат кривичното досие на осудените лица. субјективноста и предрасудите. Се согласија Сите учесници истакнаа дека е важно дека полициските службеници мора да бидат да се спроведуваат темелни безбедносни сензибилизирани за семејно насилство за проверки на подносителите, што не запираат соодветно да ги спроведат проверките. Во со проверки во административните бази некои јурисдикции, проверките опфаќаат на податоци, туку опфаќаат и теренски интервјуа со општинското раководство, проверки и интервјуа. При таква безбедносна членовите на потесното семејство, соседите, 81 Поглавје 6 соработниците и колегите и колешките со цел служи како мерка на претпазливост за идни субјективноста на полицискиот службеник барања за дозвола. да се сведе на минимум. Учесниците се Службениците кои работат на одобрува- согласија дека полицискиот службеник ње дозволи за огнено оружје истакнаа што ја спроведува проверката има голема дека внимателно треба да се постапува со одговорност, со оглед на тоа што конечната подносители кои наведуваат лажна причина одлука честопати се заснова на нивното како оправдание за набавка на огнено оружје, мислење. За вакви проверки се потребни но може да имаат задна намера, за што е конкретни вештини и капацитети. Исто потребно да се спроведат разумни проверки така, проверките треба да се спроведуваат со цел да се потврди оправданието за набавка како континуиран процес, а не да се завршат на огнено оружје. за еден ден. Покрај важноста на теренските При процесот за обновување дозвола за проверки за спроведувањето соодветна огнено оружје треба да се посвети големо и сеопфатна процена, во многу случаи внимание на подобноста на лицето да недостигаат насоки за спроведување вакви продолжи да поседува огнено оружје. Постои проверки и интервјуа, што отвора простор за можност да не се детектираат промени во субјективност и пропусти. околностите на имателот на дозволата при Тесната соработка меѓу службениците поедноставените постапки за обновување на што ги разгледуваат барањата за дозвола дозволата. Затоа, процесот за обновување на за огнено оружје и оние кои спроведуваат дозволата треба да е сеопфатен и да опфаќа безбедносни проверки е од клучна важност повторно спроведување интервјуа и процена за донесувањето веродостојна одлука, иако на ризик, слично на мерките што се преземаат честопати ваква соработка недостига. Постои при првичното одобрување на дозволата. можност да се исконтактираат центри за Во некои јурисдикции е евидентиран раст социјална работа или женски организации, на бројот на жени подносители на барање за но таа одлука останува на службеникот и дозвола за огнено оружје. Некои од нив го не е задолжително. Беа наведени примери прават тоа за да го наследат оружјето од татко за проактивни пристапи, како што е им, а други го прават поради тоа што нивните составување листа со рецидивисти на партнери не ги исполнуваат законските семејно насилство и доставување на листата барања за дозвола, што посочува на можна до административниот оддел со цел да се лажна набавка за сметка на друго лице. отпочнат постапки за конфискување или да 6.3.2 Медицинска евалуација на подобноста Во процесот за издавање лекарски за отчетност на здравствените работници, потврди за целите на одобрување дозвола за што ќе овозможи медицинските евалуации на огнено оружје постојат многу предизвици. подобноста да бидат темелни и веродостојни. Повторлив проблем преставува недостигот Соработката меѓу полицијата и на стандардизирани и ригорозни медицински здравствените установи при справувањето евалуации. Во некои јурисдикции, со предизвиците со менталното здравје подносителите може да ги заобиколат на имателите на дозвола за огнено оружје медицинските проверки така што плаќаат варира и честопати е несоодветна. Во некои надоместок во приватни здравствени јурисдикции, иако законот им наложува установи, при што честопати добиваат на докторите да ја известат полицијата ако потврди за краток временски период и без здравјето на имателот на дозвола значително соодветен преглед. Учесниците истакнаа дека се промени, оваа обврска ретко се исполнува е потребно да се оформат специјализирани во пракса. Недостигот на комуникација институции и да воспостават построги мерки произлегува од слабостите на системот, 82  Повеќе од бројки: квалитативни податоци за огнено оружје и семејно насилство како што е недостигот на интегрирани во здравствената состојба на имателот што бази на податоци, при што се истакнува би можело да влијае врз неговата/нејзината потребата за системски пристап според кој подобност за поседување огнено оружје. докторите пријавуваат каква било промена 6.3.3 Следење на чувањето огнено оружје, обновувањето дозволи и оправданоста за поседување огнено оружје Практиките за следење на исполнувањето спроведуваат спорадично. Ретко се вршат на условите за безбедно чување на огненото проверки поради ограничените ресурси или оружје значително се разликуваат во пак, проверките во голема мера зависат од зависност од јурисдикцијата и честопати примени поплаки наместо да се спроведуваат се потпираат на реактивни наместо на редовно. Албанија е пример за добра практика, проактивни мерки. Иако законот наложува каде што се спроведува годишен план на безбедно чување на огненото оружје, проверки од специјалисти кои проактивно проверките обично се спроведуваат само проверуваат дали огненото оружје се чува како реакција на пријави за насилство или на безбеден начин и дали серискиот број на прекршување на законот. Евидентирани се огненото оружје се совпаѓа со евиденцијата. случаи со несоодветно чување на огненото Но, и таму постојат предизвици поради оружје, а сепак, законските одредби се ограничените човечки ресурси. 6.3.4 Безбедност на службениците кои работат на одобрување дозволи за огнено оружје Службениците кои работат на одобрување дозволи за огнено оружје истакнаа дека што мнозинството службеници кои работат нивната работа е стресна, наведувајќи случаи на одобрување дозволи се жени и каде со притисок или закани од подносители чие што конечната одлука ја донесуваат овие барање било одбиено. Оваа загриженост службеници, а не назначени комисии или е особено истакната во јурисдикции каде службеници од повисок ранг. 83 Поглавје 7 Заклучоци и препораки  Заклучоци и препораки 7.1 Заклучоци Наодите покажуваат дека злоупотребата контрола на МЛО. Последиците се сериозни, на огнено оружје при семејно насилство почнувајќи од смртоносни и несмртоносни претставува посебен, високо смртоносен телесни повреди, па сè до сериозна психичка ризик што различно влијае врз жените и траума. мажите и значително ја загрозува нивната За да се поедностават, заклучоците се безбедност и благосостојба. Исто така, поделени во неколку главни групи: претставува голем предизвик за напорите за I. Различното влијание врз жените и мажите и сериозноста на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство • Во однос на извршувањето кривични дела • Сериозноста на злоупотребата на огнено со огнено оружје, жените и мажите искусуваат оружје при семејно насилство е посебно различни начини на виктимизација, а видливо во бројот на смртни случаи како степенот и контекстот на нивната изложеност резултат на семејно насилство. Од 2019 до на вооружено насилство значително се 2023 година, поголем број лица биле убиени разликува. При споредба на контекстите се при инциденти со огнено оружје и семејно открива дека кај жените постои речиси пет насилство (152 – 94 жени и 58 мажи) отколку пати поголема веројатност да бидат жртви при која било друга категорија на инциденти на злоупотреба на огнено оружје при семејно од Платформата за мониторинг на вооружено насилство отколку мажите, односно 29,8 % насилство (AVMP), вклучувајќи и при наспроти 6,2 %, по наведениот редослед. Во криминални активности (144) и спорови во апсолутни цифри, мнозинството жртви (62,8 јавност (135). %) на пријавени инциденти во домот биле • Иако голем број на жени и мажи жени во периодот 2019 – 2023 година, во биле убиени при инциденти во домот, споредба со 37,2 % од жртвите кои биле мажи. несразмерното влијание на злоупотребата • При семејно насилство, жените и мажите на огнено оружје при семејно насилство врз се изложени на многу различни ризици. жените е посебно видливо во статистичката Податоците документираат постојан тренд анализа на смртни случаи од огнено оружје на несразмерно влијание на злоупотребата според вид на инцидент. 68,4 % од жените кои на огнено оружје од интимен партнер врз биле убиени со огнено оружје во регионот се жените, кои сочинуваат 97,7 % од жртвите убиени при семејно насилство, што е речиси на насилство со огнено оружје од интимен осум пати поголем процент од смртните партнер во периодот 2019 – 2023 година. случаи при криминални активности. Во • Од друга страна, кај мажите постои истиот период, 10,9 % од мажите кои биле поголема веројатност да бидат жртви на убиени со огнено оружје во регионот се злоупотреба на огнено оружје од страна на убиени од член на нивното семејство. други машки членови на семејството. Кога • Во однос на семејното насилство, жените беа достапни податоци за полот на ваквите биле во најголем ризик од злоупотреба на жртви, мажите сочинуваа 72,3 % од жртвите, огнено оружје од нивниот актуелен или во споредба со 27,7 % од жртвите кои се поранешен интимен партнер. Во Западен жени. Достапните податоци покажуваат Балкан, 50,7 % од жените кои биле убиени со дека таквите инциденти настануваат меѓу огнено оружје се убиени од интимен партнер, машките членови на потесното семејство, во споредба со 0,4 % од жртвите на ваков особено меѓу татковци и синови, кои може да вид на насилство кои се мажи. Кај жените бидат и жртва и сторител. постои три пати поголема веројатност да бидат убиени од нивниот актуелен или 85 Поглавје 7 неодамнешен интимен партнер отколку од при што мажите сочинуваат значително поранешниот партнер. мнозинство од сторителите на инциденти • На ниво на јурисдикција, во Србија, Босна поврзани со огнено оружје. Од 2019 до 2023 и Херцеговина и Северна Македонија, бројот година, податоците од AVMP покажуваат дека на смртни исходи од злоупотреба на огнено мажите сочинувале 98,1 % од сторителите оружје при семејно насилство е поголем од на такви инциденти, во споредба со само бројот на смртни исходи од сите други видови 1,9 % од сторителите кои биле жени. Овој на инциденти. Во Албанија, смртните исходи тренд конзистентно се документира во сите на семејно насилство се на третото место, (по јурисдикции од Западен Балкан. смртните исходи од кривични дела и спорови • Кога беа достапни податоци за возраста, во јавност), а сличен тренд е евидентиран се покажа дека мнозинството од сторителите во Црна Гора (каде што смртните исходи од биле на возраст од 36 до 60 години, потоа семејно насилство доаѓаат по категоријата следуваат возрасната група од 19 – 35 години „друго“ и „криминален контекст“) и во Косово и лицата на 61 година или повеќе. (каде смртните исходи од семејно насилство • Според AVMP, вкупно 54 случаи на се на третото место, по категориите „друго“ и убиство и самоубиство се евидентирани од „спорови во јавност“). 2019 до 2023 година, особено при фемициди • Во 2020 година е евидентиран највисокиот од интимен партнер. Во 61 % од фемицидите број на смртни случаи на жени и мажи, што се извршени од интимен партнер со огнено поклопува со првата година од пандемијата, оружје, сторителот си го одзел животот по кога се спроведуваа строги мерки за забрана за фемицидот. движење низ целиот регион. Ова ја истакнува • Од 2019 до 2023 година, во AVMP се потребата за дополнително истражување за евидентирани 14 инциденти со огнено оружје начинот на којшто конкретни услови за време при семејно насилство во кои биле вклучени на Ковид-19 придонесле за овие исходи. вработени од секторот за безбедност во • Кај мажите постоела поголема веројатност Западен Балкан. Седум жени и пет мажи отколку кај жените да се здобијат со повреди биле убиени при тие инциденти, пет жртви од огнено оружје, иако постојат значителни биле повредени, а кон три лица биле упатени разлики во петгодишниот период. Најголем закани. ризик од телесни повреди со огнено оружје • Според AVMP, вкупно 54 случаи на за жените претставува нивниот интимен убиство и самоубиство се евидентирани од партнер, а за мажите главен ризик од вакви 2019 до 2023 година, главно при фемициди повреди претставуваат другите машки од интимен партнер. Од нив, 61 % од членови на семејството. фемицидите биле извршени при насилство • Вооруженото насилство во домот има од интимен партнер. различно влијание врз жените и мажите, II. Недостатоци во податоците и непријавување семејно насилство Ограничувањата при водењето специфичните ризици поврзани со огненото евиденција и непријавувањето семејно оружје и зголемената веројатност од смртен насилство сè уште се пречки за сеопфатно исход. разбирање на обемот и карактеристиките на • Злоупотребата на огнено оружје при овој проблем. семејно насилство значително помалку се пријавува во споредба со другите • Високиот број на смртни исходи како видови инциденти поврзани со огнено резултат на семејно насилство кажува оружје, вклучувајќи ги и инцидентите што различна приказна од релативно нискиот број настануваат при криминални активности, на пријавени инциденти, што ги истакнува спорови во јавности или пукања при 86  Заклучоци и препораки неопределени околности. Од 2019 до 2023 базирано насилство, како што се психичко година, инцидентите поврзани со огнено и сексуално насилство, вклучувајќи и оружје и семејно насилство сочинувале 3,1 силување, емоционално насилство, изнуда и % од сите пријавени инциденти со огнено економско насилство. И покрај тоа што овие оружје, а овој тренд е присутен во текот на видови на насилство обично им претходат на целиот анализиран период. убиствата, многу ретко се пријавуваат. • Достапните официјални податоците • Ограничените податоци за евидентирани потврдуваат дека постои ваков тренд. Но, случаи на употреба на огнено оружје за нискиот број на пријавени инциденти исто заканување овозможуваат само делумно да се така може да е резултат на практиките разбере оваа појава. Од 2019 до 2023 година, за водење евиденција, што укажува дека во AVMP се евидентирани вкупно 177 случаи е потребно да се спроведе дополнителна со закани со огнено оружје при семејно анализа за да се утврдат причините за насилство. Нешто повеќе од две третини од непријавувањето. овие инциденти настанале при насилство од • Иако податоци за злоупотреба на огнено интимен партнер (67,2 %), што влијаело врз оружје се достапни главно за убиства/ интимните партнери (95 инциденти), но и фемициди, повреди и физички напади, врз други лица (24 инциденти). Исто така, огненото оружје се користи и како средство 58 закани се извршени од други членови на за извршување други видови родово- семејството на жртвите. III. Оружје искористено при семејно насилство • Пиштолите се најчесто употребуван вид почесто се пријавува нелегално поседувано на огнено оружје при семејно насилство, а огнено оружје отколку легално поседувано потоа следат ловечки пушки и сачмарки, огнено оружје. разно МЛО, автоматски/воени оружја, • Од 2019 до 2023 година, во AVMP се експлозиви и пневматски пиштоли. евидентирани вкупно 55 инциденти во • Кога беа достапни податоци за видовите кои сторителите, само мажи, искористиле на огнено оружје што ги поседуваат ловечко оружје при семејно насилство. поединци, тие конзистентно покажуваа дека IV. Квалитативни наоди за предизвиците и реакцијата на институциите Од квалитативните податоци од насилство и се идентификуваа конкретните дискусиите во фокус-групи се потврди предизвици за реакцијата на институциите и штетното влијае на огненото оружје, се процесот за одобрување дозволи. открија главните пречки за пријавувањето Изнуда, контрола и пречки за пријавувањето • Огненото оружје се користи како средство честопати не го пријавуваат семејното за изнуда и контрола во насилни врски, што насилство, особено кога е присутно огнено ја продлабочува нееднаквата распределба на оружје, поради страв од влошување на моќта меѓу мажите и жените. насилството и одмазда од насилникот. • Присуството на огнено оружје Честопати насилството не се пријавува дополнително ја намалува веројатноста во првичната фаза, што доведува до уште жртвите да го пријават насилството. Жените посериозни последици за жртвите. 87 Поглавје 7 • Учесниците во фокус-групите истакнаа конфликти и не е предадено и останува во дека жените обично го пријавуваат сопственост на цивилни лица ја зголемува насилството само откако нивниот живот достапноста на огненото оружје. и животот на нивните деца веќе не е во • Насилниците користат огнено оружје и непосредна опасност. експлозиви за да ја повратат контролата врз • Ова важи и за непријавувањето нелегално жртвата кога ќе се почувствуваат дека ја губат огнено оружје, при што жртвите може да не моќта. Покрај можноста од смртен исход, откријат клучни информации поради страв претставниците на женските организации од можни правни последици за сторителот, истакнаа и дека присуството на огнено како и поради страв од одмазда. оружје го интензивира стравот од силување • Соседите и членовите на заедницата и сексуално насилство кај жртвите. исто така се двоумат дали да го пријават • Покрај сериозните последици врз насилството и присуството на оружје поради непосредните жртви, огненото оружје загриженост за сопствената безбедност и исто така има многу штетно влијание врз страв од одмазда. другите членови на семејството и заедницата, • Огненото оружје ја намалува способноста вклучувајќи ги и децата, кои честопати се на жртвите да дадат отпор при насилството. посредни жртви на семејно насилство. • Културното значење што се придава • Жените од ранливи групи, како што се на огненото оружје како дел од машкиот жените кои живеат во рурални средини, идентитет може дополнително да ги одврати жените со попреченост или Ромките се жртвите од пријавување на семејното соочуваат со специфични ризици при насилство и злоупотребата на огнено оружје. пријавувањето насилство, а информациите • Огненото оружје сè уште е достапно за нивната изложеност на злоупотреба на – оружјето што е останато од минати огнено оружје се скудни. Практики во институциите и предизвици што ги идентификуваа практичарите • Неодамнешните настани предизвикаа оружје му е вратено на насилникот или зајакнување на законодавните и политичките трајно се конфискува, што може да ја загрози рамки за превенција и одговор на семејно нивната безбедност и безбедноста на жртвата насилство и злоупотреба на огнено оружје. во одредени случаи. • Полициските службеници од регионот • Конкретен предизвик беше споменат од наведоа дека како дел од постапките за полициските службеници кои интервенираат процена на ризик при интервенцијата во при случаи на семејно насилство, односно случаи на семејно насилство, редовно ги нивниот пристап до регистри за оружје проверувале регистрите за оружје за да и потпирањето на бази на податоци за утврдат дали пријавеното лице поседува сопственици на огнено оружје. (легално) огнено оружје. • Заеднички предизвик за сите јурисдикции • При сомнеж дека сторителот поседува е недостигот на полициски службеници кои нелегално оружје, по добивањето се специјално обучени за справување со информации од жртвата или други семејно насилство. извори, полицијата започнува претрес и го • Предизвиците за меѓусекторската конфискува оружјето. соработка опстојуваат, но постојат и примери • Покрај напредокот, процени на ризик не за добри практики во регионот. се спроведуваат за секој случај на семејно • Можноста за враќање на привремено насилство или честопати несоодветно се запленето огнено оружје при отфлање спроведуваат. на кривичната пријава на сторителот • Полициските службеници во повеќе предизвикува загриженост бидејќи го наврати наведоа дека не биле редовно зголемува ризикот од повторување на известувани за тоа дали конфискуваното насилството. 88  Заклучоци и препораки • Службениците од министерствата за • При процесот за издавање лекарски внатрешни работи кои работат на одобрување потврди за целите на одобрување дозвола дозволи за огнено оружје споделија дека за огнено оружје во сите јурисдикции со законите за оружје во регионот се постојат бројни предизвици. Недостигот воспоставени сеопфатни критериуми на стандардизирани и строги медицински за подобност, при што подносителот на евалуации е постојан проблем. барањето за дозвола не смее да има претходни • Соработката меѓу полицијата и осуди за кривични дела, вклучувајќи и здравствените установи, особено при семејно насилство, или за прекршоци со справување со промените во менталната елементи на насилство и дека против него не состојба на имателите на дозвола се разликува се водат тековни прекршочни постапки. во зависност од јурисдикцијата и честопати е • Но, малкуте упатувања кон огнено оружје несоодветна. покажуваат дека семејното насилство ретко • Полициските службеници често служи како основа за одбивање барања или проверуваат дали наведените причини за одземање дозволи. набавка на огнено оружје се оправдани. • Се истакна колку е важно да се Нагласија дека треба да се посвети големо спроведуваат темелни безбедносни проверки внимание при разгледувањето барања што на подносителите, што не запираат со се поднесени од лица кои даваат лажна проверката во административните бази причина за поседувањето огнено оружје, а на податоци, туку опфаќаат и теренски имаат скриени намери, како и на нивната проверки и интервјуа. Покрај важноста на усогласеност со законските барања. теренските проверки за спроведувањето • За крај, службениците кои работат соодветна и сеопфатна процена, во многу на одобрување дозволи за огнено оружје случаи недостигаат насоки за спроведување некогаш се соочуваат со притисок од вакви проверки и интервјуа, што отвора подносители чии барање било одбиено. простор за субјективност и пропусти. Ваквите подносители им прават притисок, па дури и им се закануваат. 7.2 Препораки Долунаведените заклучоци и препораки предуслов за спречување на злоупотребата се надоврзуваат на клучните наоди од на огнено оружје при семејно насилство и на анализата и мерките што ги предложија родово-базираното насилство. учесниците во фокус-групите. Тие истакнаа За да се поедностават, препораките за дека е неопходно да се усогласат рамките надлежните органи од Западен Балкан се за контрола на МЛО и домашните рамки за поделени во неколку главни групи: спречување семејно насилство, како главен I. Ублажување на злоупотребата на огнено оружје при семејно насилство – подигање на свеста и намалување на ширењето и циркулирањето на нелегално поседуваното огнено оружје • Систематски да се планираат и неговата достапност и бројот на нелегално спроведуваат програми за легализација на поседувани парчиња оружје, а како резултат нелегално поседувано огнено оружје и да на тоа и злоупотребата на огнено оружје при се промовира доброволно предавање на семејно насилство. таквото огнено оружје со цел да се намали 89 Поглавје 7 • Да се поврзат легализацијата на огнено за ризиците поврзани со огненото оружје оружје и доброволното предавање со и со злоупотребата на огнено оружје при напорите за намалување на семејното семејно насилство и да се искоренат длабоко насилство и за спречување злоупотреба на вкоренетите ставови за поврзаноста на огнено оружје при семејно насилство. машкоста со огненото оружје, што може да • Да се спроведуваат сеопфатни активности го попречи пријавувањето. за подигање на свеста и други наменски програми со цел жителите да се информирани II. Зајакнување на процената на ризик и теренските интервенции • Да се потврди дали сторителот има огнено при секој пријавен инцидент со отпочнување оружје, без разлика на тоа дали го искористил соодветна постапка што е во согласност со или не, при секој пријавен случај на семејно законодавството за оружје и за заштита од насилство и да се провери дали дежурниот семејно насилство и веднаш да се конфискува полициски службеник кој ја прима пријавата нелегалното оружје. ги евидентира информациите за присуство • При секој пријавен инцидент, веднаш да и/или употреба на огнено оружје. се заплени оружјето коешто му е достапно • Да се провери дали се воспоставени и до коешто сторителот може лесно да процедури за процена на ризик и дали пристапи, како што е оружје во сопственост процената за секој пријавен случај на на други членови на семејството или други семејно насилство се спроведува соодветно лица што живеат со сторителот. и навремено, во согласност со Истанбулската • Да се овозможи сигурен, итен и постојан конвенција и домашното законодавство. пристап до ажурираните бази на податоци • Да се потврди дека при процената на ризик за регистрирано оружје за тимовите за прв се земаат предвид сите конкретни ситуации одговор со цел ефективни и навремени поврзани со огнено оружје, како на пр. дали интервенции, со што ќе се надминат сторителот или друг член на домаќинството предизвиците со ограничениот пристап и (вклучувајќи ја и жртвата) легално поседува веродостојноста на податоците. оружје, можноста сторителот или друг член • Веднаш да им се обезбедат информации на на домаќинството да поседува нелегално полициските службеници што интервенираат оружје, дали сторителот има пристап до во случај на семејно насилство за тоа огнено оружје поради професијата и дали дали запленетото оружје му е вратено на е обучен/а да користи оружје или дали сторителот или трајно се конфискува, поради сторителот има лесен пристап до огнено ризикот од повторување на насилството ако оружје. оружјето што е привремено запленето му се • Да се изготват задолжителни индикатори врати на сторителот. што би можело да го олеснат спроведувањето • Да се спроведуваат континуирани веродостојна процена за тоа дали во одреден активности за градење на капацитетите случај се користи нелегално оружје и дали со цел да се овозможи конзистентно постои можност од негова злоупотреба. спроведување на процените на ризик така • Соодветно да се испланира што полициските службеници и другите интервенцијата и да се загарантира тимови за прв одговор ќе бидат соодветно безбедноста на службениците на терен и на обучени да детектираат ризик од злоупотреба жртвата на насилството. Да се едуцираат на легално или нелегално огнено оружје при тимовите за прв одговор за индикаторите за семејно насилство и ќе применуваат пристап високо ризични ситуации. во чиј центар е жртвата. • Да се заплени огненото оружје што • Да се олесни и зајакне соработката меѓу легално го поседува сторителот, без исклучок, органите за спроведување на законот, јавните 90  Заклучоци и препораки обвинителства, здравствените установи, интервенции. Со системско следење на секое центрите за социјална работа и граѓанските запленето парче огнено оружје се добиваат организации што обезбедуваат услуги за подетални разузнавачки информации за жени и други жртви на семејно насилство. нелегалното огнено оружје, и на локално и на • Со оглед на распространетоста на меѓународно ниво. злоупотребата на огнено оружје при семејно • Да се посвети должно внимание на насилство, да се овозможи соодветно случаите со сторител што е полициски следење и техничко испитување на оружјето службеник или е вработен во секторот за што било употребено при вакви инциденти безбедност, итно да се спроведе истрага и со цел тие информации да се искористат веднаш да се применат дисциплински мерки. при осмислувањето политики и теренските III. Подобрување на процедурите за одобрување дозволи за огнено оружје за цивилни лица • Да се обезбедат регистри за оружје подносителот пред да се донесе одлуката за со сеопфатни и ажурирани податоци, одобрување или обновување на дозволата за вклучувајќи и точни записи за сите огнено оружје. сопственици на огнено оружје и за нивното • Овие интервјуа треба внимателно да се регистрирано оружје. Редовно да се спроведуваат, а службениците мора да имаат ревидираат регистрите со цел податоците да предвид дека постои можност жртвата на се веродостојни и да се осигури усогласеност семејно насилство да не сака отворено да со прописите за огнено оружје. дискутира со полицијата поради страв од • Покрај казнената и прекршочната повторување на насилството. Информациите евиденција, да се земат предвид и што се прибираат за време на интервјуто полициските записници, информациите за мора да се третираат како доверливи изречените привремени мерки за заштита податоци. На сопружниците/членовите на и налози за забрана за приближување при семејството мора да им се даде можноста да разгледувањето барања за набавка на огнено не учествуваат во интервјуто. Ова особено оружје. важи за жртвите на насилство, поради тоа • Да се прошири опсегот на безбедносните што интервјуто може дополнително да ја проверки со цел да ги опфаќаат официјалното загрози нивната безбедност. Ако се процени кривично досие и документираното насилно дека постои можност интервјуто да ја загрози однесување на сторителот од теренските нивната безбедност, треба да се искористат извештаи. други извори на информации. Во секој случај, • Да се воспостави практиката за итно интимните партнери/сопружниците треба да известување на членовите на семејството, се известат за поднесеното барање за дозвола како и партнерите за барањето за набавка за огнено оружје и да им се на располагање на огнено оружје што го поднесол член на информации за контакт на одговорното лице. нивното семејство или нивниот партнер. • Полициските службеници што При секое вакво известување треба да се спроведуваат вакви интервјуа мора да се земат предвид ризиците за безбедноста на соодветно обучени и да имаат на располагање членовите на семејството. алатки, како што се прирачници со прашања, • Да се зајакнат процедурите за контролни листи и други придружни спроведување безбедносни проверки така материјали. што ќе се воведат задолжителни интервјуа со • Да се стандардизираат и подобрат членовите на семејството, како и актуелниот процедурите за медицинска евалуација на или поранешниот интимен партнер, подобноста, уверувајќи се дека веродостојно пријателите, соседите и соработниците на ќе ја документираат здравствената состојба 91 Поглавје 7 на подносителите, како и нивното ментално оружје во домот преку рутински проверки. здравје и историја со злоупотреба на опојни • Автоматски и трајно да се одзема супстанции. дозволата на лицата кои се осудени за семејно • Здравствените установи редовно да ги насилство, како и за прекршоци со елементи известуваат релевантните оддели во МВР/ на насилство. Ова треба да опфаќа и забрана полициски станици за каква било промена за повторно поднесување барање за дозвола во здравствената состојба на имателот на по бришењето на записите за осудата од дозвола за огнено оружје што би можело да кривичното досие на тие лица. влијае врз неговата/нејзината подобност за • При разгледувањето барање, да се поседување огнено оружје. посвети големо внимание ако подносителот • Континуирано да се следи исполнувањето наведува лажни причини за поседувањето на законските барања за поседување оружје, огнено оружје, но постои можност да има како и ефективно да се следи исполнувањето задна намера. на законските барања за безбедно чување на IV. Подобрување на системите за податоци и за следење • Да се подобрат механизмите за прибирање • Потребно е натамошно истражување за: податоци со цел да се евидентираат сите 1. влијанието на злоупотребата на инциденти со злоупотреба на огнено оружје огнено оружје при семејно насилство врз при семејно насилство. децата, • Да се воспостават или подобрат 2. причините за ниската стапка на постојните бази на податоци за да се олесни пријавување инциденти со семејно следењето на поднесените и одбиените насилство и огнено оружје, барања за дозвола за огнено оружје (како и 3. начинот на којшто конкретни оние што се поврзани со семејно насилство), услови за време на пандемијата Ковид-19 запленетото огнено оружје (како и оружјето и мерките за забрана за движење поврзано со семејно насилство), вратеното придонесле за зголемениот ризик од оружје што претходно било запленето поради злоупотреба на огнено оружје при семејно семејно насилство, одземените дозволи и насилство. конфискуваното легално и нелегално огнено оружје. V. Градење на капацитетите и подобрен меѓусекторски пристап во чиј центар е жртвата • Да се организира обука за полициските • Со обуките за родова одговорност да се службеници за регионалниот Прирачник за опфатат сите институции што се чинители проценка и одговор на ризиците поврзани со цел да се продлабочи разбирањето на со злоупотреба на огнено оружје во семејно родовите аспекти на злоупотребата на огнено насилство и Прирачник за родово одговорен оружје и семејното насилство и подобро да процес за одобрување дозволи за огнено оружје се усогласат интервенциите со потребите на и да се поддржи учењето од колеги преку жртвите. натамошно зајакнување на регионалниот • Да се потврди дека полициските фонд на обучувачи. службеници кои интервенираат во случај на • Да се разгледа можноста за интеграција семејно насилство се запознаени со алатките и локализација на прирачниците во за детекција, како што се службени кучиња и стандардните оперативни процедури. 92  Заклучоци и препораки детектори на метал и таквите алатки да им се како што се засолништа, правна помош и достапни во секое време. програми за финансиска помош. • При интервенциите на случаи на семејно • Да се применува меѓусекторски пристап насилство и во постапките за разгледување при разгледувањето барања за дозволи барања за дозвола за огнено оружје да се за огнено оружје и да се консултираат примени пристап во чиј центар е жртвата, специјализираните полициски единици што може да се воведе во обуките, при што за семејно насилство или назначените приоритет се дава на правата и безбедноста полициски службеници во секоја фаза од на жртвите (вклучувајќи ги непосредните процесот на спроведување безбедносни и посредните жртви, како децата) и да се проверки. Доколку се потребни обезбедува поддршка со почит и достоинство. дополнителни информации за да се спроведе • При сите такви интервенции и постапки соодветна процена, постои можност да се во целост да се земат предвид специфичните контактираат центрите за социјална работа, пречки за жените од ранливи групи (како што СОС телефоните, засолништата и другите се жените кои живеат во рурални средини, женски организации кои обезбедуваат жените со попреченост или Ромките) да го поддршка за жртви на семејно насилство, пријават насилството и да им се обезбеди како и матичните лекари. пристап до сеопфатни услуги за поддршка VI. Да се одржи и зајакне регионалната соработка и да се споделува знаењето • Да се олесни размената на знаење меѓу • Да се зајакне соработката меѓу тимовите јурисдикциите со цел да се споделуваат за прв одговор и женските организации што добри практики и да се усогласат пристапите работат на случаи со семејно насилство и при усогласувањето на постапките со обезбедуваат поддршка за жртвите. Да се меѓународните и регионалните обврзувачки осигури учеството на женските организации законодавни рамки и со најдобрите практики во осмислувањето норми или политики за спречување семејно насилство. поврзани со контрола на МЛО. 93 Список со референтни материјали Gligorijević, Jovana. Pavlović, Sanja and Cvetičanin Knežević, Hristina. Guidelines on Media Reporting on Violence against Women. Belgrade: United Nations Development Programme, 2021. Kippert, Amanda. “What Are the Power and Control Wheels?,” 16 August 2021. Lacmanović. Vedrana. 2021. Analysis of cases of femicide committed with firearms (June 2017 - June 2020). Belgrade: UNDP. “Media Training: A Step towards Better Reporting on Violence against Women.” UNDP, September 26, 2023. UNDP Serbia. OSCE. OSCE-Led Survey on Violence Against Women: Well-being and and Safety of Women - Main Report. OSCE, 2019. Regional Cooperation Council. Security Barometer Survey (#SecuriMeter). Seconded. Regional Cooperation Council, 2022. “Regional consultations on practical tools to prevent the firearms misuse in gender-based violence.” SEESAC, 29 December 2023. SEESAC. SEESAC Armed Violence Monitoring Platform SEESAC. 2006. ’The rifle has the devil inside’ – Gun Culture in South Eastern Europe. Belgrade: SEESAC. SEESAC. 2007. Firearms Possession and Domestic Violence in the Western Balkans: A Comparative Study of Legislation and Implementation Mechanisms. Belgrade: SEESAC. SEESAC. 2016. Gender and SALW in South East Europe. Belgrade: SEESAC. SEESAC. 2019. The Misuse of Firearms in Domestic Violence in South East Europe. Belgade: SEESAC. SEESAC. 2024. Analysis of Media Reporting on Firearm Misuse in Male Gender-Based Violence against Women in the Western Balkans. Belgrade: SEESAC, 2024. SEESAC. 2024. Guidelines for Assessing and Addressing Risks Related to the Firearms Misuse in Domestic Violence. Belgrade: SEESAC. SEESAC. 2024. Guidelines for Gender-Responsive Firearms Licence Approval. Belgrade: SEESAC. 94  Список со референтни материјали “SEESAC Finalizes the Second Round of Trainings on the Ethics of Informing the Public about Incidents of Firearms Misuse in Domestic Violence Context,” December 11, 2024. SEESAC. SEESAC. 2025. Research on Factors Fueling Demand and Misuse of Firearms in the Western Balkans. Belgrade: SEESAC. SEESAC. Guidelines for Officials of the Ministries of Interior and Police Services for Communication with the Media in Cases of Firearm Misuse in Gender-Based Violence. Belgrade: SEESAC, 2024. SEESAC’s Gender analysis of SALW control legislation and policies in the Western Balkans - reports SEESAC’s In Focus – Armed Violence Monitors SEESAC’s SALW Surveys available at: https://www.seesac.org/SALW-Surveys/ Stepanov, Biljana. 2022. Nasilje u porodici – šta govore podaci. Belgrade: UNDP Serbia. Stevanović Govedarica, Gordana. 2021. Small arms and light weapons, gender-based violence and domestic violence: analysis of regulatory framework and practice. Belgrade: UNDP Serbia. UNDP Serbia. Reduce Risk Increase Safety - Towards ending SALW misuse in domestic violence context Project Pamphlet United Nations Development Programme. Characteristics and prevention of intimate partner femicide-suicide cases committed with a firearm. Belgrade: United Nations Development Programme, 2023. “Western Balkan Authorities Raise Institutional Capacities for Effective Prevention and Combatting of Use of Firearms in Domestic Violence.” SEESAC, November 25, 2022. SEESAC. “Western Balkan Authorities to Make Firearms Licensing Gender Sensitive.” SEESAC. SEESAC, December 1, 2022. SEESAC. World Health Organisation. 2012. Understanding and addressing violence against women. 95 CIP - Каталогизација у публикацији Народна библиотека Србије, Београд 343.54./55(0.034.2) 623.44(0.034.2) ЗЛОУПОТРЕБА на огнено оружје при семејно насилство во Западен Балкан [Elektronski izvor] : клучни трендови и предизвици / [уредник Dragan Božanić]. - Beograd : UNDP SEESAC, 2025 (Beograd : Bigraf plus). - 1 USB fleš memorija : tekst ; 1 x 3 x 8 cm Системски захтеви: Нису наведени. - Nasl. izvornika: The Misuse of firearms in domestic violence in the Western Balkans. - Tiraž 50 ISBN 978-86-7728-397-1 а) Породично насиље б) Ватрено оружје -- Злоупотреба COBISS.SR-ID 180519177